Encyklopedia Dinozaury.com - Wkład użytkownika [pl]

Użytkownik:Piotr Bajdek

2016-05-16T05:38:44Z

Piotr Bajdek:

{| class="wikitable"

! Imię i nazwisko:
| colspan=2 | '''Piotr Bajdek'''
| rowspan=7 | [[Plik:Piotr_Bajdek.jpg|200px|thumb|Piotr Bajdek]]
|-

! Nick na [http://www.forum.dinozaury.com/ Forum Dinozaury.com!]:
|colspan=2 |[http://forum.dinozaury.com/memberlist.php?mode=viewprofile&u=872 ''Piotr B.'']
|-

! Rok urodzenia:
|colspan=2 |[[1988]]
|-

! Kontakt:
|colspan=2 | piotr.bajdek@gmail.com
|-

! Strona internetowa:
|colspan=2 | [https://paleobiologyblog.wordpress.com/ https://paleobiologyblog.wordpress.com/]
|-

! Zainteresowania naukowe:
|colspan=2 | Paleobiologia: skamieniałości związane z przewodem pokarmowym (koprolity, kololity, wypluwki itd.), paleoekologia, fizjologia dawnych zwierząt, mikropaleontologia, inne.
|-

! Publikacje recenzowane:
|colspan=2 | 
# Niedźwiedzki, G., '''Bajdek, P.''', Owocki, K., Kear, B.P., 2016. An Early Triassic polar predator ecosystem revealed by vertebrate coprolites from the Bulgo Sandstone (Sydney Basin) of southeastern Australia. ''Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology'' [http://dx.doi.org/10.1016/j.palaeo.2016.04.003 doi: 10.1016/j.palaeo.2016.04.003]
# Niedźwiedzki, G., '''Bajdek, P.''', Qvarnström, M., Sulej, T., Sennikov, A.G., Golubev, V.K., 2016. Reduction of vertebrate coprolite diversity associated with the end-Permian extinction event in Vyazniki region, European Russia. ''Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology'' 450: 77-90. [http://dx.doi.org/10.1016/j.palaeo.2016.02.057 doi: 10.1016/j.palaeo.2016.02.057]
# '''Bajdek, P.''', Qvarnström, M., Owocki, K., Sulej, T., Sennikov, A. G., Golubev, V. K., Niedźwiedzki, G., 2015. Microbiota and food residues including possible evidence of pre-mammalian hair in Upper Permian coprolites from Russia. ''Lethaia'' [http://dx.doi.org/10.1111/let.12156 doi: 10.1111/let.12156]
# '''Bajdek, P.''', Owocki, K., Niedźwiedzki, G., 2014. Putative dicynodont coprolites from the Upper Triassic of Poland. ''Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology'' 411: 1–17. [http://dx.doi.org/10.1016/j.palaeo.2014.06.013 doi: 10.1016/j.palaeo.2014.06.013]
# '''Bajdek, P.''', 2013. Coprolite of a durophagous carnivore from the Upper Cretaceous Godula Beds, Outer Western Carpathians, Poland. ''Geological Quarterly'' 57 (2): 361–364. [http://dx.doi.org/10.7306/gq.1094 doi: 10.7306/gq.1094]

|-

! Książki popularnonaukowe:
|colspan=2 | 
# '''Bajdek, P.''', 2014. ''U dinozaura w brzuchu. Świadectwa ukryte w odchodach i treściach żołądkowych, czyli o dawnych gadach i ich relacjach w świecie organizmów żywych.'', Self-Publishing, Warszawa, str. 68. [http://virtualo.pl/dinozaura_brzuchu_swiadectwa_ukryte_odchodach_i/popularnonaukowe/ebook/c256i146770/ virtualo.pl] [http://www.ebook.pl/116359-u-dinozaura-w-brzuchu--swiadectwa-ukryte-w-odchodach-i-tresciach-zoladkowych--czyli-o-dawnych-gadach-i-ich-relacjach-w-swiecie-o.html ebook.pl] [http://www.naukowa.pl/Ebooki/u-dinozaura-w-brzuchu-swiadectwa-ukryte-w-odchodach-i-tresciach-zoladkowych-czyli-o-dawnych-gadach-i-817548 naukowa.pl]

|-

! Artykuły dla Dinozaury.com!:
|
Artykuły:
# Bajdek, P. - ''[[Gastrolit]]''
|
Korekta artykułów:
#Mika, D., Ziegler, M. - ''[[Tyrannosauroidea]]''
|
|-
|}

{{DEFAULTSORT:Bajdek, Piotr}}
[[Kategoria: Dinozaury.com!]]

Użytkownik:Piotr Bajdek

2016-04-14T01:02:20Z

Piotr Bajdek:

{| class="wikitable"

! Imię i nazwisko:
| colspan=2 | '''Piotr Bajdek'''
| rowspan=7 | [[Plik:Piotr_Bajdek.jpg|200px|thumb|Piotr Bajdek]]
|-

! Nick na [http://www.forum.dinozaury.com/ Forum Dinozaury.com!]:
|colspan=2 |[http://forum.dinozaury.com/memberlist.php?mode=viewprofile&u=872 ''Piotr B.'']
|-

! Rok urodzenia:
|colspan=2 |[[1988]]
|-

! Kontakt:
|colspan=2 | piotr.bajdek@gmail.com
|-

! Zainteresowania naukowe:
|colspan=2 | Paleobiologia: skamieniałości związane z przewodem pokarmowym (koprolity, kololity, wypluwki itd.), paleoekologia, fizjologia dawnych zwierząt, mikropaleontologia, inne.
|-

! Publikacje recenzowane:
|colspan=2 | 
# Niedźwiedzki, G., '''Bajdek, P.''', Owocki, K., Kear, B.P., 2016. An Early Triassic polar predator ecosystem revealed by vertebrate coprolites from the Bulgo Sandstone (Sydney Basin) of southeastern Australia. ''Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology'' [http://dx.doi.org/10.1016/j.palaeo.2016.04.003 doi: 10.1016/j.palaeo.2016.04.003]
# Niedźwiedzki, G., '''Bajdek, P.''', Qvarnström, M., Sulej, T., Sennikov, A.G., Golubev, V.K., 2016. Reduction of vertebrate coprolite diversity associated with the end-Permian extinction event in Vyazniki region, European Russia. ''Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology'' 450: 77-90. [http://dx.doi.org/10.1016/j.palaeo.2016.02.057 doi: 10.1016/j.palaeo.2016.02.057]
# '''Bajdek, P.''', Qvarnström, M., Owocki, K., Sulej, T., Sennikov, A. G., Golubev, V. K., Niedźwiedzki, G., 2015. Microbiota and food residues including possible evidence of pre-mammalian hair in Upper Permian coprolites from Russia. ''Lethaia'' [http://dx.doi.org/10.1111/let.12156 doi: 10.1111/let.12156]
# '''Bajdek, P.''', Owocki, K., Niedźwiedzki, G., 2014. Putative dicynodont coprolites from the Upper Triassic of Poland. ''Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology'' 411: 1–17. [http://dx.doi.org/10.1016/j.palaeo.2014.06.013 doi: 10.1016/j.palaeo.2014.06.013]
# '''Bajdek, P.''', 2013. Coprolite of a durophagous carnivore from the Upper Cretaceous Godula Beds, Outer Western Carpathians, Poland. ''Geological Quarterly'' 57 (2): 361–364. [http://dx.doi.org/10.7306/gq.1094 doi: 10.7306/gq.1094]

|-

! Książki popularnonaukowe:
|colspan=2 | 
# '''Bajdek, P.''', 2014. ''U dinozaura w brzuchu. Świadectwa ukryte w odchodach i treściach żołądkowych, czyli o dawnych gadach i ich relacjach w świecie organizmów żywych.'', Self-Publishing, Warszawa, str. 68. [http://virtualo.pl/dinozaura_brzuchu_swiadectwa_ukryte_odchodach_i/popularnonaukowe/ebook/c256i146770/ virtualo.pl] [http://www.ebook.pl/116359-u-dinozaura-w-brzuchu--swiadectwa-ukryte-w-odchodach-i-tresciach-zoladkowych--czyli-o-dawnych-gadach-i-ich-relacjach-w-swiecie-o.html ebook.pl] [http://www.naukowa.pl/Ebooki/u-dinozaura-w-brzuchu-swiadectwa-ukryte-w-odchodach-i-tresciach-zoladkowych-czyli-o-dawnych-gadach-i-817548 naukowa.pl]

|-

! Artykuły dla Dinozaury.com!:
|
Artykuły:
# Bajdek, P. - ''[[Gastrolit]]''
|
Korekta artykułów:
#Mika, D., Ziegler, M. - ''[[Tyrannosauroidea]]''
|
|-
|}

{{DEFAULTSORT:Bajdek, Piotr}}
[[Kategoria: Dinozaury.com!]]

Użytkownik:Piotr Bajdek

2015-12-04T00:33:54Z

Piotr Bajdek:

{| class="wikitable"

! Imię i nazwisko:
| colspan=2 | '''Piotr Bajdek'''
| rowspan=7 | [[Plik:Piotr_Bajdek.jpg|200px|thumb|Piotr Bajdek]]
|-

! Nick na [http://www.forum.dinozaury.com/ Forum Dinozaury.com!]:
|colspan=2 |[http://forum.dinozaury.com/memberlist.php?mode=viewprofile&u=872 ''Piotr B.'']
|-

! Rok urodzenia:
|colspan=2 |[[1988]]
|-

! Kontakt:
|colspan=2 | piotr.bajdek@gmail.com
|-

! Zainteresowania naukowe:
|colspan=2 | Paleobiologia: skamieniałości związane z przewodem pokarmowym (koprolity, kololity, wypluwki itd.), paleoekologia, fizjologia dawnych zwierząt, mikropaleontologia (sinice, grzyby itp.), inne.
|-

! Publikacje recenzowane:
|colspan=2 | 
# '''Bajdek, P.''', Qvarnström, M., Owocki, K., Sulej, T., Sennikov, A. G., Golubev, V. K., Niedźwiedzki, G., 2015. Microbiota and food residues including possible evidence of pre-mammalian hair in Upper Permian coprolites from Russia. ''Lethaia'' [http://dx.doi.org/10.1111/let.12156 doi: 10.1111/let.12156]
# '''Bajdek, P.''', Owocki, K., Niedźwiedzki, G., 2014. Putative dicynodont coprolites from the Upper Triassic of Poland. ''Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology'' 411: 1–17. [http://dx.doi.org/10.1016/j.palaeo.2014.06.013 doi: 10.1016/j.palaeo.2014.06.013]
# '''Bajdek, P.''', 2013. Coprolite of a durophagous carnivore from the Upper Cretaceous Godula Beds, Outer Western Carpathians, Poland. ''Geological Quarterly'' 57 (2): 361–364. [http://dx.doi.org/10.7306/gq.1094 doi: 10.7306/gq.1094]

|-

! Książki popularnonaukowe:
|colspan=2 | 
# '''Bajdek, P.''', 2014. ''U dinozaura w brzuchu. Świadectwa ukryte w odchodach i treściach żołądkowych, czyli o dawnych gadach i ich relacjach w świecie organizmów żywych.'', Self-Publishing, Warszawa, str. 68. [http://virtualo.pl/dinozaura_brzuchu_swiadectwa_ukryte_odchodach_i/popularnonaukowe/ebook/c256i146770/ virtualo.pl] [http://www.ebook.pl/116359-u-dinozaura-w-brzuchu--swiadectwa-ukryte-w-odchodach-i-tresciach-zoladkowych--czyli-o-dawnych-gadach-i-ich-relacjach-w-swiecie-o.html ebook.pl] [http://www.naukowa.pl/Ebooki/u-dinozaura-w-brzuchu-swiadectwa-ukryte-w-odchodach-i-tresciach-zoladkowych-czyli-o-dawnych-gadach-i-817548 naukowa.pl]

|-

! Artykuły dla Dinozaury.com!:
|
Artykuły:
# Bajdek, P. - ''[[Gastrolit]]''
|
Korekta artykułów:
#Mika, D., Ziegler, M. - ''[[Tyrannosauroidea]]''
|
|-
|}

{{DEFAULTSORT:Bajdek, Piotr}}
[[Kategoria: Dinozaury.com!]]

Gastrolit

2014-07-26T18:12:53Z

Piotr Bajdek: /* Wstęp */ Podzieliłem zbyt długie zdanie.

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| Autor:
| Korekta:
|-
| [http://encyklopedia.dinozaury.com/index.php/U%C5%BCytkownik:Piotr_Bajdek Piotr Bajdek]
| [[Maciej Ziegler]]
|}


----

==Wstęp==
[[Plik:Psittacosaurus_stomach_stones.jpg|400px|thumb|right|Gastrolity u dolnokredowego ceratopsa ''[[Psittacosaurus]]'' (AMNH 6253), [[formacja]] [[Ondai Sair]], Ussuk, [[Mongolia]]. Źródło: [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ef/Psittacosaurus_stomach_stones.jpg] ]]

'''Gastrolit''', ang. ''gastrolith'', hiszp. ''gastrolito'' (z greki γαστήρ, ''gastēr'' – "żołądek" i λίθος, ''líthos'' – "kamień"), czyli:

''Twardy obiekt bez wartości kalorycznej (np. kamień, naturalna lub patologiczna konkrecja), który jest, lub był przetrzymany w przewodzie pokarmowym zwierzęcia.''

Powyższą definicję zaproponował Oliver Wings ([[2007]]) na łamach [[Acta Palaeontologica Polonica]], podczas rewizji terminologii, oraz hipotez związanych z funkcją gastrolitów, czyli "kamieni żołądkowych". Istotne, że definicja ta nie obejmuje funkcji (lub jej braku) połkniętych obiektów, z wyłączeniem braku wartości kalorycznej. Spotykane nieraz definicje uwzględniające funkcję (jak np. rozdrabnianie pokarmu) nie są użyteczne, w tym w odniesieniu do materiału kopalnego. Funkcje dotychczas określanych mianem gastrolitu obiektów są bowiem różnorodne, były też odrębnie i niekonsekwentnie definiowane w medycynie, biologii i paleontologii, a jednocześnie rola tych obiektów bywa niejasna/dyskusyjna. Definicja nie uwzględnia też innych cech fizycznych – obiekt (np. fragment skalny) może być (i bywa) więc kanciasty, lub obtoczony, powierzchnia może być wypolerowana, lub nie. Umownym ograniczeniem jest jedynie rozmiar obiektu – dolna granica wynosi 0,063 mm (granica frakcji mułowej i piaskowej).

==Klasyfikacja gastrolitów==
Klasyfikacja gastrolitów według Wings ([[2004]], [[2007]]):

'''- bio-gastrolit''' (ang. ''bio-gastrolith'') – niepatologiczne konkrecje
(spotykane u skorupiakokształtnych jako zapasy soli wapiennych)

'''- pato-gastrolit''' (ang. ''patho-gastrolith'') – patologiczne konkrecje uformowane w żołądku

'''- geo-gastrolit''' (ang. ''geo-gastrolith'') – wchłonięte cząstki osadu, jak np. żwir
(współcześnie połkane bywają nawet puszki itp. – patrz Wings, [[2012]])

Terminu "kamienie żołądkowe" (ang. ''stomach stones'') można używać jako generalny synonim gastrolitów – jest to też dosłowne znaczenie tego terminu. Nie ma jednak na podziału "kamieni żołądkowych" na bio-, pato- i geo-.

Wings (2004, 2007) wprowadza następnie termin '''egzolit''' (ang. ''exolith''):

''Obcego pochodzenia fragment skalny w drobnoziarnistych osadach, który może odznaczać się mocnym wypolerowaniem i potencjalnie (ale nie koniecznie) wcześniej był gastrolitem.''

Są to fragmenty skalne w drobnoziarnistych osadach, których mechanizm transportu nie jest jednak znany, przez co sugeruje się m.in. możliwość ich transportu w przewodzie pokarmowych kręgowca (np., Pandeli i in., [[1998]]). Inne machanizmy transportu, jak np. dryft na kłodach drewna są jednak ciężkie do odrzucenia. Wings (2004, 2007) – moim zdaniem – słusznie zauważył, że dobrym i od lat znanym terminem byłby erratyk (ang. ''erratic''), perfekcyjnie zgodnym z orginalną jego definicją wg Hawkes ([[1951]]):

''Erratyk to kamień, który został przetransportowany i zdeponowany przez jakiś czynnik inny niż te, które osadziły drobny osad, w którym występuje.''

Wings (2004, 2007) jednakże wprowadzenie nowego terminu uzasadnił stwierdzeniem, że erratykiem utarło się określać przede wszystkim fragmenty skalne przetransportowane w lodzie. W ramach osobistego komentarza, wzbudza moją wątpliwość sens mnożenia terminologii – w literaturze takie potencjalne gastrolity bowiem były nazywane choćby ''erratic clasts'' (patrz Pandeli i in., 1998).

==Funkcje gastrolitów==
Kamienie żołądkowe nie muszą pełnić określonej funkcji w fizjologii zwierzęcia, w którego przewodzie pokarmowym się znalazły – łatwo są połykane przypadkiem. Gastrolity bywają wydalane w odchodach i znane są w koprolitach krokodyli i ptaków (Wings, 2012). Beyer i in. ([[1994]]) zbadali ile osadu znajduje się w odchodach dzisiejszych zwierząt – przykładowo bizon (''Bison bison'') w 7% konsumuje osad, pancernik długoogonowy (''Dasypus novemcinctus'') w 17%, tymczasem gdy dla biegusa (''Calidris'' sp.), ptaka który żywi się bezkręgowcami w błocie lub płytkiej wodzie, osad stanowi aż 7-30% diety. Wings i in. ([[2008]]) zbadali zawartość żołądka hipopotama karłowatego (''Hexaprotodon liberiensis''), w którym znajdowały się 4 kg żwiru, co stanowiło aż 33% masy zawartości żołądka. Ewidentnie jednak, przewód pokarmowy hipopotama zadziałał jako zwykła pułapka sedymentacyjna.

Niemniej, pewne zwierzęta (jak niektóre ptaki) zdają się celowo łykać kamienie, w związku z czym sugerowano różnorodne funkcje gastrolitów w przewodzie pokarmowym. Zdaniem Wings (2004, 2007) do wiarygodnych hipotez należą:

- rozdrabnianie pokarmu

- mieszanie pokarmu

- czyszczenie żołądka

- dostarczanie minerałów

Kontrowersyjna wydała się np. hipoteza, że pełnią funkcję balastową/hydrostatyczną u krokodyli.

==Występowanie gastrolitów==
Gastrolity zaobserwowano u wielu grup zwierząt dzisiejszych i kopalnych, zarówno roślinożernych, jak i mięsożernych, wodnych, wodno-lądowych i lądowych. Najczęściej znajdowane są u plezjozaurów, fok i lwów morskich, oraz w kilku grupach archozaurów (krokodyle, strusie, ptaki śpiewające, kuraki, nieptasie dinozaury) (Wings, 2004). Gastrolity u plezjozaurów występują głównie wśród Elasmosauridae, niemniej Schmeisser i Gillette ([[2009]]) zanotowali je u krótkoszyjego ''Dolichorhynchops'' (Polycotylidae). U ichtiozaurów wydają się być bardzo rzadkie, przykładem jest jednak ''Panjiangsaurus epicharis'' (Long i in., [[2006]]). Wings (2007) wspomina ich obserwację również u mozazaura. Codorniú i in. (2009, 2013) ogłosili o znalezisku gastrolitów u dwóch okazów wczesnokredowego pterozaura ''Pterodaustro guinazui'' z Argentyny.

Mimo długiej listy taksonów dinozaurów, u których zaobserwowano potencjalne gastrolity, bardzo rzadko są znajdowane w ilości (w stosunku do masy ciała) pozwalającej przypuszczać, że pełniły fizjologiczną funkcję, podobną jak u dzisiejszych ptaków (Calvo, 1994; Wings, 2004).

Do wiarygodnych należą gastrolity u ceratopsów ''[[Psittacosaurus]] mongoliensis'' i ''[[Psittacosaurus]] mazongshanensis'', jak również u teropodów ''[[Sinornithomimus]] dongi'' i ''[[Caudipteryx]] zoui'' (Wings, 2004). W 2008 [[Ignacio Cerda]] opisał ciekawe znalezisko trzech artykułowanych szkieletów ornitopoda ''[[Gasparinisaura]] cincosaltensis'' z wiarygodnymi gastrolitami.

==Lista znalezisk u dinozaurów==
Taksony dinozaurów, w których zanotowano obecność potencjalnych gastrolitów (głównie za Wings, 2004; Cerda, 2008):

===Theropoda===
''[[Allosaurus]]'', ''[[Baryonyx]]'', ''[[Caudipteryx#C._dongi|Caudipteryx dongi]]'', ''[[Caudipteryx#C._zoui|Caudipteryx zoui]]'', ''[[Limusaurus]]''<ref>Xu, X., Clark, J.M., Mo J., Choiniere, J., Forster, C.A., Erickson, G.M., Hone, D.W.E., Sullivan, C., Eberth, D.A., Nesbitt, S., Zhao, Q., Hernandez, R., Jia, C., Han, F. & Guo, Y. (2009) "A Jurassic ceratosaur from China helps clarify avian digital homologies" Nature, 459, 940-944.</ref>, ''[[Lourinhanosaurus]]'', ''[[Nqwebasaurus]]'', ''[[Sinornithomimus]]'', ''[[Shenzhousaurus]]'', ''[[Podokesaurus]]'', ''[[Poekilopleuron]]'', ''[[Megapnosaurus]]''<ref>=''Syntarsus''</ref>, ''[[Tyrannosaurus]]''.

===Prosauropoda===
''[[Ammosaurus]]'', ''[[Massospondylus]]'', ''[[Sellosaurus]]''.

===Sauropoda===
''[[Apatosaurus]]'', ''[[Barosaurus]]'', brachiozaurydowy zauropod, ''[[Cedarosaurus]]'', ''[[Chubutisaurus]]'', ''[[Dicraeosaurus]]'', ''[[Dinheirosaurus]]'', ''[[Diplodocus]]''<ref>=''Seismosaurus''</ref>, ''[[Limaysaurus]]''<ref>=[[aff.]] ''[[Rebbachisaurus]]'' w Wings, 2004, str. 165 (Calvo, J.O., 1994. Gastroliths in sauropod dinosaurs. Gaia, 10: 205-208; Calvo, J. O. and Salgado, L. (1995). "Rebbachisaurus tessonei sp. nov. A new sauropod from the Albian-Cenomanian of Argentina; new evidence on the origin of the Diplodocidae." Gaia, 11: 13-33; Salgado, L., Garrido, A., Cocca, S. E., and Cocca, J. R. (2004). "Lower Cretaceous rebbachisaurid sauropods from Cerro Aguada Del León, Neuquén Province, northwestern Patagonia, Argentina." Journal of Vertebrate Paleontology, 24(4): 903-912).</ref>, ''[[Sonorasaurus]]'', ''[[Tornieria]]''<ref>=''Barosaurus africanus''</ref>, ''[[Vulcanodon]]''.

===Ceratopsia===
''[[Psittacosaurus]] mazongshanensis'', ''[[Psittacosaurus]] mongoliensis''

===Ankylosauria===
''[[Gastonia]]''<ref>''Galtonia'' w Wings, 2004, str. 166.</ref>, ''[[Panoplosaurus]]''.

===Stegosauria===
"Near … stegosauroid dinosaur bones"<ref>[[Barnum Brown|Brown]], [[1907]]</ref>.

===Bazalne Ornithopoda===
''[[Gasparinisaura]]'', ''[[Haya]]''<ref>Peter J. Makovicky, Brandon M. Kilbourne, Rudyard W. Sadleir, Mark A. Norell. A new basal ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Late Cretaceous of Mongolia. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 31 (3), s. 626–640, 2011. doi:10.1080/02724634.2011.557114</ref>.

===Bazalne Iguanodontia===
''[[Iguanodon]]''<ref>Z powodu rewizji taksonomicznej tego rodzaju i pozostanienie w nim jedynie ''I. bernissartensis'', może chodzić o inny rodzaj.</ref>

===Hadrosauridae===
''[[Edmontosaurus]]''

==Bibliografia==

Beyer, W.N., Connor, E.E., Gerould, S. (1994) "Estimates of soil ingestion by wildlife" Journal of Wildlife Management, 58(2), 375–382.

Brown, B. (1907) "Gastroliths" Science, 25(636), 392.

Calvo, J.O. (1994) "Gastroliths in sauropod dinosaurs" Gaia, 10, 205-208.

Cerda, I.A. (2008) "Gastroliths in an ornithopod dinosaur" Acta Palaeontologica Polonica, 53(2), 351-355.

Codorniú, L., Chiappe, L.M., Arcucci, A., Ortiz-Suárez, A. (2009) "First occurrence of gastroliths in Pterosauria (Early Cretaceous, Argentina)" Resúmenes XXIV JAPV. Mayo del 2009. San Rafael, Mendoza, Argentina.

Codorniú, L., Chiappe, L.M., Cid, F.D. (2013) "First occurrence of stomach stones in pterosaurs" Journal of Vertebrate Paleontology, 33(3), 647-654.

Long, C., Wings, O., Xiaohong, C., Sander, P.M. (2006) "Gastroliths in the Triassic ichthyosaur Panjiangsaurus from China" Journal of Paleontology, 80(3), 583-588.

Pandeli, E., Vannucchi, P., Monechi, S. (1998) "Possible crystalline gastroliths of large marine Vertebrata from Oligocene pelitic sediments of the Northern Apennines, Italy" Geology, 26(9), 775-778.

Schmeisser, R.L., Gillette, D.D. (2009) "Unusual occurrence of gastroliths in a polycotylid plesiosaur from the Upper Cretaceous Tropic Shale, southern Utah" Palaios, 24, 453-459.

Wings, O. (2004) "Identification, distribution, and function of gastroliths in dinosaurs and extant birds with emphasis on ostriches (Struthio camelus)" rozprawa doktorska, Uniwersytet Bonn, str. 187.

Wings, O. (2007) "A review of gastrolith function with implications for fossil vertebrates and a revised classification" Acta Palaeontologica Polonica, 52(1), 1-16.

Wings, O. (2012) "Gastroliths in coprolites - a call to search!" New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 57, 73-77.

Wings, O., Hatt, J.M., Schwarm, A., Clauss, M. (2008) "Gastroliths in a pygmy hippopotamus (Hexaprotodon liberiensis Morton 1844) (Mammalia, Hippopotamidae)" Senckenbergiana biologica, 88(2), 345-348.

<References/>


[[Kategoria: Słownik]]
[[Kategoria: Anatomia]]

Użytkownik:Piotr Bajdek

2014-07-20T16:36:48Z

Piotr Bajdek: brakująca spacja

Użytkownik:Piotr Bajdek

2014-07-20T16:28:25Z

Piotr Bajdek: profil na forum

Gastrolit

2014-07-20T16:24:19Z

Piotr Bajdek: strona autora

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| Autor:
| Korekta:
|-
| [http://encyklopedia.dinozaury.com/index.php/U%C5%BCytkownik:Piotr_Bajdek Piotr Bajdek]
| [[Maciej Ziegler]]
|}


----

==Wstęp==
[[Plik:Psittacosaurus_stomach_stones.jpg|400px|thumb|right|Gastrolity u dolnokredowego ceratopsa ''[[Psittacosaurus]]'' (AMNH 6253), [[formacja]] [[Ondai Sair]], Ussuk, [[Mongolia]]. Źródło: [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ef/Psittacosaurus_stomach_stones.jpg] ]]

'''Gastrolit''', ang. ''gastrolith'', hiszp. ''gastrolito'' (z greki γαστήρ, ''gastēr'' – "żołądek" i λίθος, ''líthos'' – "kamień"), czyli:

''Twardy obiekt bez wartości kalorycznej (np. kamień, naturalna lub patologiczna konkrecja), który jest, lub był przetrzymany w przewodzie pokarmowym zwierzęcia.''

Powyższą definicję zaproponował Oliver Wings ([[2007]]) na łamach [[Acta Palaeontologica Polonica]], podczas rewizji terminologii, oraz hipotez związanych z funkcją gastrolitów, czyli "kamieni żołądkowych". Istotne, że definicja ta nie obejmuje funkcji (lub jej braku) połkniętych obiektów, z wyłączeniem braku wartości kalorycznej. Spotykane nieraz definicje uwzględniające funkcję (jak np. rozdrabnianie pokarmu) nie są użyteczne, w tym w odniesieniu do materiału kopalnego, gdyż funkcje dotychczas określanych mianem gastrolitu obiektów są różnorodne, były też odrębnie i niekonsekwentnie definiowane w medycynie, biologii i paleontologii, a jednocześnie rola tych obiektów bywa niejasna/dyskusyjna. Definicja nie uwzględnia też innych cech fizycznych – obiekt (np. fragment skalny) może być (i bywa) więc kanciasty, lub obtoczony, powierzchnia może być wypolerowana, lub nie. Umownym ograniczeniem jest jedynie rozmiar obiektu – dolna granica wynosi 0,063 mm (granica frakcji mułowej i piaskowej).

==Klasyfikacja gastrolitów==
Klasyfikacja gastrolitów według Wings ([[2004]], [[2007]]):

'''- bio-gastrolit''' (ang. ''bio-gastrolith'') – niepatologiczne konkrecje
(spotykane u skorupiakokształtnych jako zapasy soli wapiennych)

'''- pato-gastrolit''' (ang. ''patho-gastrolith'') – patologiczne konkrecje uformowane w żołądku

'''- geo-gastrolit''' (ang. ''geo-gastrolith'') – wchłonięte cząstki osadu, jak np. żwir
(współcześnie połkane bywają nawet puszki itp. – patrz Wings, [[2012]])

Terminu "kamienie żołądkowe" (ang. ''stomach stones'') można używać jako generalny synonim gastrolitów – jest to też dosłowne znaczenie tego terminu. Nie ma jednak na podziału "kamieni żołądkowych" na bio-, pato- i geo-.

Wings (2004, 2007) wprowadza następnie termin '''egzolit''' (ang. ''exolith''):

''Obcego pochodzenia fragment skalny w drobnoziarnistych osadach, który może odznaczać się mocnym wypolerowaniem i potencjalnie (ale nie koniecznie) wcześniej był gastrolitem.''

Są to fragmenty skalne w drobnoziarnistych osadach, których mechanizm transportu nie jest jednak znany, przez co sugeruje się m.in. możliwość ich transportu w przewodzie pokarmowych kręgowca (np., Pandeli i in., [[1998]]). Inne machanizmy transportu, jak np. dryft na kłodach drewna są jednak ciężkie do odrzucenia. Wings (2004, 2007) – moim zdaniem – słusznie zauważył, że dobrym i od lat znanym terminem byłby erratyk (ang. ''erratic''), perfekcyjnie zgodnym z orginalną jego definicją wg Hawkes ([[1951]]):

''Erratyk to kamień, który został przetransportowany i zdeponowany przez jakiś czynnik inny niż te, które osadziły drobny osad, w którym występuje.''

Wings (2004, 2007) jednakże wprowadzenie nowego terminu uzasadnił stwierdzeniem, że erratykiem utarło się określać przede wszystkim fragmenty skalne przetransportowane w lodzie. W ramach osobistego komentarza, wzbudza moją wątpliwość sens mnożenia terminologii – w literaturze takie potencjalne gastrolity bowiem były nazywane choćby ''erratic clasts'' (patrz Pandeli i in., 1998).

==Funkcje gastrolitów==
Kamienie żołądkowe nie muszą pełnić określonej funkcji w fizjologii zwierzęcia, w którego przewodzie pokarmowym się znalazły – łatwo są połykane przypadkiem. Gastrolity bywają wydalane w odchodach i znane są w koprolitach krokodyli i ptaków (Wings, 2012). Beyer i in. ([[1994]]) zbadali ile osadu znajduje się w odchodach dzisiejszych zwierząt – przykładowo bizon (''Bison bison'') w 7% konsumuje osad, pancernik długoogonowy (''Dasypus novemcinctus'') w 17%, tymczasem gdy dla biegusa (''Calidris'' sp.), ptaka który żywi się bezkręgowcami w błocie lub płytkiej wodzie, osad stanowi aż 7-30% diety. Wings i in. ([[2008]]) zbadali zawartość żołądka hipopotama karłowatego (''Hexaprotodon liberiensis''), w którym znajdowały się 4 kg żwiru, co stanowiło aż 33% masy zawartości żołądka. Ewidentnie jednak, przewód pokarmowy hipopotama zadziałał jako zwykła pułapka sedymentacyjna.

Niemniej, pewne zwierzęta (jak niektóre ptaki) zdają się celowo łykać kamienie, w związku z czym sugerowano różnorodne funkcje gastrolitów w przewodzie pokarmowym. Zdaniem Wings (2004, 2007) do wiarygodnych hipotez należą:

- rozdrabnianie pokarmu

- mieszanie pokarmu

- czyszczenie żołądka

- dostarczanie minerałów

Kontrowersyjna wydała się np. hipoteza, że pełnią funkcję balastową/hydrostatyczną u krokodyli.

==Występowanie gastrolitów==
Gastrolity zaobserwowano u wielu grup zwierząt dzisiejszych i kopalnych, zarówno roślinożernych, jak i mięsożernych, wodnych, wodno-lądowych i lądowych. Najczęściej znajdowane są u plezjozaurów, fok i lwów morskich, oraz w kilku grupach archozaurów (krokodyle, strusie, ptaki śpiewające, kuraki, nieptasie dinozaury) (Wings, 2004). Gastrolity u plezjozaurów występują głównie wśród Elasmosauridae, niemniej Schmeisser i Gillette ([[2009]]) zanotowali je u krótkoszyjego ''Dolichorhynchops'' (Polycotylidae). U ichtiozaurów wydają się być bardzo rzadkie, przykładem jest jednak ''Panjiangsaurus epicharis'' (Long i in., [[2006]]). Wings (2007) wspomina ich obserwację również u mozazaura. Codorniú i in. (2009, 2013) ogłosili o znalezisku gastrolitów u dwóch okazów wczesnokredowego pterozaura ''Pterodaustro guinazui'' z Argentyny.

Mimo długiej listy taksonów dinozaurów, u których zaobserwowano potencjalne gastrolity, bardzo rzadko są znajdowane w ilości (w stosunku do masy ciała) pozwalającej przypuszczać, że pełniły fizjologiczną funkcję, podobną jak u dzisiejszych ptaków (Calvo, 1994; Wings, 2004).

Do wiarygodnych należą gastrolity u ceratopsów ''[[Psittacosaurus]] mongoliensis'' i ''[[Psittacosaurus]] mazongshanensis'', jak również u teropodów ''[[Sinornithomimus]] dongi'' i ''[[Caudipteryx]] zoui'' (Wings, 2004). W 2008 [[Ignacio Cerda]] opisał ciekawe znalezisko trzech artykułowanych szkieletów ornitopoda ''[[Gasparinisaura]] cincosaltensis'' z wiarygodnymi gastrolitami.

==Lista znalezisk u dinozaurów==
Taksony dinozaurów, w których zanotowano obecność potencjalnych gastrolitów (głównie za Wings, 2004; Cerda, 2008):

===Theropoda===
''[[Allosaurus]]'', ''[[Baryonyx]]'', ''[[Caudipteryx#C._dongi|Caudipteryx dongi]]'', ''[[Caudipteryx#C._zoui|Caudipteryx zoui]]'', ''[[Limusaurus]]''<ref>Xu, X., Clark, J.M., Mo J., Choiniere, J., Forster, C.A., Erickson, G.M., Hone, D.W.E., Sullivan, C., Eberth, D.A., Nesbitt, S., Zhao, Q., Hernandez, R., Jia, C., Han, F. & Guo, Y. (2009) "A Jurassic ceratosaur from China helps clarify avian digital homologies" Nature, 459, 940-944.</ref>, ''[[Lourinhanosaurus]]'', ''[[Nqwebasaurus]]'', ''[[Sinornithomimus]]'', ''[[Shenzhousaurus]]'', ''[[Podokesaurus]]'', ''[[Poekilopleuron]]'', ''[[Megapnosaurus]]''<ref>=''Syntarsus''</ref>, ''[[Tyrannosaurus]]''.

===Prosauropoda===
''[[Ammosaurus]]'', ''[[Massospondylus]]'', ''[[Sellosaurus]]''.

===Sauropoda===
''[[Apatosaurus]]'', ''[[Barosaurus]]'', brachiozaurydowy zauropod, ''[[Cedarosaurus]]'', ''[[Chubutisaurus]]'', ''[[Dicraeosaurus]]'', ''[[Dinheirosaurus]]'', ''[[Diplodocus]]''<ref>=''Seismosaurus''</ref>, ''[[Limaysaurus]]''<ref>=[[aff.]] ''[[Rebbachisaurus]]'' w Wings, 2004, str. 165 (Calvo, J.O., 1994. Gastroliths in sauropod dinosaurs. Gaia, 10: 205-208; Calvo, J. O. and Salgado, L. (1995). "Rebbachisaurus tessonei sp. nov. A new sauropod from the Albian-Cenomanian of Argentina; new evidence on the origin of the Diplodocidae." Gaia, 11: 13-33; Salgado, L., Garrido, A., Cocca, S. E., and Cocca, J. R. (2004). "Lower Cretaceous rebbachisaurid sauropods from Cerro Aguada Del León, Neuquén Province, northwestern Patagonia, Argentina." Journal of Vertebrate Paleontology, 24(4): 903-912).</ref>, ''[[Sonorasaurus]]'', ''[[Tornieria]]''<ref>=''Barosaurus africanus''</ref>, ''[[Vulcanodon]]''.

===Ceratopsia===
''[[Psittacosaurus]] mazongshanensis'', ''[[Psittacosaurus]] mongoliensis''

===Ankylosauria===
''[[Gastonia]]''<ref>''Galtonia'' w Wings, 2004, str. 166.</ref>, ''[[Panoplosaurus]]''.

===Stegosauria===
"Near … stegosauroid dinosaur bones"<ref>[[Barnum Brown|Brown]], [[1907]]</ref>.

===Bazalne Ornithopoda===
''[[Gasparinisaura]]'', ''[[Haya]]''<ref>Peter J. Makovicky, Brandon M. Kilbourne, Rudyard W. Sadleir, Mark A. Norell. A new basal ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Late Cretaceous of Mongolia. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 31 (3), s. 626–640, 2011. doi:10.1080/02724634.2011.557114</ref>.

===Bazalne Iguanodontia===
''[[Iguanodon]]''<ref>Z powodu rewizji taksonomicznej tego rodzaju i pozostanienie w nim jedynie ''I. bernissartensis'', może chodzić o inny rodzaj.</ref>

===Hadrosauridae===
''[[Edmontosaurus]]''

==Bibliografia==

Beyer, W.N., Connor, E.E., Gerould, S. (1994) "Estimates of soil ingestion by wildlife" Journal of Wildlife Management, 58(2), 375–382.

Brown, B. (1907) "Gastroliths" Science, 25(636), 392.

Calvo, J.O. (1994) "Gastroliths in sauropod dinosaurs" Gaia, 10, 205-208.

Cerda, I.A. (2008) "Gastroliths in an ornithopod dinosaur" Acta Palaeontologica Polonica, 53(2), 351-355.

Codorniú, L., Chiappe, L.M., Arcucci, A., Ortiz-Suárez, A. (2009) "First occurrence of gastroliths in Pterosauria (Early Cretaceous, Argentina)" Resúmenes XXIV JAPV. Mayo del 2009. San Rafael, Mendoza, Argentina.

Codorniú, L., Chiappe, L.M., Cid, F.D. (2013) "First occurrence of stomach stones in pterosaurs" Journal of Vertebrate Paleontology, 33(3), 647-654.

Long, C., Wings, O., Xiaohong, C., Sander, P.M. (2006) "Gastroliths in the Triassic ichthyosaur Panjiangsaurus from China" Journal of Paleontology, 80(3), 583-588.

Pandeli, E., Vannucchi, P., Monechi, S. (1998) "Possible crystalline gastroliths of large marine Vertebrata from Oligocene pelitic sediments of the Northern Apennines, Italy" Geology, 26(9), 775-778.

Schmeisser, R.L., Gillette, D.D. (2009) "Unusual occurrence of gastroliths in a polycotylid plesiosaur from the Upper Cretaceous Tropic Shale, southern Utah" Palaios, 24, 453-459.

Wings, O. (2004) "Identification, distribution, and function of gastroliths in dinosaurs and extant birds with emphasis on ostriches (Struthio camelus)" rozprawa doktorska, Uniwersytet Bonn, str. 187.

Wings, O. (2007) "A review of gastrolith function with implications for fossil vertebrates and a revised classification" Acta Palaeontologica Polonica, 52(1), 1-16.

Wings, O. (2012) "Gastroliths in coprolites - a call to search!" New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 57, 73-77.

Wings, O., Hatt, J.M., Schwarm, A., Clauss, M. (2008) "Gastroliths in a pygmy hippopotamus (Hexaprotodon liberiensis Morton 1844) (Mammalia, Hippopotamidae)" Senckenbergiana biologica, 88(2), 345-348.

<References/>


[[Kategoria: Słownik]]
[[Kategoria: Anatomia]]

Użytkownik:Piotr Bajdek

2014-07-20T16:15:21Z

Piotr Bajdek: Utworzył nową stronę „{| class="wikitable" ! Imię i nazwisko: | colspan=2 | '''Piotr Bajdek''' | rowspan=7 | Piotr Bajdek |- ! Nick na [http://www.fo...”

Plik:Piotr Bajdek.jpg

2014-07-20T16:12:14Z

Piotr Bajdek: Piotr Bajdek

Piotr Bajdek

Gastrolit

2014-06-21T20:11:40Z

Piotr Bajdek: Wycinam wyraz "nieptasich" z artykułu, gdyż wbrew zacytowanym źródłom (Wings, 2004) niektóre z nich (jak. tyrannozauroidy) uważam za ptaki. Pozostawiam je jednak na liście "dinozaurów" po wycięciu słowa "nieptasich".

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| Autor:
| Korekta:
|-
| [[Piotr Bajdek]]
| [[Maciej Ziegler]]
|}


----

==Wstęp==
[[Plik:Psittacosaurus_stomach_stones.jpg|400px|thumb|right|Gastrolity u dolnokredowego ceratopsa ''[[Psittacosaurus]]'' (AMNH 6253), [[formacja]] [[Ondai Sair]], Ussuk, [[Mongolia]]. Źródło: [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ef/Psittacosaurus_stomach_stones.jpg] ]]

'''Gastrolit''', ang. ''gastrolith'', hiszp. ''gastrolito'' (z greki γαστήρ, ''gastēr'' – "żołądek" i λίθος, ''líthos'' – "kamień"), czyli:

''Twardy obiekt bez wartości kalorycznej (np. kamień, naturalna lub patologiczna konkrecja), który jest, lub był przetrzymany w przewodzie pokarmowym zwierzęcia.''

Powyższą definicję zaproponował Oliver Wings ([[2007]]) na łamach [[Acta Palaeontologica Polonica]], podczas rewizji terminologii, oraz hipotez związanych z funkcją gastrolitów, czyli "kamieni żołądkowych". Istotne, że definicja ta nie obejmuje funkcji (lub jej braku) połkniętych obiektów, z wyłączeniem braku wartości kalorycznej. Spotykane nieraz definicje uwzględniające funkcję (jak np. rozdrabnianie pokarmu) nie są użyteczne, w tym w odniesieniu do materiału kopalnego, gdyż funkcje dotychczas określanych mianem gastrolitu obiektów są różnorodne, były też odrębnie i niekonsekwentnie definiowane w medycynie, biologii i paleontologii, a jednocześnie rola tych obiektów bywa niejasna/dyskusyjna. Definicja nie uwzględnia też innych cech fizycznych – obiekt (np. fragment skalny) może być (i bywa) więc kanciasty, lub obtoczony, powierzchnia może być wypolerowana, lub nie. Umownym ograniczeniem jest jedynie rozmiar obiektu – dolna granica wynosi 0,063 mm (granica frakcji mułowej i piaskowej).

==Klasyfikacja gastrolitów==
Klasyfikacja gastrolitów według Wings ([[2004]], [[2007]]):

'''- bio-gastrolit''' (ang. ''bio-gastrolith'') – niepatologiczne konkrecje
(spotykane u skorupiakokształtnych jako zapasy soli wapiennych)

'''- pato-gastrolit''' (ang. ''patho-gastrolith'') – patologiczne konkrecje uformowane w żołądku

'''- geo-gastrolit''' (ang. ''geo-gastrolith'') – wchłonięte cząstki osadu, jak np. żwir
(współcześnie połkane bywają nawet puszki itp. – patrz Wings, [[2012]])

Terminu "kamienie żołądkowe" (ang. ''stomach stones'') można używać jako generalny synonim gastrolitów – jest to też dosłowne znaczenie tego terminu. Nie ma jednak na podziału "kamieni żołądkowych" na bio-, pato- i geo-.

Wings (2004, 2007) wprowadza następnie termin '''egzolit''' (ang. ''exolith''):

''Obcego pochodzenia fragment skalny w drobnoziarnistych osadach, który może odznaczać się mocnym wypolerowaniem i potencjalnie (ale nie koniecznie) wcześniej był gastrolitem.''

Są to fragmenty skalne w drobnoziarnistych osadach, których mechanizm transportu nie jest jednak znany, przez co sugeruje się m.in. możliwość ich transportu w przewodzie pokarmowych kręgowca (np., Pandeli i in., [[1998]]). Inne machanizmy transportu, jak np. dryft na kłodach drewna są jednak ciężkie do odrzucenia. Wings (2004, 2007) – moim zdaniem – słusznie zauważył, że dobrym i od lat znanym terminem byłby erratyk (ang. ''erratic''), perfekcyjnie zgodnym z orginalną jego definicją wg Hawkes ([[1951]]):

''Erratyk to kamień, który został przetransportowany i zdeponowany przez jakiś czynnik inny niż te, które osadziły drobny osad, w którym występuje.''

Wings (2004, 2007) jednakże wprowadzenie nowego terminu uzasadnił stwierdzeniem, że erratykiem utarło się określać przede wszystkim fragmenty skalne przetransportowane w lodzie. W ramach osobistego komentarza, wzbudza moją wątpliwość sens mnożenia terminologii – w literaturze takie potencjalne gastrolity bowiem były nazywane choćby ''erratic clasts'' (patrz Pandeli i in., 1998).

==Funkcje gastrolitów==
Kamienie żołądkowe nie muszą pełnić określonej funkcji w fizjologii zwierzęcia, w którego przewodzie pokarmowym się znalazły – łatwo są połykane przypadkiem. Gastrolity bywają wydalane w odchodach i znane są w koprolitach krokodyli i ptaków (Wings, 2012). Beyer i in. ([[1994]]) zbadali ile osadu znajduje się w odchodach dzisiejszych zwierząt – przykładowo bizon (''Bison bison'') w 7% konsumuje osad, pancernik długoogonowy (''Dasypus novemcinctus'') w 17%, tymczasem gdy dla biegusa (''Calidris'' sp.), ptaka który żywi się bezkręgowcami w błocie lub płytkiej wodzie, osad stanowi aż 7-30% diety. Wings i in. ([[2008]]) zbadali zawartość żołądka hipopotama karłowatego (''Hexaprotodon liberiensis''), w którym znajdowały się 4 kg żwiru, co stanowiło aż 33% masy zawartości żołądka. Ewidentnie jednak, przewód pokarmowy hipopotama zadziałał jako zwykła pułapka sedymentacyjna.

Niemniej, pewne zwierzęta (jak niektóre ptaki) zdają się celowo łykać kamienie, w związku z czym sugerowano różnorodne funkcje gastrolitów w przewodzie pokarmowym. Zdaniem Wings (2004, 2007) do wiarygodnych hipotez należą:

- rozdrabnianie pokarmu

- mieszanie pokarmu

- czyszczenie żołądka

- dostarczanie minerałów

Kontrowersyjna wydała się np. hipoteza, że pełnią funkcję balastową/hydrostatyczną u krokodyli.

==Występowanie gastrolitów==
Gastrolity zaobserwowano u wielu grup zwierząt dzisiejszych i kopalnych, zarówno roślinożernych, jak i mięsożernych, wodnych, wodno-lądowych i lądowych. Najczęściej znajdowane są u plezjozaurów, fok i lwów morskich, oraz w kilku grupach archozaurów (krokodyle, strusie, ptaki śpiewające, kuraki, nieptasie dinozaury) (Wings, 2004). Gastrolity u plezjozaurów występują głównie wśród Elasmosauridae, niemniej Schmeisser i Gillette ([[2009]]) zanotowali je u krótkoszyjego ''Dolichorhynchops'' (Polycotylidae). U ichtiozaurów wydają się być bardzo rzadkie, przykładem jest jednak ''Panjiangsaurus epicharis'' (Long i in., [[2006]]). Wings (2007) wspomina ich obserwację również u mozazaura. Codorniú i in. (2009, 2013) ogłosili o znalezisku gastrolitów u dwóch okazów wczesnokredowego pterozaura ''Pterodaustro guinazui'' z Argentyny.

Mimo długiej listy taksonów dinozaurów, u których zaobserwowano potencjalne gastrolity, bardzo rzadko są znajdowane w ilości (w stosunku do masy ciała) pozwalającej przypuszczać, że pełniły fizjologiczną funkcję, podobną jak u dzisiejszych ptaków (Calvo, 1994; Wings, 2004).

Do wiarygodnych należą gastrolity u ceratopsów ''[[Psittacosaurus]] mongoliensis'' i ''[[Psittacosaurus]] mazongshanensis'', jak również u teropodów ''[[Sinornithomimus]] dongi'' i ''[[Caudipteryx]] zoui'' (Wings, 2004). W 2008 [[Ignacio Cerda]] opisał ciekawe znalezisko trzech artykułowanych szkieletów ornitopoda ''[[Gasparinisaura]] cincosaltensis'' z wiarygodnymi gastrolitami.

==Lista znalezisk u dinozaurów==
Taksony dinozaurów, w których zanotowano obecność potencjalnych gastrolitów (głównie za Wings, 2004; Cerda, 2008):

===Theropoda===
''[[Allosaurus]]'', ''[[Baryonyx]]'', ''[[Caudipteryx#C._dongi|Caudipteryx dongi]]'', ''[[Caudipteryx#C._zoui|Caudipteryx zoui]]'', ''[[Limusaurus]]''<ref>Xu, X., Clark, J.M., Mo J., Choiniere, J., Forster, C.A., Erickson, G.M., Hone, D.W.E., Sullivan, C., Eberth, D.A., Nesbitt, S., Zhao, Q., Hernandez, R., Jia, C., Han, F. & Guo, Y. (2009) "A Jurassic ceratosaur from China helps clarify avian digital homologies" Nature, 459, 940-944.</ref>, ''[[Lourinhanosaurus]]'', ''[[Nqwebasaurus]]'', ''[[Sinornithomimus]]'', ''[[Shenzhousaurus]]'', ''[[Podokesaurus]]'', ''[[Poekilopleuron]]'', ''[[Megapnosaurus]]''<ref>=''Syntarsus''</ref>, ''[[Tyrannosaurus]]''.

===Prosauropoda===
''[[Ammosaurus]]'', ''[[Massospondylus]]'', ''[[Sellosaurus]]''.

===Sauropoda===
''[[Apatosaurus]]'', ''[[Barosaurus]]'', brachiozaurydowy zauropod, ''[[Cedarosaurus]]'', ''[[Chubutisaurus]]'', ''[[Dicraeosaurus]]'', ''[[Dinheirosaurus]]'', ''[[Diplodocus]]''<ref>=''Seismosaurus''</ref>, ''[[Limaysaurus]]''<ref>=[[aff.]] ''[[Rebbachisaurus]]'' w Wings, 2004, str. 165 (Calvo, J.O., 1994. Gastroliths in sauropod dinosaurs. Gaia, 10: 205-208; Calvo, J. O. and Salgado, L. (1995). "Rebbachisaurus tessonei sp. nov. A new sauropod from the Albian-Cenomanian of Argentina; new evidence on the origin of the Diplodocidae." Gaia, 11: 13-33; Salgado, L., Garrido, A., Cocca, S. E., and Cocca, J. R. (2004). "Lower Cretaceous rebbachisaurid sauropods from Cerro Aguada Del León, Neuquén Province, northwestern Patagonia, Argentina." Journal of Vertebrate Paleontology, 24(4): 903-912).</ref>, ''[[Sonorasaurus]]'', ''[[Tornieria]]''<ref>=''Barosaurus africanus''</ref>, ''[[Vulcanodon]]''.

===Ceratopsia===
''[[Psittacosaurus]] mazongshanensis'', ''[[Psittacosaurus]] mongoliensis''

===Ankylosauria===
''[[Gastonia]]''<ref>''Galtonia'' w Wings, 2004, str. 166.</ref>, ''[[Panoplosaurus]]''.

===Stegosauria===
"Near … stegosauroid dinosaur bones"<ref>[[Barnum Brown|Brown]], [[1907]]</ref>.

===Bazalne Ornithopoda===
''[[Gasparinisaura]]'', ''[[Haya]]''<ref>Peter J. Makovicky, Brandon M. Kilbourne, Rudyard W. Sadleir, Mark A. Norell. A new basal ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Late Cretaceous of Mongolia. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 31 (3), s. 626–640, 2011. doi:10.1080/02724634.2011.557114</ref>.

===Bazalne Iguanodontia===
''[[Iguanodon]]''<ref>Z powodu rewizji taksonomicznej tego rodzaju i pozostanienie w nim jedynie ''I. bernissartensis'', może chodzić o inny rodzaj.</ref>

===Hadrosauridae===
''[[Edmontosaurus]]''

==Bibliografia==

Beyer, W.N., Connor, E.E., Gerould, S. (1994) "Estimates of soil ingestion by wildlife" Journal of Wildlife Management, 58(2), 375–382.

Brown, B. (1907) "Gastroliths" Science, 25(636), 392.

Calvo, J.O. (1994) "Gastroliths in sauropod dinosaurs" Gaia, 10, 205-208.

Cerda, I.A. (2008) "Gastroliths in an ornithopod dinosaur" Acta Palaeontologica Polonica, 53(2), 351-355.

Codorniú, L., Chiappe, L.M., Arcucci, A., Ortiz-Suárez, A. (2009) "First occurrence of gastroliths in Pterosauria (Early Cretaceous, Argentina)" Resúmenes XXIV JAPV. Mayo del 2009. San Rafael, Mendoza, Argentina.

Codorniú, L., Chiappe, L.M., Cid, F.D. (2013) "First occurrence of stomach stones in pterosaurs" Journal of Vertebrate Paleontology, 33(3), 647-654.

Long, C., Wings, O., Xiaohong, C., Sander, P.M. (2006) "Gastroliths in the Triassic ichthyosaur Panjiangsaurus from China" Journal of Paleontology, 80(3), 583-588.

Pandeli, E., Vannucchi, P., Monechi, S. (1998) "Possible crystalline gastroliths of large marine Vertebrata from Oligocene pelitic sediments of the Northern Apennines, Italy" Geology, 26(9), 775-778.

Schmeisser, R.L., Gillette, D.D. (2009) "Unusual occurrence of gastroliths in a polycotylid plesiosaur from the Upper Cretaceous Tropic Shale, southern Utah" Palaios, 24, 453-459.

Wings, O. (2004) "Identification, distribution, and function of gastroliths in dinosaurs and extant birds with emphasis on ostriches (Struthio camelus)" rozprawa doktorska, Uniwersytet Bonn, str. 187.

Wings, O. (2007) "A review of gastrolith function with implications for fossil vertebrates and a revised classification" Acta Palaeontologica Polonica, 52(1), 1-16.

Wings, O. (2012) "Gastroliths in coprolites - a call to search!" New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 57, 73-77.

Wings, O., Hatt, J.M., Schwarm, A., Clauss, M. (2008) "Gastroliths in a pygmy hippopotamus (Hexaprotodon liberiensis Morton 1844) (Mammalia, Hippopotamidae)" Senckenbergiana biologica, 88(2), 345-348.

<References/>


[[Kategoria: Słownik]]
[[Kategoria: Anatomia]]

Gastrolit

2014-02-24T17:52:55Z

Piotr Bajdek: /* Występowanie gastrolitów */ cytowanie Codorniú i in. 2013

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| Autor:
| Korekta:
|-
| [[Piotr Bajdek]]
| [[Maciej Ziegler]]
|}


----

==Wstęp==
[[Plik:Psittacosaurus_stomach_stones.jpg|400px|thumb|right|Gastrolity u dolnokredowego ceratopsa ''[[Psittacosaurus]]'' (AMNH 6253), [[formacja]] [[Ondai Sair]], Ussuk, [[Mongolia]]. Źródło: [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ef/Psittacosaurus_stomach_stones.jpg] ]]

'''Gastrolit''', ang. ''gastrolith'', hiszp. ''gastrolito'' (z greki γαστήρ, ''gastēr'' – "żołądek" i λίθος, ''líthos'' – "kamień"), czyli:

''Twardy obiekt bez wartości kalorycznej (np. kamień, naturalna lub patologiczna konkrecja), który jest, lub był przetrzymany w przewodzie pokarmowym zwierzęcia.''

Powyższą definicję zaproponował Oliver Wings ([[2007]]) na łamach [[Acta Palaeontologica Polonica]], podczas rewizji terminologii, oraz hipotez związanych z funkcją gastrolitów, czyli "kamieni żołądkowych". Istotne, że definicja ta nie obejmuje funkcji (lub jej braku) połkniętych obiektów, z wyłączeniem braku wartości kalorycznej. Spotykane nieraz definicje uwzględniające funkcję (jak np. rozdrabnianie pokarmu) nie są użyteczne, w tym w odniesieniu do materiału kopalnego, gdyż funkcje dotychczas określanych mianem gastrolitu obiektów są różnorodne, były też odrębnie i niekonsekwentnie definiowane w medycynie, biologii i paleontologii, a jednocześnie rola tych obiektów bywa niejasna/dyskusyjna. Definicja nie uwzględnia też innych cech fizycznych – obiekt (np. fragment skalny) może być (i bywa) więc kanciasty, lub obtoczony, powierzchnia może być wypolerowana, lub nie. Umownym ograniczeniem jest jedynie rozmiar obiektu – dolna granica wynosi 0,063 mm (granica frakcji mułowej i piaskowej).

==Klasyfikacja gastrolitów==
Klasyfikacja gastrolitów według Wings ([[2004]], [[2007]]):

'''- bio-gastrolit''' (ang. ''bio-gastrolith'') – niepatologiczne konkrecje
(spotykane u skorupiakokształtnych jako zapasy soli wapiennych)

'''- pato-gastrolit''' (ang. ''patho-gastrolith'') – patologiczne konkrecje uformowane w żołądku

'''- geo-gastrolit''' (ang. ''geo-gastrolith'') – wchłonięte cząstki osadu, jak np. żwir
(współcześnie połkane bywają nawet puszki itp. – patrz Wings, [[2012]])

Terminu "kamienie żołądkowe" (ang. ''stomach stones'') można używać jako generalny synonim gastrolitów – jest to też dosłowne znaczenie tego terminu. Nie ma jednak na podziału "kamieni żołądkowych" na bio-, pato- i geo-.

Wings (2004, 2007) wprowadza następnie termin '''egzolit''' (ang. ''exolith''):

''Obcego pochodzenia fragment skalny w drobnoziarnistych osadach, który może odznaczać się mocnym wypolerowaniem i potencjalnie (ale nie koniecznie) wcześniej był gastrolitem.''

Są to fragmenty skalne w drobnoziarnistych osadach, których mechanizm transportu nie jest jednak znany, przez co sugeruje się m.in. możliwość ich transportu w przewodzie pokarmowych kręgowca (np., Pandeli i in., [[1998]]). Inne machanizmy transportu, jak np. dryft na kłodach drewna są jednak ciężkie do odrzucenia. Wings (2004, 2007) – moim zdaniem – słusznie zauważył, że dobrym i od lat znanym terminem byłby erratyk (ang. ''erratic''), perfekcyjnie zgodnym z orginalną jego definicją wg Hawkes ([[1951]]):

''Erratyk to kamień, który został przetransportowany i zdeponowany przez jakiś czynnik inny niż te, które osadziły drobny osad, w którym występuje.''

Wings (2004, 2007) jednakże wprowadzenie nowego terminu uzasadnił stwierdzeniem, że erratykiem utarło się określać przede wszystkim fragmenty skalne przetransportowane w lodzie. W ramach osobistego komentarza, wzbudza moją wątpliwość sens mnożenia terminologii – w literaturze takie potencjalne gastrolity bowiem były nazywane choćby ''erratic clasts'' (patrz Pandeli i in., 1998).

==Funkcje gastrolitów==
Kamienie żołądkowe nie muszą pełnić określonej funkcji w fizjologii zwierzęcia, w którego przewodzie pokarmowym się znalazły – łatwo są połykane przypadkiem. Gastrolity bywają wydalane w odchodach i znane są w koprolitach krokodyli i ptaków (Wings, 2012). Beyer i in. ([[1994]]) zbadali ile osadu znajduje się w odchodach dzisiejszych zwierząt – przykładowo bizon (''Bison bison'') w 7% konsumuje osad, pancernik długoogonowy (''Dasypus novemcinctus'') w 17%, tymczasem gdy dla biegusa (''Calidris'' sp.), ptaka który żywi się bezkręgowcami w błocie lub płytkiej wodzie, osad stanowi aż 7-30% diety. Wings i in. ([[2008]]) zbadali zawartość żołądka hipopotama karłowatego (''Hexaprotodon liberiensis''), w którym znajdowały się 4 kg żwiru, co stanowiło aż 33% masy zawartości żołądka. Ewidentnie jednak, przewód pokarmowy hipopotama zadziałał jako zwykła pułapka sedymentacyjna.

Niemniej, pewne zwierzęta (jak niektóre ptaki) zdają się celowo łykać kamienie, w związku z czym sugerowano różnorodne funkcje gastrolitów w przewodzie pokarmowym. Zdaniem Wings (2004, 2007) do wiarygodnych hipotez należą:

- rozdrabnianie pokarmu

- mieszanie pokarmu

- czyszczenie żołądka

- dostarczanie minerałów

Kontrowersyjna wydała się np. hipoteza, że pełnią funkcję balastową/hydrostatyczną u krokodyli.

==Występowanie gastrolitów==
Gastrolity zaobserwowano u wielu grup zwierząt dzisiejszych i kopalnych, zarówno roślinożernych, jak i mięsożernych, wodnych, wodno-lądowych i lądowych. Najczęściej znajdowane są u plezjozaurów, fok i lwów morskich, oraz w kilku grupach archozaurów (krokodyle, strusie, ptaki śpiewające, kuraki, nieptasie dinozaury) (Wings, 2004). Gastrolity u plezjozaurów występują głównie wśród Elasmosauridae, niemniej Schmeisser i Gillette ([[2009]]) zanotowali je u krótkoszyjego ''Dolichorhynchops'' (Polycotylidae). U ichtiozaurów wydają się być bardzo rzadkie, przykładem jest jednak ''Panjiangsaurus epicharis'' (Long i in., [[2006]]). Wings (2007) wspomina ich obserwację również u mozazaura. Codorniú i in. (2009, 2013) ogłosili o znalezisku gastrolitów u dwóch okazów wczesnokredowego pterozaura ''Pterodaustro guinazui'' z Argentyny.

Mimo długiej listy taksonów nieptasich dinozaurów, u których zaobserwowano potencjalne gastrolity, bardzo rzadko są znajdowane w ilości (w stosunku do masy ciała) pozwalającej przypuszczać, że pełniły fizjologiczną funkcję, podobną jak u dzisiejszych ptaków (Calvo, 1994; Wings, 2004).

Do wiarygodnych należą gastrolity u ceratopsów ''[[Psittacosaurus]] mongoliensis'' i ''[[Psittacosaurus]] mazongshanensis'', jak również u teropodów ''[[Sinornithomimus]] dongi'' i ''[[Caudipteryx]] zoui'' (Wings, 2004). W 2008 [[Ignacio Cerda]] opisał ciekawe znalezisko trzech artykułowanych szkieletów ornitopoda ''[[Gasparinisaura]] cincosaltensis'' z wiarygodnymi gastrolitami.

==Lista znalezisk u nieptasich dinozaurów==
Taksony nieptasich dinozaurów, w których zanotowano obecność potencjalnych gastrolitów (głównie za Wings, 2004; Cerda, 2008):

===Theropoda===
''[[Allosaurus]]'', ''[[Baryonyx]]'', ''[[Caudipteryx#C._dongi|Caudipteryx dongi]]'', ''[[Caudipteryx#C._zoui|Caudipteryx zoui]]'', ''[[Limusaurus]]''<ref>Xu, X., Clark, J.M., Mo J., Choiniere, J., Forster, C.A., Erickson, G.M., Hone, D.W.E., Sullivan, C., Eberth, D.A., Nesbitt, S., Zhao, Q., Hernandez, R., Jia, C., Han, F. & Guo, Y. (2009) "A Jurassic ceratosaur from China helps clarify avian digital homologies" Nature, 459, 940-944.</ref>, ''[[Lourinhanosaurus]]'', ''[[Nqwebasaurus]]'', ''[[Sinornithomimus]]'', ''[[Shenzhousaurus]]'', ''[[Podokesaurus]]'', ''[[Poekilopleuron]]'', ''[[Megapnosaurus]]''<ref>=''Syntarsus''</ref>, ''[[Tyrannosaurus]]''.

===Prosauropoda===
''[[Ammosaurus]]'', ''[[Massospondylus]]'', ''[[Sellosaurus]]''.

===Sauropoda===
''[[Apatosaurus]]'', ''[[Barosaurus]]'', brachiozaurydowy zauropod, ''[[Cedarosaurus]]'', ''[[Chubutisaurus]]'', ''[[Dicraeosaurus]]'', ''[[Dinheirosaurus]]'', ''[[Diplodocus]]''<ref>=''Seismosaurus''</ref>, ''[[Limaysaurus]]''<ref>=[[aff.]] ''[[Rebbachisaurus]]'' w Wings, 2004, str. 165 (Calvo, J.O., 1994. Gastroliths in sauropod dinosaurs. Gaia, 10: 205-208; Calvo, J. O. and Salgado, L. (1995). "Rebbachisaurus tessonei sp. nov. A new sauropod from the Albian-Cenomanian of Argentina; new evidence on the origin of the Diplodocidae." Gaia, 11: 13-33; Salgado, L., Garrido, A., Cocca, S. E., and Cocca, J. R. (2004). "Lower Cretaceous rebbachisaurid sauropods from Cerro Aguada Del León, Neuquén Province, northwestern Patagonia, Argentina." Journal of Vertebrate Paleontology, 24(4): 903-912).</ref>, ''[[Sonorasaurus]]'', ''[[Tornieria]]''<ref>=''Barosaurus africanus''</ref>, ''[[Vulcanodon]]''.

===Ceratopsia===
''[[Psittacosaurus]] mazongshanensis'', ''[[Psittacosaurus]] mongoliensis''

===Ankylosauria===
''[[Gastonia]]''<ref>''Galtonia'' w Wings, 2004, str. 166.</ref>, ''[[Panoplosaurus]]''.

===Stegosauria===
"Near … stegosauroid dinosaur bones"<ref>[[Barnum Brown|Brown]], [[1907]]</ref>.

===Bazalne Ornithopoda===
''[[Gasparinisaura]]'', ''[[Haya]]''<ref>Peter J. Makovicky, Brandon M. Kilbourne, Rudyard W. Sadleir, Mark A. Norell. A new basal ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Late Cretaceous of Mongolia. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 31 (3), s. 626–640, 2011. doi:10.1080/02724634.2011.557114</ref>.

===Bazalne Iguanodontia===
''[[Iguanodon]]''<ref>Z powodu rewizji taksonomicznej tego rodzaju i pozostanienie w nim jedynie ''I. bernissartensis'', może chodzić o inny rodzaj.</ref>

===Hadrosauridae===
''[[Edmontosaurus]]''

==Bibliografia==

Beyer, W.N., Connor, E.E., Gerould, S. (1994) "Estimates of soil ingestion by wildlife" Journal of Wildlife Management, 58(2), 375–382.

Brown, B. (1907) "Gastroliths" Science, 25(636), 392.

Calvo, J.O. (1994) "Gastroliths in sauropod dinosaurs" Gaia, 10, 205-208.

Cerda, I.A. (2008) "Gastroliths in an ornithopod dinosaur" Acta Palaeontologica Polonica, 53(2), 351-355.

Codorniú, L., Chiappe, L.M., Arcucci, A., Ortiz-Suárez, A. (2009) "First occurrence of gastroliths in Pterosauria (Early Cretaceous, Argentina)" Resúmenes XXIV JAPV. Mayo del 2009. San Rafael, Mendoza, Argentina.

Codorniú, L., Chiappe, L.M., Cid, F.D. (2013) "First occurrence of stomach stones in pterosaurs" Journal of Vertebrate Paleontology, 33(3), 647-654.

Long, C., Wings, O., Xiaohong, C., Sander, P.M. (2006) "Gastroliths in the Triassic ichthyosaur Panjiangsaurus from China" Journal of Paleontology, 80(3), 583-588.

Pandeli, E., Vannucchi, P., Monechi, S. (1998) "Possible crystalline gastroliths of large marine Vertebrata from Oligocene pelitic sediments of the Northern Apennines, Italy" Geology, 26(9), 775-778.

Schmeisser, R.L., Gillette, D.D. (2009) "Unusual occurrence of gastroliths in a polycotylid plesiosaur from the Upper Cretaceous Tropic Shale, southern Utah" Palaios, 24, 453-459.

Wings, O. (2004) "Identification, distribution, and function of gastroliths in dinosaurs and extant birds with emphasis on ostriches (Struthio camelus)" rozprawa doktorska, Uniwersytet Bonn, str. 187.

Wings, O. (2007) "A review of gastrolith function with implications for fossil vertebrates and a revised classification" Acta Palaeontologica Polonica, 52(1), 1-16.

Wings, O. (2012) "Gastroliths in coprolites - a call to search!" New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 57, 73-77.

Wings, O., Hatt, J.M., Schwarm, A., Clauss, M. (2008) "Gastroliths in a pygmy hippopotamus (Hexaprotodon liberiensis Morton 1844) (Mammalia, Hippopotamidae)" Senckenbergiana biologica, 88(2), 345-348.

<References/>


[[Kategoria: Słownik]]
[[Kategoria: Anatomia]]

Gastrolit

2014-02-24T17:51:23Z

Piotr Bajdek: /* Bibliografia */ Codorniú i in. (2009, 2013)

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| Autor:
| Korekta:
|-
| [[Piotr Bajdek]]
| [[Maciej Ziegler]]
|}


----

==Wstęp==
[[Plik:Psittacosaurus_stomach_stones.jpg|400px|thumb|right|Gastrolity u dolnokredowego ceratopsa ''[[Psittacosaurus]]'' (AMNH 6253), [[formacja]] [[Ondai Sair]], Ussuk, [[Mongolia]]. Źródło: [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ef/Psittacosaurus_stomach_stones.jpg] ]]

'''Gastrolit''', ang. ''gastrolith'', hiszp. ''gastrolito'' (z greki γαστήρ, ''gastēr'' – "żołądek" i λίθος, ''líthos'' – "kamień"), czyli:

''Twardy obiekt bez wartości kalorycznej (np. kamień, naturalna lub patologiczna konkrecja), który jest, lub był przetrzymany w przewodzie pokarmowym zwierzęcia.''

Powyższą definicję zaproponował Oliver Wings ([[2007]]) na łamach [[Acta Palaeontologica Polonica]], podczas rewizji terminologii, oraz hipotez związanych z funkcją gastrolitów, czyli "kamieni żołądkowych". Istotne, że definicja ta nie obejmuje funkcji (lub jej braku) połkniętych obiektów, z wyłączeniem braku wartości kalorycznej. Spotykane nieraz definicje uwzględniające funkcję (jak np. rozdrabnianie pokarmu) nie są użyteczne, w tym w odniesieniu do materiału kopalnego, gdyż funkcje dotychczas określanych mianem gastrolitu obiektów są różnorodne, były też odrębnie i niekonsekwentnie definiowane w medycynie, biologii i paleontologii, a jednocześnie rola tych obiektów bywa niejasna/dyskusyjna. Definicja nie uwzględnia też innych cech fizycznych – obiekt (np. fragment skalny) może być (i bywa) więc kanciasty, lub obtoczony, powierzchnia może być wypolerowana, lub nie. Umownym ograniczeniem jest jedynie rozmiar obiektu – dolna granica wynosi 0,063 mm (granica frakcji mułowej i piaskowej).

==Klasyfikacja gastrolitów==
Klasyfikacja gastrolitów według Wings ([[2004]], [[2007]]):

'''- bio-gastrolit''' (ang. ''bio-gastrolith'') – niepatologiczne konkrecje
(spotykane u skorupiakokształtnych jako zapasy soli wapiennych)

'''- pato-gastrolit''' (ang. ''patho-gastrolith'') – patologiczne konkrecje uformowane w żołądku

'''- geo-gastrolit''' (ang. ''geo-gastrolith'') – wchłonięte cząstki osadu, jak np. żwir
(współcześnie połkane bywają nawet puszki itp. – patrz Wings, [[2012]])

Terminu "kamienie żołądkowe" (ang. ''stomach stones'') można używać jako generalny synonim gastrolitów – jest to też dosłowne znaczenie tego terminu. Nie ma jednak na podziału "kamieni żołądkowych" na bio-, pato- i geo-.

Wings (2004, 2007) wprowadza następnie termin '''egzolit''' (ang. ''exolith''):

''Obcego pochodzenia fragment skalny w drobnoziarnistych osadach, który może odznaczać się mocnym wypolerowaniem i potencjalnie (ale nie koniecznie) wcześniej był gastrolitem.''

Są to fragmenty skalne w drobnoziarnistych osadach, których mechanizm transportu nie jest jednak znany, przez co sugeruje się m.in. możliwość ich transportu w przewodzie pokarmowych kręgowca (np., Pandeli i in., [[1998]]). Inne machanizmy transportu, jak np. dryft na kłodach drewna są jednak ciężkie do odrzucenia. Wings (2004, 2007) – moim zdaniem – słusznie zauważył, że dobrym i od lat znanym terminem byłby erratyk (ang. ''erratic''), perfekcyjnie zgodnym z orginalną jego definicją wg Hawkes ([[1951]]):

''Erratyk to kamień, który został przetransportowany i zdeponowany przez jakiś czynnik inny niż te, które osadziły drobny osad, w którym występuje.''

Wings (2004, 2007) jednakże wprowadzenie nowego terminu uzasadnił stwierdzeniem, że erratykiem utarło się określać przede wszystkim fragmenty skalne przetransportowane w lodzie. W ramach osobistego komentarza, wzbudza moją wątpliwość sens mnożenia terminologii – w literaturze takie potencjalne gastrolity bowiem były nazywane choćby ''erratic clasts'' (patrz Pandeli i in., 1998).

==Funkcje gastrolitów==
Kamienie żołądkowe nie muszą pełnić określonej funkcji w fizjologii zwierzęcia, w którego przewodzie pokarmowym się znalazły – łatwo są połykane przypadkiem. Gastrolity bywają wydalane w odchodach i znane są w koprolitach krokodyli i ptaków (Wings, 2012). Beyer i in. ([[1994]]) zbadali ile osadu znajduje się w odchodach dzisiejszych zwierząt – przykładowo bizon (''Bison bison'') w 7% konsumuje osad, pancernik długoogonowy (''Dasypus novemcinctus'') w 17%, tymczasem gdy dla biegusa (''Calidris'' sp.), ptaka który żywi się bezkręgowcami w błocie lub płytkiej wodzie, osad stanowi aż 7-30% diety. Wings i in. ([[2008]]) zbadali zawartość żołądka hipopotama karłowatego (''Hexaprotodon liberiensis''), w którym znajdowały się 4 kg żwiru, co stanowiło aż 33% masy zawartości żołądka. Ewidentnie jednak, przewód pokarmowy hipopotama zadziałał jako zwykła pułapka sedymentacyjna.

Niemniej, pewne zwierzęta (jak niektóre ptaki) zdają się celowo łykać kamienie, w związku z czym sugerowano różnorodne funkcje gastrolitów w przewodzie pokarmowym. Zdaniem Wings (2004, 2007) do wiarygodnych hipotez należą:

- rozdrabnianie pokarmu

- mieszanie pokarmu

- czyszczenie żołądka

- dostarczanie minerałów

Kontrowersyjna wydała się np. hipoteza, że pełnią funkcję balastową/hydrostatyczną u krokodyli.

==Występowanie gastrolitów==
Gastrolity zaobserwowano u wielu grup zwierząt dzisiejszych i kopalnych, zarówno roślinożernych, jak i mięsożernych, wodnych, wodno-lądowych i lądowych. Najczęściej znajdowane są u plezjozaurów, fok i lwów morskich, oraz w kilku grupach archozaurów (krokodyle, strusie, ptaki śpiewające, kuraki, nieptasie dinozaury) (Wings, 2004). Gastrolity u plezjozaurów występują głównie wśród Elasmosauridae, niemniej Schmeisser i Gillette ([[2009]]) zanotowali je u krótkoszyjego ''Dolichorhynchops'' (Polycotylidae). U ichtiozaurów wydają się być bardzo rzadkie, przykładem jest jednak ''Panjiangsaurus epicharis'' (Long i in., [[2006]]). Wings (2007) wspomina ich obserwację również u mozazaura. W 2009 Codorniú i in. ogłosili o znalezisku gastrolitów u dwóch okazów wczesnokredowego pterozaura ''Pterodaustro guinazui'' z Argentyny.

Mimo długiej listy taksonów nieptasich dinozaurów, u których zaobserwowano potencjalne gastrolity, bardzo rzadko są znajdowane w ilości (w stosunku do masy ciała) pozwalającej przypuszczać, że pełniły fizjologiczną funkcję, podobną jak u dzisiejszych ptaków (Calvo, 1994; Wings, 2004).

Do wiarygodnych należą gastrolity u ceratopsów ''[[Psittacosaurus]] mongoliensis'' i ''[[Psittacosaurus]] mazongshanensis'', jak również u teropodów ''[[Sinornithomimus]] dongi'' i ''[[Caudipteryx]] zoui'' (Wings, 2004). W 2008 [[Ignacio Cerda]] opisał ciekawe znalezisko trzech artykułowanych szkieletów ornitopoda ''[[Gasparinisaura]] cincosaltensis'' z wiarygodnymi gastrolitami.

==Lista znalezisk u nieptasich dinozaurów==
Taksony nieptasich dinozaurów, w których zanotowano obecność potencjalnych gastrolitów (głównie za Wings, 2004; Cerda, 2008):

===Theropoda===
''[[Allosaurus]]'', ''[[Baryonyx]]'', ''[[Caudipteryx#C._dongi|Caudipteryx dongi]]'', ''[[Caudipteryx#C._zoui|Caudipteryx zoui]]'', ''[[Limusaurus]]''<ref>Xu, X., Clark, J.M., Mo J., Choiniere, J., Forster, C.A., Erickson, G.M., Hone, D.W.E., Sullivan, C., Eberth, D.A., Nesbitt, S., Zhao, Q., Hernandez, R., Jia, C., Han, F. & Guo, Y. (2009) "A Jurassic ceratosaur from China helps clarify avian digital homologies" Nature, 459, 940-944.</ref>, ''[[Lourinhanosaurus]]'', ''[[Nqwebasaurus]]'', ''[[Sinornithomimus]]'', ''[[Shenzhousaurus]]'', ''[[Podokesaurus]]'', ''[[Poekilopleuron]]'', ''[[Megapnosaurus]]''<ref>=''Syntarsus''</ref>, ''[[Tyrannosaurus]]''.

===Prosauropoda===
''[[Ammosaurus]]'', ''[[Massospondylus]]'', ''[[Sellosaurus]]''.

===Sauropoda===
''[[Apatosaurus]]'', ''[[Barosaurus]]'', brachiozaurydowy zauropod, ''[[Cedarosaurus]]'', ''[[Chubutisaurus]]'', ''[[Dicraeosaurus]]'', ''[[Dinheirosaurus]]'', ''[[Diplodocus]]''<ref>=''Seismosaurus''</ref>, ''[[Limaysaurus]]''<ref>=[[aff.]] ''[[Rebbachisaurus]]'' w Wings, 2004, str. 165 (Calvo, J.O., 1994. Gastroliths in sauropod dinosaurs. Gaia, 10: 205-208; Calvo, J. O. and Salgado, L. (1995). "Rebbachisaurus tessonei sp. nov. A new sauropod from the Albian-Cenomanian of Argentina; new evidence on the origin of the Diplodocidae." Gaia, 11: 13-33; Salgado, L., Garrido, A., Cocca, S. E., and Cocca, J. R. (2004). "Lower Cretaceous rebbachisaurid sauropods from Cerro Aguada Del León, Neuquén Province, northwestern Patagonia, Argentina." Journal of Vertebrate Paleontology, 24(4): 903-912).</ref>, ''[[Sonorasaurus]]'', ''[[Tornieria]]''<ref>=''Barosaurus africanus''</ref>, ''[[Vulcanodon]]''.

===Ceratopsia===
''[[Psittacosaurus]] mazongshanensis'', ''[[Psittacosaurus]] mongoliensis''

===Ankylosauria===
''[[Gastonia]]''<ref>''Galtonia'' w Wings, 2004, str. 166.</ref>, ''[[Panoplosaurus]]''.

===Stegosauria===
"Near … stegosauroid dinosaur bones"<ref>[[Barnum Brown|Brown]], [[1907]]</ref>.

===Bazalne Ornithopoda===
''[[Gasparinisaura]]'', ''[[Haya]]''<ref>Peter J. Makovicky, Brandon M. Kilbourne, Rudyard W. Sadleir, Mark A. Norell. A new basal ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Late Cretaceous of Mongolia. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 31 (3), s. 626–640, 2011. doi:10.1080/02724634.2011.557114</ref>.

===Bazalne Iguanodontia===
''[[Iguanodon]]''<ref>Z powodu rewizji taksonomicznej tego rodzaju i pozostanienie w nim jedynie ''I. bernissartensis'', może chodzić o inny rodzaj.</ref>

===Hadrosauridae===
''[[Edmontosaurus]]''

==Bibliografia==

Beyer, W.N., Connor, E.E., Gerould, S. (1994) "Estimates of soil ingestion by wildlife" Journal of Wildlife Management, 58(2), 375–382.

Brown, B. (1907) "Gastroliths" Science, 25(636), 392.

Calvo, J.O. (1994) "Gastroliths in sauropod dinosaurs" Gaia, 10, 205-208.

Cerda, I.A. (2008) "Gastroliths in an ornithopod dinosaur" Acta Palaeontologica Polonica, 53(2), 351-355.

Codorniú, L., Chiappe, L.M., Arcucci, A., Ortiz-Suárez, A. (2009) "First occurrence of gastroliths in Pterosauria (Early Cretaceous, Argentina)" Resúmenes XXIV JAPV. Mayo del 2009. San Rafael, Mendoza, Argentina.

Codorniú, L., Chiappe, L.M., Cid, F.D. (2013) "First occurrence of stomach stones in pterosaurs" Journal of Vertebrate Paleontology, 33(3), 647-654.

Long, C., Wings, O., Xiaohong, C., Sander, P.M. (2006) "Gastroliths in the Triassic ichthyosaur Panjiangsaurus from China" Journal of Paleontology, 80(3), 583-588.

Pandeli, E., Vannucchi, P., Monechi, S. (1998) "Possible crystalline gastroliths of large marine Vertebrata from Oligocene pelitic sediments of the Northern Apennines, Italy" Geology, 26(9), 775-778.

Schmeisser, R.L., Gillette, D.D. (2009) "Unusual occurrence of gastroliths in a polycotylid plesiosaur from the Upper Cretaceous Tropic Shale, southern Utah" Palaios, 24, 453-459.

Wings, O. (2004) "Identification, distribution, and function of gastroliths in dinosaurs and extant birds with emphasis on ostriches (Struthio camelus)" rozprawa doktorska, Uniwersytet Bonn, str. 187.

Wings, O. (2007) "A review of gastrolith function with implications for fossil vertebrates and a revised classification" Acta Palaeontologica Polonica, 52(1), 1-16.

Wings, O. (2012) "Gastroliths in coprolites - a call to search!" New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 57, 73-77.

Wings, O., Hatt, J.M., Schwarm, A., Clauss, M. (2008) "Gastroliths in a pygmy hippopotamus (Hexaprotodon liberiensis Morton 1844) (Mammalia, Hippopotamidae)" Senckenbergiana biologica, 88(2), 345-348.

<References/>


[[Kategoria: Słownik]]
[[Kategoria: Anatomia]]

Gastrolit

2014-02-24T17:38:31Z

Piotr Bajdek: /* Występowanie gastrolitów */ uzupełnienia w pierwszym zdaniu, oraz pterozaur

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| Autor:
| Korekta:
|-
| [[Piotr Bajdek]]
| [[Maciej Ziegler]]
|}


----

==Wstęp==
[[Plik:Psittacosaurus_stomach_stones.jpg|400px|thumb|right|Gastrolity u dolnokredowego ceratopsa ''[[Psittacosaurus]]'' (AMNH 6253), [[formacja]] [[Ondai Sair]], Ussuk, [[Mongolia]]. Źródło: [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ef/Psittacosaurus_stomach_stones.jpg] ]]

'''Gastrolit''', ang. ''gastrolith'', hiszp. ''gastrolito'' (z greki γαστήρ, ''gastēr'' – "żołądek" i λίθος, ''líthos'' – "kamień"), czyli:

''Twardy obiekt bez wartości kalorycznej (np. kamień, naturalna lub patologiczna konkrecja), który jest, lub był przetrzymany w przewodzie pokarmowym zwierzęcia.''

Powyższą definicję zaproponował Oliver Wings ([[2007]]) na łamach [[Acta Palaeontologica Polonica]], podczas rewizji terminologii, oraz hipotez związanych z funkcją gastrolitów, czyli "kamieni żołądkowych". Istotne, że definicja ta nie obejmuje funkcji (lub jej braku) połkniętych obiektów, z wyłączeniem braku wartości kalorycznej. Spotykane nieraz definicje uwzględniające funkcję (jak np. rozdrabnianie pokarmu) nie są użyteczne, w tym w odniesieniu do materiału kopalnego, gdyż funkcje dotychczas określanych mianem gastrolitu obiektów są różnorodne, były też odrębnie i niekonsekwentnie definiowane w medycynie, biologii i paleontologii, a jednocześnie rola tych obiektów bywa niejasna/dyskusyjna. Definicja nie uwzględnia też innych cech fizycznych – obiekt (np. fragment skalny) może być (i bywa) więc kanciasty, lub obtoczony, powierzchnia może być wypolerowana, lub nie. Umownym ograniczeniem jest jedynie rozmiar obiektu – dolna granica wynosi 0,063 mm (granica frakcji mułowej i piaskowej).

==Klasyfikacja gastrolitów==
Klasyfikacja gastrolitów według Wings ([[2004]], [[2007]]):

'''- bio-gastrolit''' (ang. ''bio-gastrolith'') – niepatologiczne konkrecje
(spotykane u skorupiakokształtnych jako zapasy soli wapiennych)

'''- pato-gastrolit''' (ang. ''patho-gastrolith'') – patologiczne konkrecje uformowane w żołądku

'''- geo-gastrolit''' (ang. ''geo-gastrolith'') – wchłonięte cząstki osadu, jak np. żwir
(współcześnie połkane bywają nawet puszki itp. – patrz Wings, [[2012]])

Terminu "kamienie żołądkowe" (ang. ''stomach stones'') można używać jako generalny synonim gastrolitów – jest to też dosłowne znaczenie tego terminu. Nie ma jednak na podziału "kamieni żołądkowych" na bio-, pato- i geo-.

Wings (2004, 2007) wprowadza następnie termin '''egzolit''' (ang. ''exolith''):

''Obcego pochodzenia fragment skalny w drobnoziarnistych osadach, który może odznaczać się mocnym wypolerowaniem i potencjalnie (ale nie koniecznie) wcześniej był gastrolitem.''

Są to fragmenty skalne w drobnoziarnistych osadach, których mechanizm transportu nie jest jednak znany, przez co sugeruje się m.in. możliwość ich transportu w przewodzie pokarmowych kręgowca (np., Pandeli i in., [[1998]]). Inne machanizmy transportu, jak np. dryft na kłodach drewna są jednak ciężkie do odrzucenia. Wings (2004, 2007) – moim zdaniem – słusznie zauważył, że dobrym i od lat znanym terminem byłby erratyk (ang. ''erratic''), perfekcyjnie zgodnym z orginalną jego definicją wg Hawkes ([[1951]]):

''Erratyk to kamień, który został przetransportowany i zdeponowany przez jakiś czynnik inny niż te, które osadziły drobny osad, w którym występuje.''

Wings (2004, 2007) jednakże wprowadzenie nowego terminu uzasadnił stwierdzeniem, że erratykiem utarło się określać przede wszystkim fragmenty skalne przetransportowane w lodzie. W ramach osobistego komentarza, wzbudza moją wątpliwość sens mnożenia terminologii – w literaturze takie potencjalne gastrolity bowiem były nazywane choćby ''erratic clasts'' (patrz Pandeli i in., 1998).

==Funkcje gastrolitów==
Kamienie żołądkowe nie muszą pełnić określonej funkcji w fizjologii zwierzęcia, w którego przewodzie pokarmowym się znalazły – łatwo są połykane przypadkiem. Gastrolity bywają wydalane w odchodach i znane są w koprolitach krokodyli i ptaków (Wings, 2012). Beyer i in. ([[1994]]) zbadali ile osadu znajduje się w odchodach dzisiejszych zwierząt – przykładowo bizon (''Bison bison'') w 7% konsumuje osad, pancernik długoogonowy (''Dasypus novemcinctus'') w 17%, tymczasem gdy dla biegusa (''Calidris'' sp.), ptaka który żywi się bezkręgowcami w błocie lub płytkiej wodzie, osad stanowi aż 7-30% diety. Wings i in. ([[2008]]) zbadali zawartość żołądka hipopotama karłowatego (''Hexaprotodon liberiensis''), w którym znajdowały się 4 kg żwiru, co stanowiło aż 33% masy zawartości żołądka. Ewidentnie jednak, przewód pokarmowy hipopotama zadziałał jako zwykła pułapka sedymentacyjna.

Niemniej, pewne zwierzęta (jak niektóre ptaki) zdają się celowo łykać kamienie, w związku z czym sugerowano różnorodne funkcje gastrolitów w przewodzie pokarmowym. Zdaniem Wings (2004, 2007) do wiarygodnych hipotez należą:

- rozdrabnianie pokarmu

- mieszanie pokarmu

- czyszczenie żołądka

- dostarczanie minerałów

Kontrowersyjna wydała się np. hipoteza, że pełnią funkcję balastową/hydrostatyczną u krokodyli.

==Występowanie gastrolitów==
Gastrolity zaobserwowano u wielu grup zwierząt dzisiejszych i kopalnych, zarówno roślinożernych, jak i mięsożernych, wodnych, wodno-lądowych i lądowych. Najczęściej znajdowane są u plezjozaurów, fok i lwów morskich, oraz w kilku grupach archozaurów (krokodyle, strusie, ptaki śpiewające, kuraki, nieptasie dinozaury) (Wings, 2004). Gastrolity u plezjozaurów występują głównie wśród Elasmosauridae, niemniej Schmeisser i Gillette ([[2009]]) zanotowali je u krótkoszyjego ''Dolichorhynchops'' (Polycotylidae). U ichtiozaurów wydają się być bardzo rzadkie, przykładem jest jednak ''Panjiangsaurus epicharis'' (Long i in., [[2006]]). Wings (2007) wspomina ich obserwację również u mozazaura. W 2009 Codorniú i in. ogłosili o znalezisku gastrolitów u dwóch okazów wczesnokredowego pterozaura ''Pterodaustro guinazui'' z Argentyny.

Mimo długiej listy taksonów nieptasich dinozaurów, u których zaobserwowano potencjalne gastrolity, bardzo rzadko są znajdowane w ilości (w stosunku do masy ciała) pozwalającej przypuszczać, że pełniły fizjologiczną funkcję, podobną jak u dzisiejszych ptaków (Calvo, 1994; Wings, 2004).

Do wiarygodnych należą gastrolity u ceratopsów ''[[Psittacosaurus]] mongoliensis'' i ''[[Psittacosaurus]] mazongshanensis'', jak również u teropodów ''[[Sinornithomimus]] dongi'' i ''[[Caudipteryx]] zoui'' (Wings, 2004). W 2008 [[Ignacio Cerda]] opisał ciekawe znalezisko trzech artykułowanych szkieletów ornitopoda ''[[Gasparinisaura]] cincosaltensis'' z wiarygodnymi gastrolitami.

==Lista znalezisk u nieptasich dinozaurów==
Taksony nieptasich dinozaurów, w których zanotowano obecność potencjalnych gastrolitów (głównie za Wings, 2004; Cerda, 2008):

===Theropoda===
''[[Allosaurus]]'', ''[[Baryonyx]]'', ''[[Caudipteryx#C._dongi|Caudipteryx dongi]]'', ''[[Caudipteryx#C._zoui|Caudipteryx zoui]]'', ''[[Limusaurus]]''<ref>Xu, X., Clark, J.M., Mo J., Choiniere, J., Forster, C.A., Erickson, G.M., Hone, D.W.E., Sullivan, C., Eberth, D.A., Nesbitt, S., Zhao, Q., Hernandez, R., Jia, C., Han, F. & Guo, Y. (2009) "A Jurassic ceratosaur from China helps clarify avian digital homologies" Nature, 459, 940-944.</ref>, ''[[Lourinhanosaurus]]'', ''[[Nqwebasaurus]]'', ''[[Sinornithomimus]]'', ''[[Shenzhousaurus]]'', ''[[Podokesaurus]]'', ''[[Poekilopleuron]]'', ''[[Megapnosaurus]]''<ref>=''Syntarsus''</ref>, ''[[Tyrannosaurus]]''.

===Prosauropoda===
''[[Ammosaurus]]'', ''[[Massospondylus]]'', ''[[Sellosaurus]]''.

===Sauropoda===
''[[Apatosaurus]]'', ''[[Barosaurus]]'', brachiozaurydowy zauropod, ''[[Cedarosaurus]]'', ''[[Chubutisaurus]]'', ''[[Dicraeosaurus]]'', ''[[Dinheirosaurus]]'', ''[[Diplodocus]]''<ref>=''Seismosaurus''</ref>, ''[[Limaysaurus]]''<ref>=[[aff.]] ''[[Rebbachisaurus]]'' w Wings, 2004, str. 165 (Calvo, J.O., 1994. Gastroliths in sauropod dinosaurs. Gaia, 10: 205-208; Calvo, J. O. and Salgado, L. (1995). "Rebbachisaurus tessonei sp. nov. A new sauropod from the Albian-Cenomanian of Argentina; new evidence on the origin of the Diplodocidae." Gaia, 11: 13-33; Salgado, L., Garrido, A., Cocca, S. E., and Cocca, J. R. (2004). "Lower Cretaceous rebbachisaurid sauropods from Cerro Aguada Del León, Neuquén Province, northwestern Patagonia, Argentina." Journal of Vertebrate Paleontology, 24(4): 903-912).</ref>, ''[[Sonorasaurus]]'', ''[[Tornieria]]''<ref>=''Barosaurus africanus''</ref>, ''[[Vulcanodon]]''.

===Ceratopsia===
''[[Psittacosaurus]] mazongshanensis'', ''[[Psittacosaurus]] mongoliensis''

===Ankylosauria===
''[[Gastonia]]''<ref>''Galtonia'' w Wings, 2004, str. 166.</ref>, ''[[Panoplosaurus]]''.

===Stegosauria===
"Near … stegosauroid dinosaur bones"<ref>[[Barnum Brown|Brown]], [[1907]]</ref>.

===Bazalne Ornithopoda===
''[[Gasparinisaura]]'', ''[[Haya]]''<ref>Peter J. Makovicky, Brandon M. Kilbourne, Rudyard W. Sadleir, Mark A. Norell. A new basal ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Late Cretaceous of Mongolia. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 31 (3), s. 626–640, 2011. doi:10.1080/02724634.2011.557114</ref>.

===Bazalne Iguanodontia===
''[[Iguanodon]]''<ref>Z powodu rewizji taksonomicznej tego rodzaju i pozostanienie w nim jedynie ''I. bernissartensis'', może chodzić o inny rodzaj.</ref>

===Hadrosauridae===
''[[Edmontosaurus]]''

==Bibliografia==

Beyer, W.N., Connor, E.E., Gerould, S. (1994) "Estimates of soil ingestion by wildlife" Journal of Wildlife Management, 58(2), 375–382.

Brown, B. (1907) "Gastroliths" Science, 25(636), 392.

Calvo, J.O. (1994) "Gastroliths in sauropod dinosaurs" Gaia, 10, 205-208.

Cerda, I.A. (2008) "Gastroliths in an ornithopod dinosaur" Acta Palaeontologica Polonica, 53(2), 351-355.

Long, C., Wings, O., Xiaohong, C., Sander, P.M. (2006) "Gastroliths in the Triassic ichthyosaur Panjiangsaurus from China" Journal of Paleontology, 80(3), 583-588.

Pandeli, E., Vannucchi, P., Monechi, S. (1998) "Possible crystalline gastroliths of large marine Vertebrata from Oligocene pelitic sediments of the Northern Apennines, Italy" Geology, 26(9), 775-778.

Schmeisser, R.L., Gillette, D.D. (2009) "Unusual occurrence of gastroliths in a polycotylid plesiosaur from the Upper Cretaceous Tropic Shale, southern Utah" Palaios, 24, 453-459.

Wings, O. (2004) "Identification, distribution, and function of gastroliths in dinosaurs and extant birds with emphasis on ostriches (Struthio camelus)" rozprawa doktorska, Uniwersytet Bonn, str. 187.

Wings, O. (2007) "A review of gastrolith function with implications for fossil vertebrates and a revised classification" Acta Palaeontologica Polonica, 52(1), 1-16.

Wings, O. (2012) "Gastroliths in coprolites - a call to search!" New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 57, 73-77.

Wings, O., Hatt, J.M., Schwarm, A., Clauss, M. (2008) "Gastroliths in a pygmy hippopotamus (Hexaprotodon liberiensis Morton 1844) (Mammalia, Hippopotamidae)" Senckenbergiana biologica, 88(2), 345-348.

<References/>


[[Kategoria: Słownik]]
[[Kategoria: Anatomia]]

Gastrolit

2014-02-24T17:25:44Z

Piotr Bajdek: /* Klasyfikacja gastrolitów */ czcionka

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| Autor:
| Korekta:
|-
| [[Piotr Bajdek]]
| [[Maciej Ziegler]]
|}


----

==Wstęp==
[[Plik:Psittacosaurus_stomach_stones.jpg|400px|thumb|right|Gastrolity u dolnokredowego ceratopsa ''[[Psittacosaurus]]'' (AMNH 6253), [[formacja]] [[Ondai Sair]], Ussuk, [[Mongolia]]. Źródło: [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/ef/Psittacosaurus_stomach_stones.jpg] ]]

'''Gastrolit''', ang. ''gastrolith'', hiszp. ''gastrolito'' (z greki γαστήρ, ''gastēr'' – "żołądek" i λίθος, ''líthos'' – "kamień"), czyli:

''Twardy obiekt bez wartości kalorycznej (np. kamień, naturalna lub patologiczna konkrecja), który jest, lub był przetrzymany w przewodzie pokarmowym zwierzęcia.''

Powyższą definicję zaproponował Oliver Wings ([[2007]]) na łamach [[Acta Palaeontologica Polonica]], podczas rewizji terminologii, oraz hipotez związanych z funkcją gastrolitów, czyli "kamieni żołądkowych". Istotne, że definicja ta nie obejmuje funkcji (lub jej braku) połkniętych obiektów, z wyłączeniem braku wartości kalorycznej. Spotykane nieraz definicje uwzględniające funkcję (jak np. rozdrabnianie pokarmu) nie są użyteczne, w tym w odniesieniu do materiału kopalnego, gdyż funkcje dotychczas określanych mianem gastrolitu obiektów są różnorodne, były też odrębnie i niekonsekwentnie definiowane w medycynie, biologii i paleontologii, a jednocześnie rola tych obiektów bywa niejasna/dyskusyjna. Definicja nie uwzględnia też innych cech fizycznych – obiekt (np. fragment skalny) może być (i bywa) więc kanciasty, lub obtoczony, powierzchnia może być wypolerowana, lub nie. Umownym ograniczeniem jest jedynie rozmiar obiektu – dolna granica wynosi 0,063 mm (granica frakcji mułowej i piaskowej).

==Klasyfikacja gastrolitów==
Klasyfikacja gastrolitów według Wings ([[2004]], [[2007]]):

'''- bio-gastrolit''' (ang. ''bio-gastrolith'') – niepatologiczne konkrecje
(spotykane u skorupiakokształtnych jako zapasy soli wapiennych)

'''- pato-gastrolit''' (ang. ''patho-gastrolith'') – patologiczne konkrecje uformowane w żołądku

'''- geo-gastrolit''' (ang. ''geo-gastrolith'') – wchłonięte cząstki osadu, jak np. żwir
(współcześnie połkane bywają nawet puszki itp. – patrz Wings, [[2012]])

Terminu "kamienie żołądkowe" (ang. ''stomach stones'') można używać jako generalny synonim gastrolitów – jest to też dosłowne znaczenie tego terminu. Nie ma jednak na podziału "kamieni żołądkowych" na bio-, pato- i geo-.

Wings (2004, 2007) wprowadza następnie termin '''egzolit''' (ang. ''exolith''):

''Obcego pochodzenia fragment skalny w drobnoziarnistych osadach, który może odznaczać się mocnym wypolerowaniem i potencjalnie (ale nie koniecznie) wcześniej był gastrolitem.''

Są to fragmenty skalne w drobnoziarnistych osadach, których mechanizm transportu nie jest jednak znany, przez co sugeruje się m.in. możliwość ich transportu w przewodzie pokarmowych kręgowca (np., Pandeli i in., [[1998]]). Inne machanizmy transportu, jak np. dryft na kłodach drewna są jednak ciężkie do odrzucenia. Wings (2004, 2007) – moim zdaniem – słusznie zauważył, że dobrym i od lat znanym terminem byłby erratyk (ang. ''erratic''), perfekcyjnie zgodnym z orginalną jego definicją wg Hawkes ([[1951]]):

''Erratyk to kamień, który został przetransportowany i zdeponowany przez jakiś czynnik inny niż te, które osadziły drobny osad, w którym występuje.''

Wings (2004, 2007) jednakże wprowadzenie nowego terminu uzasadnił stwierdzeniem, że erratykiem utarło się określać przede wszystkim fragmenty skalne przetransportowane w lodzie. W ramach osobistego komentarza, wzbudza moją wątpliwość sens mnożenia terminologii – w literaturze takie potencjalne gastrolity bowiem były nazywane choćby ''erratic clasts'' (patrz Pandeli i in., 1998).

==Funkcje gastrolitów==
Kamienie żołądkowe nie muszą pełnić określonej funkcji w fizjologii zwierzęcia, w którego przewodzie pokarmowym się znalazły – łatwo są połykane przypadkiem. Gastrolity bywają wydalane w odchodach i znane są w koprolitach krokodyli i ptaków (Wings, 2012). Beyer i in. ([[1994]]) zbadali ile osadu znajduje się w odchodach dzisiejszych zwierząt – przykładowo bizon (''Bison bison'') w 7% konsumuje osad, pancernik długoogonowy (''Dasypus novemcinctus'') w 17%, tymczasem gdy dla biegusa (''Calidris'' sp.), ptaka który żywi się bezkręgowcami w błocie lub płytkiej wodzie, osad stanowi aż 7-30% diety. Wings i in. ([[2008]]) zbadali zawartość żołądka hipopotama karłowatego (''Hexaprotodon liberiensis''), w którym znajdowały się 4 kg żwiru, co stanowiło aż 33% masy zawartości żołądka. Ewidentnie jednak, przewód pokarmowy hipopotama zadziałał jako zwykła pułapka sedymentacyjna.

Niemniej, pewne zwierzęta (jak niektóre ptaki) zdają się celowo łykać kamienie, w związku z czym sugerowano różnorodne funkcje gastrolitów w przewodzie pokarmowym. Zdaniem Wings (2004, 2007) do wiarygodnych hipotez należą:

- rozdrabnianie pokarmu

- mieszanie pokarmu

- czyszczenie żołądka

- dostarczanie minerałów

Kontrowersyjna wydała się np. hipoteza, że pełnią funkcję balastową/hydrostatyczną u krokodyli.

==Występowanie gastrolitów==
Obecność gastrolitów zaobserwowano u wielu grup zwierząt dzisiejszych i kopalnych. Najczęściej znajdowane są u plezjozaurów, fok i lwów morskich, oraz w kilku kladach archozaurów (krokodyle, strusie, ptaki śpiewające, kuraki, nieptasie dinozaury) (Wings, 2004). Gastrolity u plezjozaurów występują głównie wśród Elasmosauridae, niemniej Schmeisser i Gillette ([[2009]]) zanotowali je u krótkoszyjego ''Dolichorhynchops'' (Polycotylidae). U ichtiozaurów wydają się być bardzo rzadkie, przykładem jest jednak ''Panjiangsaurus epicharis'' (Long i in., [[2006]]). Wings (2007) wspomina ich obserwację również u mozazaura.

Mimo długiej listy taksonów nieptasich dinozaurów, u których zaobserwowano potencjalne gastrolity, bardzo rzadko są znajdowane w ilości (w stosunku do masy ciała) pozwalającej przypuszczać, że pełniły fizjologiczną funkcję, podobną jak u dzisiejszych ptaków (Calvo, 1994; Wings, 2004).

Do wiarygodnych należą gastrolity u ceratopsów ''[[Psittacosaurus]] mongoliensis'' i ''[[Psittacosaurus]] mazongshanensis'', jak również u teropodów ''[[Sinornithomimus]] dongi'' i ''[[Caudipteryx]] zoui'' (Wings, 2004). W 2008 [[Ignacio Cerda]] opisał ciekawe znalezisko trzech artykułowanych szkieletów ornitopoda ''[[Gasparinisaura]] cincosaltensis'' z wiarygodnymi gastrolitami.

==Lista znalezisk u nieptasich dinozaurów==
Taksony nieptasich dinozaurów, w których zanotowano obecność potencjalnych gastrolitów (głównie za Wings, 2004; Cerda, 2008):

===Theropoda===
''[[Allosaurus]]'', ''[[Baryonyx]]'', ''[[Caudipteryx#C._dongi|Caudipteryx dongi]]'', ''[[Caudipteryx#C._zoui|Caudipteryx zoui]]'', ''[[Limusaurus]]''<ref>Xu, X., Clark, J.M., Mo J., Choiniere, J., Forster, C.A., Erickson, G.M., Hone, D.W.E., Sullivan, C., Eberth, D.A., Nesbitt, S., Zhao, Q., Hernandez, R., Jia, C., Han, F. & Guo, Y. (2009) "A Jurassic ceratosaur from China helps clarify avian digital homologies" Nature, 459, 940-944.</ref>, ''[[Lourinhanosaurus]]'', ''[[Nqwebasaurus]]'', ''[[Sinornithomimus]]'', ''[[Shenzhousaurus]]'', ''[[Podokesaurus]]'', ''[[Poekilopleuron]]'', ''[[Megapnosaurus]]''<ref>=''Syntarsus''</ref>, ''[[Tyrannosaurus]]''.

===Prosauropoda===
''[[Ammosaurus]]'', ''[[Massospondylus]]'', ''[[Sellosaurus]]''.

===Sauropoda===
''[[Apatosaurus]]'', ''[[Barosaurus]]'', brachiozaurydowy zauropod, ''[[Cedarosaurus]]'', ''[[Chubutisaurus]]'', ''[[Dicraeosaurus]]'', ''[[Dinheirosaurus]]'', ''[[Diplodocus]]''<ref>=''Seismosaurus''</ref>, ''[[Limaysaurus]]''<ref>=[[aff.]] ''[[Rebbachisaurus]]'' w Wings, 2004, str. 165 (Calvo, J.O., 1994. Gastroliths in sauropod dinosaurs. Gaia, 10: 205-208; Calvo, J. O. and Salgado, L. (1995). "Rebbachisaurus tessonei sp. nov. A new sauropod from the Albian-Cenomanian of Argentina; new evidence on the origin of the Diplodocidae." Gaia, 11: 13-33; Salgado, L., Garrido, A., Cocca, S. E., and Cocca, J. R. (2004). "Lower Cretaceous rebbachisaurid sauropods from Cerro Aguada Del León, Neuquén Province, northwestern Patagonia, Argentina." Journal of Vertebrate Paleontology, 24(4): 903-912).</ref>, ''[[Sonorasaurus]]'', ''[[Tornieria]]''<ref>=''Barosaurus africanus''</ref>, ''[[Vulcanodon]]''.

===Ceratopsia===
''[[Psittacosaurus]] mazongshanensis'', ''[[Psittacosaurus]] mongoliensis''

===Ankylosauria===
''[[Gastonia]]''<ref>''Galtonia'' w Wings, 2004, str. 166.</ref>, ''[[Panoplosaurus]]''.

===Stegosauria===
"Near … stegosauroid dinosaur bones"<ref>[[Barnum Brown|Brown]], [[1907]]</ref>.

===Bazalne Ornithopoda===
''[[Gasparinisaura]]'', ''[[Haya]]''<ref>Peter J. Makovicky, Brandon M. Kilbourne, Rudyard W. Sadleir, Mark A. Norell. A new basal ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Late Cretaceous of Mongolia. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 31 (3), s. 626–640, 2011. doi:10.1080/02724634.2011.557114</ref>.

===Bazalne Iguanodontia===
''[[Iguanodon]]''<ref>Z powodu rewizji taksonomicznej tego rodzaju i pozostanienie w nim jedynie ''I. bernissartensis'', może chodzić o inny rodzaj.</ref>

===Hadrosauridae===
''[[Edmontosaurus]]''

==Bibliografia==

Beyer, W.N., Connor, E.E., Gerould, S. (1994) "Estimates of soil ingestion by wildlife" Journal of Wildlife Management, 58(2), 375–382.

Brown, B. (1907) "Gastroliths" Science, 25(636), 392.

Calvo, J.O. (1994) "Gastroliths in sauropod dinosaurs" Gaia, 10, 205-208.

Cerda, I.A. (2008) "Gastroliths in an ornithopod dinosaur" Acta Palaeontologica Polonica, 53(2), 351-355.

Long, C., Wings, O., Xiaohong, C., Sander, P.M. (2006) "Gastroliths in the Triassic ichthyosaur Panjiangsaurus from China" Journal of Paleontology, 80(3), 583-588.

Pandeli, E., Vannucchi, P., Monechi, S. (1998) "Possible crystalline gastroliths of large marine Vertebrata from Oligocene pelitic sediments of the Northern Apennines, Italy" Geology, 26(9), 775-778.

Schmeisser, R.L., Gillette, D.D. (2009) "Unusual occurrence of gastroliths in a polycotylid plesiosaur from the Upper Cretaceous Tropic Shale, southern Utah" Palaios, 24, 453-459.

Wings, O. (2004) "Identification, distribution, and function of gastroliths in dinosaurs and extant birds with emphasis on ostriches (Struthio camelus)" rozprawa doktorska, Uniwersytet Bonn, str. 187.

Wings, O. (2007) "A review of gastrolith function with implications for fossil vertebrates and a revised classification" Acta Palaeontologica Polonica, 52(1), 1-16.

Wings, O. (2012) "Gastroliths in coprolites - a call to search!" New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 57, 73-77.

Wings, O., Hatt, J.M., Schwarm, A., Clauss, M. (2008) "Gastroliths in a pygmy hippopotamus (Hexaprotodon liberiensis Morton 1844) (Mammalia, Hippopotamidae)" Senckenbergiana biologica, 88(2), 345-348.

<References/>


[[Kategoria: Słownik]]
[[Kategoria: Anatomia]]