Encyklopedia Dinozaury.com - Wkład użytkownika [pl]

Rinconraptor

2026-11-04T16:24:58Z

StanislawKopec: Utworzono nową stronę "{{DISPLAYTITLE:''Rinconraptor''}} {{Opis |Autor = Stanisław Kopeć |Korekta = Paweł Konarzewski |nazwa = ''..."

{{DISPLAYTITLE:''Rinconraptor''}}
{{Opis
|Autor = [[Stanisław Kopeć]]
|Korekta = [[Paweł Konarzewski]]
|nazwa = ''Rinkonraptor''
|długość = ok. 7 m
|wysokość =
|masa = ?
|dieta = mięsożerny
|miejsce = [[Argentyna]] - Neuquén
([[formacja]] [[Bajo de la Carpa]])
|czas = {{Występowanie|85.7|83.6}}
ok. 85.7 – 83.6 [[Ma]] 
późna [[kreda]] ([[santon]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Theropoda]]

[[Tetanurae]]

[[Coelurosauria]]

[[Megaraptora]]

[[Megaraptoridae]]
|grafika = Rinconraptor pipoae.png
|podpis = Przyżyciowa rekonstrukcja ''Rinconraptor''. Autor: Connor Ashbridge. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rinconraptor_pipoae.png]
}}
==Wstęp==
''Rinconraptor'' to drapieżny [[Theropoda|teropod]] z rodziny [[Megaraptoridae]] żyjący w [[późna kreda|późnej kredzie]] na terenie dzisiejszej Patagonii (Argentyna). Jest on znany z częściowego szkieletu pozaczaszkowego.

==Etymologia==
Nazwa rodzajowa odnosi się do patagońskiej miejscowości Rincón de los Sauces oraz zawiera łacińskie słowo ''raptor'' (rabuś lub złodziej). Nazwa gatunkowa upamiętnia zmarłą w 2020 roku Laurę Pipo, doktorantkę i przyjaciółkę autorów opisu, która brała udział w badaniach terenowych, które doprowadziły do odkrycia rinkonraptora

==Materiał kopalny==
[[Holotyp]] (MAU-Pv-CO-659) składa się z 10 izolowanych trzonów kręgów ogonowych, bliższego końca szewronu, dalszego końca lewej kości ramiennej oraz bliższego końca prawej kości piszczelowej. Wszystkie skamieniałości odnaleziono na obszarze 4 m².

W okolicach miejsca odnalezienia ''Rinconraptor'' odkryto również inne skamieniałości niezidentyfikowanych [[Megaraptoridae|megaraptorydów]] (częściowy kręg grzbietowy, trzon bliższego kręgu ogonowego, paliczek dłoni I-1, bliższa część lewej kości łokciowej oraz słabo zachowany tylny kręg grzbietowy). Brak pokrywających się szczątków tych okazów z ''Rinconraptor'' oraz ''[[Tratayenia]]'' uniemożliwia ich dokładną identyfikację

==Budowa i systematyka==
''Rinconraptor'' był dość dużym megaraptorem mogącym mieć około 7 m długości. Charakteryzował się następującymi [[autapomorfia|cechami diagnostycznymi]]: bocznym nadkłykiem oddzielonym od dalszego końca kości ramiennej, prostym bocznym brzegiem kości piszczelowej w widoku od strony bliższej oraz podprostokątnym kształtem grzebienia piszczelowego i kłykcia przyśrodkowego tej kości. Ponadto od pozostałych kuzynów różnił się również grzebieniem na przednio-dalszej części kości ramiennej oraz wcięciem piszczelowym tworzącym kąt prosty.

Analiza filogenetyczna przeprowadzona przez Méndeza i współpracowników (2026) klasyfikuje ''Rinconraptor'' jako zaawansowanego megaraptoryda, blisko spokrewnionego z ''[[Megaraptor]]'', ''[[Murusraptor]]'' oraz nienazwanym taksonem z formacji [[Bajo Barreal]].

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Rinconraptor''}}
| {{Kpt|Méndez, Paulina-Carabajal, [[Filippi]], Gianechini, González-Dionis, Vettorazzi, Seculi-Pereyra, Ulloa-Guaiquin, Barrios, Cruzado-Caballero, Bellardini, Previtera, Valdez, Heredia, Cárdenas, [[Garrido]], Kim}} i {{Kpt|Lee}}, [[2026]]
|-
| {{V|''R. pipoae''}}
| {{Kpt|Méndez, Paulina-Carabajal, [[Filippi]], Gianechini, González-Dionis, Vettorazzi, Seculi-Pereyra, Ulloa-Guaiquin, Barrios, Cruzado-Caballero, Bellardini, Previtera, Valdez, Heredia, Cárdenas, [[Garrido]], Kim}} i {{Kpt|Lee}}, [[2026]]
|}
==Bibliografia==

Méndez, A. H., Paulina-Carabajal, A., Filippi, L. S., Gianechini, F. A., González-Dionis, J., Vettorazzi, L. F., Seculi-Pereyra, E. E., Ulloa-Guaiquin, K., Barrios, F. T., Cruzado-Caballero, P., Bellardini, F., Previtera, M. E., Valdez, H., Heredia, A. M., Cárdenas, M., Garrido, A. C., Kim, D.-K., & Lee, Y.-N. (2026). "Expanding the dinosaur diversity of the Cerro Overo–La Invernada area (Bajo de la Carpa Formation, Santonian), Northern Patagonia: Description of a new species and additional megaraptorid remains". Palaeontologia Electronica, 29(3), Article a41. [[https://doi.org/10.26879/1738]] 

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Theropoda]]
[[Kategoria:Tetanurae]]
[[Kategoria:Coelurosauria]]
[[Kategoria:Megaraptora]]
[[Kategoria:Ameryka południowa]]
[[Kategoria:Argentyna]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Santon]]

Nipponopelta

2026-10-12T16:14:35Z

StanislawKopec: Utworzono nową stronę "{{DISPLAYTITLE:''Nipponopelta''}} {{Opis |Autor = Stanisław Kopeć |Korekta = Paweł Konarzewski |nazwa = ''Nippo..."

{{DISPLAYTITLE:''Nipponopelta''}}
{{Opis
|Autor = [[Stanisław Kopeć]]
|Korekta = [[Paweł Konarzewski]]
|nazwa = ''Nipponopelta'' (nipponopelta)
|długość =
|wysokość =
|masa =
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Japonia]] - Hokkaido
([[formacja]] [[Hikagenosawa]])
|czas = {{Występowanie|95|94}}
ok. 95-94 [[Ma]] 
 [[późna kreda]] ([[cenoman]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Ornithischia]]

[[Thyreophora]]

[[Ankylosauria]]

[[Nodosauridae]]

|grafika = Nipponopelta yezoensis.png
|podpis = Tak mogła wyglądać ''Nipponopelta''. Autor: Connor Ashbridge [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nipponopelta_yezoensis.png]
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=4>
43°07′10.8″N, 142°09′29.0″E~ miejsce odnalezienia [[holotyp]]u ''Nipponopelta yezoensis''
</display_points>
}}
==Wstęp==
''Nipponopelta yezoensis'' to gatunek dinozaura pancernego z rodziny [[Nodosauridae]], którego szczątki zostały odkryte na japońskiej wyspie Hokkaido w osadach [[późna kreda|późnokredowej]] [[formacja|formacji]] [[Hikagenosawa]]. Jest to pierwszy ankylozaur opisany i nazwany z terenu Japonii.

==Odkrycie i materiał kopalny==
[[Plik:Nipponopelta holotype FPDM.png|thumb|Replika [[holotyp]]u ''Nipponopelta''. Fot. Ta-tea-two-te-to [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nipponopelta_holotype_FPDM.png#/media/File:Nipponopelta_holotype_FPDM.png].]]
Skamieniałości ''Nipponopelta'' zostały odkryte przez Eijiro Goto 25 czerwca 1995 roku nad rzeką Omakizawa w mieście Yūbari (wyspa Hokkaido). Część czaszki ankylozaura znajdowała się w wapiennej konkrecji pochodzącej ze skał formacji [[Hikagenosawa]]. Goto przekazał swoje znalezisko do Muzeum Miasta Mikasa, gdzie okaz otrzymał numer katalogowy MCM A522. Do oczyszczania szczątków ze skały użyto kwasu mrówkowego, jednak preparację przerwano po odnalezieniu zębów w jamach czaszki. W 2005 roku Manabe i współpracownicy dokonali wstępnego opisu czaszki. Na podstawie budowy czaszki oraz zębów naukowcy przypisali okaz do grupy [[Nodosauridae]]. W 2026 roku Oyabu i współautorzy formalnie opisali okaz, nadając mu nazwę ''Nipponopelta yezoensis''. Dzięki zastosowaniu tomografii komputerowej naukowcy zidentyfikowali wcześniej niezauważone struktury anatomiczne. [[Holotyp]] (MCM A522) składa się z częściowej czaszki i żuchwy, 22 zębów, niekompletnego pierwszego kręgu szyjnego ([[atlas]]) oraz 3 osteodermy.

==Budowa i systematyka==
''Nipponopelta'' była przeciętnej wielkości nodozaurydem z cielskiem pokrytymi licznymi osteodermami. Czaszka mogła mierzyć 30-35 cm długości. Zęby miały duże korony oraz korzenie o kształcie litery S (Hayakawa i in. 2005; Oyabu i in., 2026). Według analizy filogenetycznej ''Nipponopelta'' jest bliżej spokrewniona z północnoamerykańskimi nodozaurydami niż z azjatyckimi.

==Etymologia==
Nazwa [[rodzaj]]owa ''Nipponopelta'' łączy japońskie słowo 日本 ("Nippon"), oznaczające "Japonię", z greckim słowem πέλτη ("péltē'"), oznaczającym "tarczę". Epitet gatunkowy ''yezoensis'' nawiązuje do Yezo, tradycyjnej nazwy wyspy Hokkaido, na której odkryto okaz typowy.

==Bibliografia==
Hayakawa, H., Manabe, M., & Carpenter, Kenneth. (2005). "Nodosaurid ankylosaur from the Cenomanian of Japan". Journal of Vertebrate Paleontology. 25 (1): 240-245. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1671/0272-4634(2005)025%5B0240%3ANAFTCO%5D2.0.CO%3B2]

Oyabu, S., Kobayashi, Y., Zelenitsky, D. K., Fiorillo, A. R., & Kano, M. (2026). "A new nodosaurid ankylosaur (Dinosauria: Ornithischia) from the Upper Cretaceous Hikagenosawa Formation in Japan reveals dispersal pattern of Asian nodosaurid ankylosaurs". Cretaceous Research 106477. [[doi:10.1016/j.cretres.2026.106477.]]


[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Ornithischia]]
[[Kategoria:Thyreophora]]
[[Kategoria:Ankylosauria]]
[[Kategoria:Azja]]
[[Kategoria:Japonia]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Cenoman]]

Abelichnus

2026-08-05T19:28:51Z

StanislawKopec: Aktualizacja datowania dinozaurów z formacji Candeleros za Maniel i in., 2026

{{DISPLAYTITLE:''Abelichnus''}}
{{Trop
|Autor = [[Szymon Jagusztyn]]
|Korekta =
|nazwa = Abelichnus
|długość = 36-52 cm
|szerokość = 31-45 cm
|chód = dwunożny
|układ palców = II, III, IV
|prawdopodobny sprawca = [[Abelisauridae|abelizauryd]]/ [[Carcharodontosauridae|karcharodontozauryd]]
|długość sprawcy = ok. 12-13 m
|masa sprawcy = ok. 1-1,5 t
|systematyka ichnologiczna =
[[Dinosauria]]

[[Theropoda]]

([[formacja]] [[Candeleros]])
|czas = {{Występowanie|111.4|106.2}}
ok. 111,4-106,2 [[Ma]] <ref>Zobacz więcej: [[Candeleros#Wiek]].</ref> 
[[wczesna kreda]] ([[alb]])
|grafika = Abelichnus.png
|podpis = Trop ''Abelichnus'' Autor: Jorge Calvo
|PorównanieGrupa = Abelisauridae
|PorównanieDługość = 12
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=4>
39°36'55"S 69°19'19"W~ Punta de Pescadores, Picún Leufú, Formacja [[Candeleros]]
</display_points>
}}
==Wstęp==
''Abelichnus'' to ichnorodzaj dużego teropoda, który pozostawił ten trop w [[późna kreda|późnej kredzie]] na terenie [[Argentyna|Argentyny]].
==Odkrycie==
Pierwsze tropy zostały odkryte w [[1987]] roku przez A. Delgado. W [[1991]] roku wybitny argentyński paleontolog [[Jorge Calvo]] opisał te tropy, nadając im nazwę ''Abelichnus''. Do tej pory odkryto 9 tropów, 4 skatalogowane jako MUCPv- 74 wyznaczono jako [[holotyp]], pozostałe 5 jest gorzej zachowanych i oznaczonych jako MUCPv- 148. MUCPv-874, MUCPv-972, MUCPv-1088, MUCPv-1096 to nowsze okazy opisane w [[2018]]. Są one przechowywane w Muzeum Przyrodniczym Narodowego Uniwersytetu Comahue.
==Etymologia==
Nazwa ''Abelichnus'' oznacza trop Abela, co odnosi się do możliwego pochodzenia tropów, jak i honoruje odkrywcę ''[[Abelisaurus]]'' - prof. Roberto Abela, dyrektora Museo de Cipolleti. [[epitet gatunkowy|Epitet gatunkowy]] ''astigarrae'' wyróżnia Santiago Garragę, odkrywcę miejsca, gdzie znaleziono tropy.
==Wygląd i anatomia==
Trop ''Abelichnus'' jest bardzo szeroki, prawie równie jak długi. Charakteryzują go nabrzmiałe palce, zakończone wyraźnymi pazurami. Odstęp między poszczególnymi stopami to nawet 120 cm. Trop jest trójpalczasty, największy jest środkowy palec [[Trop#Anatomia|III]], którego pazur jest lekko wygięty w bok. [[Trop#Anatomia|Pseudopięta]] jest zaokrąglona i mała. Trop jest symetryczny, co jest charakterystyczne dla tropów szybkobiegających abelizaurydów o długich nogach (Molina-Perez, Larramendi, 2019).
==Interpretacja==
Trop ten został prawdopodobnie pozostawiony przez [[Abelisauridae|abelizauryda]]. [[Ekrixinatosaurus|Ekriksinatozaur]] raczej nie pozostawił tego śladu, aczkolwiek mógł też go pozostawić inny, większy przedstawiciel tej grupy. Mimo cech charakterystycznych dla tropów [[Ceratosauria|ceratozaurów]], jego tropy przypominają też tropy ''[[Megalosauripus]]'' i są bardzo podobne do tropów ''[[Irenesauripus]]'', pozostawionych przez [[Carcharodontosauridae|karcharodontozaurydy]] (własne). Na dodatek oszacowanie wielkości jest bardzo podobne do wielkości [[Giganotosaurus|giganotozaura]]. Z tej samej warstwy co tropy znany jest ząb należący do tego rodzaju. Istnienie dwóch tak wielkich drapieżników (abelizauryd i giganotozaur) jest niezbyt prawdopodobne. Stąd Calvo, 1999 zasugerował, że trop mógł pozostawić karcharodontozauryd.

==Spis ichnogatunków==
{| class="wikitable"
|{{V| ''Abelichnus''}}
| {{Kpt|[[Jorge Calvo|Calvo]]}}, [[1991]]
|-
|{{V| ''A. astigarrae''}}
| {{Kpt|Calvo}}, 1991
|}

==Bibliografia==
Calvo, Jorge & Mazzetta, Gerardo. (2004). New findings of dinosaur tracks in the Candeleros Formation (Albian-Cenomanian), Picún Leufú, Neuquén, Argentina. Ameghiniana. 41. 545-554.

Calvo, Jorge Orlando, & Rivera, Cynthia. (2018). Huellas de dinosaurios en la costa oeste del embalse Ezequiel Ramos Mexía y alrededores (Cretácico Superior, Provincia de Neuquén, República Argentina). Boletín de la Sociedad Geológica Mexicana, 70(2), 449-497. [https://doi.org/10.18268/bsgm2018v70n2a11]

Calvo, JO (1991). Huellas de dinozaurios en la Formación Río Limay (Albiano-Cenomaniano?), Picun Leufú, Provincia de Neuquén, Republica Argentina. (Ornithischia-Saurischia: Sauropoda-Theropoda). Ameghiniana 28(3-4):241-258

Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press.

Calvo, J. O. (1999).Dinosaurs and other vertebrates of the Lake Ezequiel Ramos Mexía area, Neuquén-Patagonia, Argentina". National Science Museum Monographs. 15: 13–45.

[[Kategoria:Ichnotaksony]]
[[Kategoria:Dinosauria (tropy)]]
[[Kategoria:Theropoda (tropy)]]
[[Kategoria:Ameryka Południowa (tropy)]]
[[Kategoria:Argentyna (tropy)]]
[[Kategoria:Mezozoik (tropy)]]
[[Kategoria:Kreda (tropy)]]
[[Kategoria:Alb (tropy)]]

Rayososaurus

2026-08-05T19:20:36Z

StanislawKopec: (Aktualizacja datowania dinozaurów z formacji Candeleros za Maniel i in., 2026)

{{DISPLAYTITLE:''Rayososaurus''}}
{{Opis
|Autor = [[Tomasz Sokołowski]], [[Marcin Szermański]]
|Korekta = [[Maciej Ziegler]], [[Adrian Tkocz]], [[Krzysztof Stuchlik]], [[Paweł Konarzewski]]
|nazwa = ''Rayososaurus'' (rajosozaur)
|długość = 13,1 m <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R., & Larramendi, A. (2020). "Dinosaur Facts and Figures: The Sauropods and Other Sauropodomorphs". Princeton University Press. </ref>
|masa = 4,9 t <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|wysokość = 3,2 m (w biodrach) <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Argentyna]] - Neuquen
([[formacja]] [[Candeleros]])
|czas = {{Występowanie|111.4|106.2}}
ok. 111,4-106,2 [[Ma]] <ref>Zobacz więcej: [[Candeleros#Wiek]].</ref> 
[[wczesna kreda]] ([[alb]])
|systematyka = [[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Sauropodomorpha]]

[[Sauropoda]]

[[Diplodocoidea]]

[[Rebbachisauridae]]

? [[Limaysaurinae]]
|grafika = Rayososaurus Skeletal.svg
|podpis = Sylwetka ''Rayososaurus'' wraz z zaznaczeniem na biało odnalezionych kości. Autor: Slate Weasel [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rayososaurus_Skeletal.svg]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=4>
-38.3528,-69.9158~ miejsce odnalezienia szczątków ''Rayososaurus agrioensis''
</display_points>
}}
==Wstęp==
''Rayososaurus'' to [[rodzaj]] prawdopodobnie średniej wielkości [[Rebbachisauridae|rebbachizauryd]]a, który żył na terenach obecnej środkowo-zachodniej Argentyny. Od swoich kuzynów różnił się budową łopatki.

==Lokalizacja==
Szczątki rajosozaura zostały wydobyte w 1991 roku podczas wykopalisk prowadzonych przez dr José Bonaparte w okolicach miejscowości Agrio del Medio. Bonaparte w 1996 roku stwierdził, że szczątki pochodzą z górnej części [[formacja|formacji]] [[Rayoso]]. Badania pierwotnej lokalizacji stanowiska, gdzie odkryto szczątki omawianego dinozaura w latach 2008-2008 wykazały, iż [[holotyp|okaz typowy]] naprawdę znajdował się w osadach [[formacja|formacji]] [[Candeleros]] (Carballido i in., 2010).

==Materiał kopalny==
[[Holotyp]] (MACN-N 41) to niekompletne łopatki, niekompletna lewa kość udowa i piszczelowa. [[Holotyp|Okaz typowy]] zapewne należał do jednego osobnika.

Medeiros i Schultz (2004) uznali, że trzony kręgów ogonowych oraz niezidentyfikowane elementy [[rebbachizauryd]]a z brazylijskiej formacji [[Alcântara]] mogły należeć do rodzaju ''Rayososaurus''. Jednakże Carballido i wspólautorzy w 2010 roku stwierdzili, iż reprezentują one [[Limaysaurus|limajzaura]], chodź nie wykluczają ich przynależności do [[Amazonsaurus|amazonzaura]].

==Taksonomia i systematyka==
Pierwszego opisu dokonał [[José Bonaparte]] w [[1996]] roku, uznając rajozozaura za przedstawiciela [[Rebbachisauridae]]. Ustanowił tym samym [[gatunek typowy]] ''R. agrioensis''.

Kolejny [[gatunek]] - ''R. tessonei'' (opisany pierwotnie jako ''[[Rebbachisaurus]] tessonei'' przez [[Jorge Calvo|Calvo]] i [[Leonardo Salgado|Salgado]] ([[1995]]) został formalnie przeniesiony do [[rodzaj]]u ''Rayososaurus'' przez [[Paul Upchurch|Upchurch]]a i in. ([[2004]]) po wcześniejszych sugestiach [[Jeffrey Wilson|Wilson]]a i [[Paul Sereno|Sereno]] ([[1998]]). Obecnie ''R. tessonei'' został jednak przeklasyfikowany do zupełnie nowego [[rodzaj]]u - ''[[Limaysaurus]]'' jako ''L. tessonei'' (Salgado i in., [[2004]]).

Wg [[José Carballido|Carballido]] i in. ([[2012]]) jest to [[takson siostrzany]] względem ''[[Rebbachisaurus]] garasbae'' w obrębie [[Limaysaurinae]]. Z kolei wg [[John Whitlock|Whitlocka]] ([[2011]]) należy tylko do [[Rebbachisauridae]].

==Etymologia==
Zarówno jego nazwa [[rodzaj]]owa, jak i [[gatunek|gatunkowa]], zostały utworzone od miejsca odkrycia szczątków - formacji [[Rayoso]] i miasta Agrio del Medio, jednakże prawidłową w której spoczywały skamieniałości była [[Candeleros]].

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
|{{V| ''Rayososaurus''}}
| {{Kpt|[[José Bonaparte|Bonaparte]]}}, [[1996]]
|-
|{{V|''R. agrioensis''}}
| {{Kpt|Bonaparte}}, 1996
|-
| ''R. tessonei''
| ({{Kpt|[[Jorge Calvo|Calvo]]}} i {{Kpt|[[Leonardo Salgado|Salgado]]}}, 1995) {{Kpt|[[Paul Upchurch|Upchurch]]}}, {{Kpt|[[Paul Barrett|Barrett]]}} i {{Kpt|[[Peter Dodson|Dodson]]}}, [[2004]]
| = ''[[Limaysaurus]] tessonei''
| ({{Kpt|Calvo}} i {{Kpt|Salgado}}, 1995) {{Kpt|Salgado}}, {{Kpt|[[Alberto Garrido|Garrido]]}}, {{Kpt|Cocca}} i {{Kpt|Cocca}}, 2004
|-
| = ''[[Rebbachisaurus]] tessonei''
| {{Kpt|Calvo}} i {{Kpt|Salgado}}, 1995
|}

==Bibliografia==
Carballido, J. L., Garrido, A. C., Canudo, J. I., & Salgado, L. (2010). "Redescription of ''Rayososaurus agrioensis'' Bonaparte (Sauropoda, Diplodocoidea), a rebbachisaurid from the early Late Cretaceous of Neuquén". Geobios, 43(5), 493-502. [[doi:10.1016/j.geobios.2010.01.004]]

Carballido, J.L.; Salgado, L.; Pol, D.; Canudo, J.I.; Garrido, A. (2012). "A new basal rebbachisaurid (Sauropoda, Diplodocoidea) from the Early Cretaceous of the Neuquén Basin; evolution and biogeography of the group". Historical Biology: An International Journal of Paleobiology 24 (6): 631–654. [[doi:10.1080/08912963.2012.672416]]

Medeiros, M.A., & Schultz, C.L., 2004. "''Rayososaurus'' (Sauropoda, Diplodocoidea) no Meso-Cretáceo do Norte-Nordeste Brasileiro". Revista Brasileira de Paleontologia 7, 275–279.

Salgado, L., Garrido, A., Cocca, S.E. & Cocca, J.R. (2004) "Lower Cretaceous rebbachisaurid sauropods from Cerro Aguada Del León, Neuquén Province, northwestern Patagonia, Argentina." Journal of Vertebrate Paleontology, 24(4): 903-912

Upchurch, P., Barrett, P.M. & Dodson, P. (2004) "Sauropoda" [w:] Weishampel, D.B., Dodson, P. & Osmólska, H. (ed) "The Dinosauria (2nd edition)" wyd. University of California Press, Berkeley

Whitlock, J.A. (2011a) "A phylogenetic analysis of Diplodocoidea (Saurischia: Sauropoda)" Zoological Journal of the Linnean Society, 161(4), 872–915. [[DOI: 10.1111/j.1096-3642.2010.00665.x]]
<references/>

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Sauropodomorpha]]
[[Kategoria:Sauropoda]]
[[Kategoria:Diplodocoidea]]
[[Kategoria:Rebbachisauridae]]
[[Kategoria:Ameryka Południowa]]
[[Kategoria:Argentyna]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Alb]]

Limaysaurus

2026-08-05T19:14:46Z

StanislawKopec: (Aktualizacja datowania dinozaurów z formacji Candeleros za Maniel i in., 2026

{{DISPLAYTITLE:''Limaysaurus''}}
{{Opis
|Autor = [[Dawid Mazurek]], [[Marcin Szermański]]
|Korekta = [[Maciej Ziegler]], [[Krzysztof Stuchlik]], [[Paweł Konarzewski]]
|nazwa = ''Limaysaurus'' (limajzaur)
|długość = 15 m <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R., & Larramendi, A. (2020). "Dinosaur Facts and Figures: The Sauropods and Other Sauropodomorphs". Princeton University Press. </ref>
|masa = 7,5 t <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|wysokość = 3,7 m (w biodrach) <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Argentyna]] - Neuquén
([[formacja]] [[Candeleros]])
|czas = {{Występowanie|111.4|106.2}}
ok. 111,4-106,2 [[Ma]] <ref>Zobacz więcej: [[Candeleros#Wiek]].</ref> 
[[wczesna kreda]] ([[alb]])
|systematyka = [[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Sauropodomorpha]]

[[Sauropoda]]

[[Diplodocoidea]]

[[Rebbachisauridae]]

[[Limaysaurinae]]
|grafika = Limaysaurus mount.jpg
|podpis = Zrekonstruowany szkielet ''Limaysaurus''. Fot. raffaele sergi [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Limaysaurus_mount.jpg]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=4>
Neuquén, Argentina~formacja [[Candeleros]], Neuquén, [[Argentyna]]~''Limaysaurus tessonei'' - MUCPv-205 ([[holotyp]])
</display_points>
}}
==Wstęp==
Limajzaur (''Limaysaurus'') to diplokoid z grupy [[Rebbachisauridae|rebbachizaurydów]]. Jego skamieniałości znane są z osadów późnej kredy północno-zachodniej Patagonii.

==Lokalizacja i stratygrafia==
[[Holotyp]] oraz dawny materiał przypisany zostały odnalezione około 5 km na południowy zachód od stanowiska El Chocón. Okazy MUCPv-205 i MUCPv-206 pochodzą z [[formacja|formacji]] [[Candeleros]], zaś MUCPv-153 - z [[Huincul]] ([[Calvo]] i [[Salgado]], 1995; Bellardini i in., 2025).

Do omawianego rodzaju mogą należeć również szczątki z brazylijskiej formacji [[Alcantara]]. Jednakże Carballido i współautorzy w 2010 roku stwierdzili, iż reprezentują one limajzaura, chodź nie wykluczają ich przynależności do [[Amazonsaurus|amazonzaura]]. Lindoso i in. (2019) również sądzą, iż szczątki zauropodów z [[Alcantara]] można przypisać do ''Limaysaurus''.

==Historia taksonomii==
Początkowo skamieniałości limajzaura - szczątki kilku osobników, w tym najlepiej zachowany [[holotyp]]owy okaz o kompletności 80% - opisano w [[1995]] roku ([[Jorge Calvo|Calvo]] i [[Leonardo Salgado|Salgado]]) jako nowy [[gatunek]] rebbachizaura - ''[[Rebbachisaurus]] tessonei''.

Skamieniałości odkrył Lieto F. Tessone, a wydobyto je w latach [[1995]] - [[2002]]. W międzyczasie odkryto na świecie skamieniałości różnych rebbachizaurydów i okazało się, że wiele cech przypisywanych wyłącznie [[rodzaj]]owi ''[[Rebbachisaurus]]'' jest znacznie szerzej rozpowszechnionych. Z tego względu [[Leonardo Salgado]] ze współpracownikami postanowili utworzyć dla badanego materiału nowy [[rodzaj]] - ''Limaysaurus''. Nim jednak to zrobił, to ''[[Rebbachisaurus]] tessonei'' został uznany za drugi [[gatunek]] [[rodzaj]]u ''[[Rayososaurus]]'' przez [[Paul Upchurch|Upchurch]]a i in., [[2004]] (po wcześniejszych sugestiach [[Jeffrey Wilson|Wilson]]a i [[Paul Sereno|Sereno]] ([[1998]]).

==Materiał kopalny==
[[Holotyp]] MUCPv-205 to [[artykułowany]], bardzo dobrze zachowany szkielet, zawierający: podstawę czaszki, dysartykułowane kręgi szyjne, artykułowaną kolumnę tylnych kręgów grzbietowych i wszystkich ogonowych. Kompletna miednica i obręcz barkowa, prawie kompletne kończyny z wyjątkiem stopy. Obecność "gastrolitów".

Bellardini i współpracownicy (2025) zauważyli, że materiał przypisany (MUCPv-206 i MUCPv-153) wykazuje różnice w stosunku do [[holotyp]]u ''Limaysaurus''. Zdaniem badaczy jedynym pewnym osobnikiem należącym do limajzaura jest holotyp.

Dawny przypisany materiał:

Osobnik MUCPv-206 to dysartykułowany szkielet złożony z 2-óch tylnych i 2-óch przednich kręgów szyjnych i jednego tylnego kręgu grzbietowego; ponadto płytka mostkowa, 4 kości śródstopia, żebra i "gastrolity".

Osobnik MUCPv-153 to częściowy, [[artykułowany]] szkielet złożony z 2-óch kręgów krzyżowych, 6-ściu ogonowych, kości łonowej i kulszowej.

Osobnik bez numeru katalogowego to kręg grzbietowy, którego opisał [[Franz Nopcsa|Nopcsa]] ([[1902]]). W 2007 roku Apesteguía utworzył dla tego okazu nowy [[rodzaj]] - ''[[Nopcsaspondylus]]''.

Wszystkie okazy określone przez Salgado i współautorów z (2004) jako ''Limaysaurus'' sp. pochodzą z północnego stoku Cerro Aguada del Leon w regionie La Picaza, południowo-centralna część prowincji Neuquén, [[Argentyna]]. Macierzyste osady to aleuryty środkowej i górnej części grupy Puesto Quiroga (najniższa część formacji [[Lohan Cura]]). Wiek tych skał datowany jest na [[apt]] - [[alb]]. W 2012 roku Carballido i współpracownicy te szczątki przypisali do nowego [[rodzaj]]u ''[[Comahuesaurus]]''.

==Budowa i systematyka==
''Limaysaurus'' swoim ogólnym wyglądem przypominał pozostałe [[Rebbachisauridae|rebbachizaurydów]]. Był to średniej wielkości powolny roślinożerca, mający dłuższy ogon od szyi. Salgado i współpracownicy (2004) zidentyfikowali wiele cech charakterystycznych dla limajzaura. Ich zdaniem do najważniejszych należą: znaczna redukcja bocznego otworu skroniowego; wysokość górnej części potylicy mniejsza od wysokości wielkiego otworu znajdującego się w czaszce; charakterystyczna budowa kręgów; trzon kości łonowej owalny w przekroju; kość kulszowa o smukłym trzonku skręconym o 90 stopni i o końcu dystalnym praktycznie nierozszerzonym.

Wg [[José Carballido|Carballido]] i in. ([[2012]]) jest to [[takson siostrzany]] względem ''[[Cathartesaura]] anaerobica''.

==Paleobiologia==
Paulina-Carabajal i [[Calvo]] w 2021 roku szczegółowo zbadali odlew wnętrza czaszki ''Limaysaurus'' za pomocą tomografu komputerowego. Jak zauważyli badacze, ucho wewnętrzne oraz wnętrze czaszki ogólną morfologią bardzo przypominały u ''[[Nigersaurus]]'' oraz nienazwanego okazu MMCh-PV 71. ''Limaysaurus'' miał również kłaczek w móżdżku odpowiedzialny za stabilizacją wzroku oraz powiększony obszar odpowiedzialny za węch. Co ciekawe, [[Rebbachisauridae|rebbachizaurydy]] miały prawie o 30% większy współczynnik węchowy niż tytanozaury. Objętość mózgu opisywanego dinozaura wynosiła 125 cm³.

==Etymologia==
Nazwa [[rodzaj]]owa odnosi się do nazwy rzeki Lima, na obszarze zlewni której znaleziono skamieniałości, oraz greckiego ''sauros'' - jaszczur. Epitet gatunkowy honoruje odkrywcę skamieniałości Lieta F. Tessone.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
|{{V|''Limaysaurus''}}
| {{Kpt|[[Leonardo Salgado|Salgado]]}}, {{Kpt|[[Alberto Garrido|Garrido]]}}, {{Kpt|Cocca}} i {{Kpt|Cocca}}, [[2004]]
|-
|{{V| ''L. tessonei''}}
| ({{Kpt|[[Jorge Calvo|Calvo]]}} i {{Kpt|Salgado}}, [[1995]]) {{Kpt|Salgado, [[Garrido]], Cocca}} i {{Kpt|Cocca}}, [[2004]]
|-
| = ''[[Rebbachisaurus]] tessonei''
| {{Kpt|[[Calvo]]}} i {{Kpt|Salgado}}, [[1995]]
|-
| = ''[[Rayososaurus]] tessonei''
| ({{Kpt|[[Calvo]]}} i {{Kpt|Salgado}}, [[1995]]) {{Kpt|[[Paul Upchurch|Upchurch]]}}, {{Kpt|[[Paul Barrett|Barrett]]}} i {{Kpt|[[Peter Dodson|Dodson]]}}, [[2004]]
|}

==Bibliografia==
Apesteguía, S. (2007). "The sauropod diversity of the La Amarga Formation (Barremian), Neuquén (Argentina)". Gondwana Research, 12(4), 533-546. [[doi:10.1016/j.gr.2007.04.007]]

Bellardini, F., Filippi, L. S., Carballido, J. L., Garrido, A. C., & Baiano, M. A. (2025). "Side by side with titans: a new rebbachisaurid dinosaur from the Huincul Formation (Upper Cenomanian) of Patagonia, Argentina". Cretaceous Research. 106188. [[doi:10.1016/j.cretres.2025.106188]]

Calvo, J. O., & Salgado, L. (1995). "''Rebbachisaurus tessonei'' sp. nov. a new Sauropoda from the Albian-Cenomanian of Argentina; new evidence on the origin of the Diplodocidae. Gaia, 11, 13-33.

Carballido, J. L., Garrido, A. C., Canudo, J. I., & Salgado, L. (2010). "Redescription of ''Rayososaurus agrioensis'' Bonaparte (Sauropoda, Diplodocoidea), a rebbachisaurid from the early Late Cretaceous of Neuquén". Geobios, 43(5), 493-502. [[doi:10.1016/j.geobios.2010.01.004]]

Carballido, J. L., Salgado, L., Pol, D., Canudo, J. I., & Garrido, A. (2012) "A new basal rebbachisaurid (Sauropoda, Diplodocoidea) from the Early Cretaceous of the Neuquén Basin; evolution and biogeography of the group". Historical Biology: An International Journal of Paleobiology 24 (6): 631–654. [[doi:10.1080/08912963.2012.672416]]

Lindoso, R. M., Medeiros, M. A. A., Carvalho, I. S., Pereira, A. A., Mendes, I. D., Iori, F.V., Sousa, E. P., Arcanjo, S. H. S., & Silva, T. C. M. (2019). "A new rebbachisaurid (Sauropoda: Diplodocoidea) from the middle Cretaceous of northern Brazil." Cretaceous Research [[doi:10.1016/j.cretres.2019.104191.]]

Paulina-Carabajal, A., & Calvo, J. O. (2021). "Re-description of the braincase of the rebbachisaurid sauropod ''Limaysaurus tessonei'' and novel endocranial information based on CT scans". Anais da Academia Brasileira de Ciências, 93, e20200762. [[doi:10.1590/0001-3765202120200762]]

Salgado, L., Garrido, A., Cocca, S. E., & Cocca, J. R. (2004) "Lower Cretaceous rebbachisaurid sauropods from Cerro Aguada Del León, Neuquén Province, northwestern Patagonia, Argentina." Journal of Vertebrate Paleontology, 24(4): 903-912

Upchurch, P., Barrett, P.M. & Dodson, P. (2004) "Sauropoda" [w:] Weishampel, D.B., Dodson, P. & Osmólska, H. (ed) "The Dinosauria (2nd edition)" wyd. University of California Press, Berkeley

Whitlock, J. A. (2011) ."A phylogenetic analysis of Diplodocoidea (Saurischia: Sauropoda)" Zoological Journal of the Linnean Society, 161(4), 872–915. [[DOI: 10.1111/j.1096-3642.2010.00665.x]]

http://www.palaeocritti.com/by-group/dinosauria/sauropoda/diplodocoidea/limaysaurus

http://home.comcast.net/~eoraptor/Sauropodomorph%20cladogram.html
<references/>

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Sauropodomorpha]]
[[Kategoria:Sauropoda]]
[[Kategoria:Diplodocoidea]]
[[Kategoria:Rebbachisauridae]]
[[Kategoria:Ameryka Południowa]]
[[Kategoria:Argentyna]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Alb]]

Nopcsaspondylus

2026-08-05T19:14:30Z

StanislawKopec: (Aktualizacja datowania dinozaurów z formacji Candeleros za Maniel i in., 2026

{{DISPLAYTITLE:''Nopcsaspondylus''}}
{{Opis
|Autor = [[Sebastian Oziemski]]
|Korekta = [[Mateusz Tałanda]], [[Daniel Madzia]], [[Paweł Konarzewski]]
|nazwa = ''Nopcsaspondylus'' (nopczaspondyl)
|długość = 3,6 m <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R., & Larramendi, A. (2020). "Dinosaur Facts and Figures: The Sauropods and Other Sauropodomorphs". Princeton University Press. </ref>
|masa = 120 kg <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|wysokość = 1 m (w biodrach) <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Argentyna]] - Neuquen
([[formacja]] [[Candeleros]])
|czas = {{Występowanie|111.4|106.2}}
ok. 111,4-106,2 [[Ma]] <ref>Zobacz więcej: [[Candeleros#Wiek]].</ref> 
[[wczesna kreda]] ([[alb]])
|systematyka = [[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Sauropodomorpha]]

[[Sauropoda]]

[[Diplodocoidea]]

[[Rebbachisauridae]]

|grafika = Nopcsaspondylus holotype.jpg
|podpis = [[Holotyp]] ''Nopcsaspondylus''. Źródło: Nopcsa, 1902 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nopcsaspondylus_holotype.jpg]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=4>
39.5° S, 69.2° W~Barda Alarcón - stanowisko, gdzie znaleziono nopczaspondyla
</display_points>
}}
==Wstęp==
''Nopcsaspondylus'' to [[rodzaj]] [[Rebbachisauridae|rebachizauryda]] żyjącego w [[wczesnakreda|wczesnej kredzie]] na terenie dzisiejszej Argentyny.

==Historia taksonu==
[[skamieniałość|Skamieniałości]] opisywanego dinozaura zostały znalezione pod koniec XIX wieku, a następnie opisane w 1902 roku przez węgierskiego paleontologa [[Franz Nopcsa|Franza Nopcsa'ę von Felső-Szilvása]]. Pochodziły one ze skał piętra [[alb]]u (datowanych na około 111.4-106.2 milionów lat). Badacz nie nazwał jednak odnalezionego przez siebie w formacji [[Candeleros]] ([[Argentyna]]) [[kręg]]u. W 1995 roku roku [[Calvo]] i [[Salgado]] uznali iż, szczątki te należały do ''[[Limaysaurus|Rebbachisaurus tessonei]]'' (obecnie znany jako ''[[Limaysaurus]]''). Dopiero na początku XXI wieku zauropod ten został ochrzczony przez [[Sebastián Apesteguía|Sebastiana Apesteguíę]]. [[Holotyp]] nopczaspondyla został jednak zgubiony, a autor nie wskazał żadnego dodatkowego materiału by oznaczyć [[neotyp]]. Apesteguía był w stanie jedynie przytoczyć pracę "Notizen uber Cretacischen Dinosaurier. Wirbel eines sudamerikanischen Sauropoden", którą Nopcsa opublikował w 1902 r.! Wynika z niej, że był to [[trzon]] i [[łuk neuralny]], składające się na kompletny kręg z tylnej lub środkowej części tułowia. Zdaniem Moliny-Pereza i Larramendiego (2020) [[holotyp]] ''Nopcsaspondylus'' należał do młodocianego osobnika. Lerzo (2026) dokonał rewizji taksonomicznej nopczaspondyla. Zdaniem badacza zaginiony kręg nie wykazywał [[diagnoza|cech diagnostycznych]], przez co uznał omawianego dinozaura za ''[[nomen dubium]]''.

==Etymologia==
Nazwa dinozaura pochodzi od nazwiska odkrywcy i greckiego słowa ''spondylus'' oznaczającego kręg. Epitet gatunkowy ''N. alarconensis'' został natomiast utworzony od nazwy stanowiska Barda Alarcón, gdzie odkryto kręg ''Nopcsaspondylus''.

== Spis gatunków ==
{| class="wikitable"
|''Nopcsaspondylus''
| {{Kpt|[[Sebastián Apesteguía|Apesteguía]]}}, [[2007]]
|''[[nomen dubium]]''
|-
|''N. alarconensis''
| {{Kpt|Apesteguía}}, [[2007]]
|''[[nomen dubium]]''
|}

== Bibliografia ==

Apesteguía, S. (2007). The sauropod diversity of the La Amarga Formation (Barremian), Neuquén (Argentina). Gondwana Research, 12(4), 533-546. [[doi:10.1016/j.gr.2007.04.007]]

Calvo, J. O., & Salgado, L. (1995). "''Rebbachisaurus tessonei'' sp. nov. a new Sauropoda from the Albian-Cenomanian of Argentina; new evidence on the origin of the Diplodocidae. Gaia, 11, 13-33

Lerzo, L. N. (2026). "The lost fossil of the first discovered rebbachisaurid: reassessment of ''Nopcsaspondylus alarconensis'' (Diplodocoidea, Sauropoda)". Historical Biology. [[doi:10.1080/08912963.2025.2594006]

Novas, F. (2009). "The Age of Dinosaurs in South America". Indiana University Press, str. 1-452.
<references/>

[[Kategoria:Nomen dubium]]

Nopcsaspondylus

2026-08-05T19:13:45Z

StanislawKopec:

{{DISPLAYTITLE:''Nopcsaspondylus''}}
{{Opis
|Autor = [[Sebastian Oziemski]]
|Korekta = [[Mateusz Tałanda]], [[Daniel Madzia]], [[Paweł Konarzewski]]
|nazwa = ''Nopcsaspondylus'' (nopczaspondyl)
|długość = 3,6 m <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R., & Larramendi, A. (2020). "Dinosaur Facts and Figures: The Sauropods and Other Sauropodomorphs". Princeton University Press. </ref>
|masa = 120 kg <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|wysokość = 1 m (w biodrach) <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Argentyna]] - Neuquen
([[formacja]] [[Candeleros]])
|czas = {{Występowanie|111.4|106.2}}
ok. 111,4-106,2 [[Ma]] <ref>Zobacz więcej: [[Candeleros#Wiek]].</ref> 
[[wczesna kreda]] ([[alb]])
|systematyka = [[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Sauropodomorpha]]

[[Sauropoda]]

[[Diplodocoidea]]

[[Rebbachisauridae]]

|grafika = Nopcsaspondylus holotype.jpg
|podpis = [[Holotyp]] ''Nopcsaspondylus''. Źródło: Nopcsa, 1902 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nopcsaspondylus_holotype.jpg]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=4>
39.5° S, 69.2° W~Barda Alarcón - stanowisko, gdzie znaleziono nopczaspondyla
</display_points>
}}
==Wstęp==
''Nopcsaspondylus'' to [[rodzaj]] [[Rebbachisauridae|rebachizauryda]] żyjącego w [[późna kreda|późnej kredzie]] na terenie dzisiejszej Argentyny.

==Historia taksonu==
[[skamieniałość|Skamieniałości]] opisywanego dinozaura zostały znalezione pod koniec XIX wieku, a następnie opisane w 1902 roku przez węgierskiego paleontologa [[Franz Nopcsa|Franza Nopcsa'ę von Felső-Szilvása]]. Pochodziły one ze skał piętra [[alb]]u (datowanych na około 111.4-106.2 milionów lat). Badacz nie nazwał jednak odnalezionego przez siebie w formacji [[Candeleros]] ([[Argentyna]]) [[kręg]]u. W 1995 roku roku [[Calvo]] i [[Salgado]] uznali iż, szczątki te należały do ''[[Limaysaurus|Rebbachisaurus tessonei]]'' (obecnie znany jako ''[[Limaysaurus]]''). Dopiero na początku XXI wieku zauropod ten został ochrzczony przez [[Sebastián Apesteguía|Sebastiana Apesteguíę]]. [[Holotyp]] nopczaspondyla został jednak zgubiony, a autor nie wskazał żadnego dodatkowego materiału by oznaczyć [[neotyp]]. Apesteguía był w stanie jedynie przytoczyć pracę "Notizen uber Cretacischen Dinosaurier. Wirbel eines sudamerikanischen Sauropoden", którą Nopcsa opublikował w 1902 r.! Wynika z niej, że był to [[trzon]] i [[łuk neuralny]], składające się na kompletny kręg z tylnej lub środkowej części tułowia. Zdaniem Moliny-Pereza i Larramendiego (2020) [[holotyp]] ''Nopcsaspondylus'' należał do młodocianego osobnika. Lerzo (2026) dokonał rewizji taksonomicznej nopczaspondyla. Zdaniem badacza zaginiony kręg nie wykazywał [[diagnoza|cech diagnostycznych]], przez co uznał omawianego dinozaura za ''[[nomen dubium]]''.

==Etymologia==
Nazwa dinozaura pochodzi od nazwiska odkrywcy i greckiego słowa ''spondylus'' oznaczającego kręg. Epitet gatunkowy ''N. alarconensis'' został natomiast utworzony od nazwy stanowiska Barda Alarcón, gdzie odkryto kręg ''Nopcsaspondylus''.

== Spis gatunków ==
{| class="wikitable"
|''Nopcsaspondylus''
| {{Kpt|[[Sebastián Apesteguía|Apesteguía]]}}, [[2007]]
|''[[nomen dubium]]''
|-
|''N. alarconensis''
| {{Kpt|Apesteguía}}, [[2007]]
|''[[nomen dubium]]''
|}

== Bibliografia ==

Apesteguía, S. (2007). The sauropod diversity of the La Amarga Formation (Barremian), Neuquén (Argentina). Gondwana Research, 12(4), 533-546. [[doi:10.1016/j.gr.2007.04.007]]

Calvo, J. O., & Salgado, L. (1995). "''Rebbachisaurus tessonei'' sp. nov. a new Sauropoda from the Albian-Cenomanian of Argentina; new evidence on the origin of the Diplodocidae. Gaia, 11, 13-33

Lerzo, L. N. (2026). "The lost fossil of the first discovered rebbachisaurid: reassessment of ''Nopcsaspondylus alarconensis'' (Diplodocoidea, Sauropoda)". Historical Biology. [[doi:10.1080/08912963.2025.2594006]

Novas, F. (2009). "The Age of Dinosaurs in South America". Indiana University Press, str. 1-452.
<references/>

[[Kategoria:Nomen dubium]]

Jakapil

2026-08-05T19:02:43Z

StanislawKopec:

{{DISPLAYTITLE: ''Jakapil''}}
{{Opis
|Autor = [[Kamil Kamiński]]
|Korekta = [[Maciej Ziegler]]
|nazwa = ''Jakapil''
|długość = <1,5 m (osobnik prawie dorosły)
|wysokość =
|masa = 4,5-7 kg (osobnik prawie dorosły)
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Argentyna]] - Rio Negro
([[formacja]] [[Candeleros]])
|czas = {{Występowanie|111.4|106.2}}
ok. 111,4-106,2 [[Ma]] <ref>Zobacz więcej: [[Candeleros#Wiek]].</ref> 
[[wczesna kreda]] ([[alb]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Ornithischia]]

?[[Thyreophora]]

?? [[Ankylosauria]]
|grafika = Jakapil UDL.png
|podpis = Rekonstrukcja przyżyciowa jakapila, przedstawiająca go jako bazalnego tyreofora. Autor: UnexpectedDinoLesson. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jakapil_UDL.png]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
}}
==Wstęp==
''Jakapil'' to rodzaj niewielkiego roślinożernego dinozaura z grupy [[Thyreophora]], żyjącego na początku późnej kredy na obszarach dzisiejszej Argentyny. Wykazuje on cechy wspólne ze znacznie wcześniejszym ''[[Scelidosaurus]]'', będąc prawdopodobnie członkiem nieznanej dotąd linii prymitywnych tyreoforów, która przetrwała aż do późnej kredy w Ameryce Południowej.

==Etymologia==
Nazwa ''Jakapil'' pochodzi z języka Puelczów lub Tehuelczów i oznacza „tarczownik”. Jest to oczywiście nawiązanie do pancerza skórnego tego zwierzęcia. Epitet gatunkowy wywodzi się od słów ''kaniu'' oraz ''kura'', w języku mapudungun oznaczających odpowiednio „grzebień” oraz „kamień”. Nawiązuje on do jednej z cech diagnostycznych – brzusznego grzebienia żuchwy.

==Materiał kopalny ==
[[Plik:Jakapil_skeletal.webp|300px|thumb|right|Rekonstrukcja szkieletu z zaznaczeniem znanych elementów. Źródło: Riguetti i in. (2022). [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jakapil_skeletal.webp].]]
[[Holotyp]] (MPCA-PV-630) to niekompletny szkielet osobnika prawie dorosłego (ang. ''subadult''). Obejmuje on fragmenty czaszki (kość przedszczękowa, szczękowa, klinowa dolna, zęby, lewa część dolnej szczęki, k. kątowa górna), 12 częściowych kręgów, kompletne żebro i fragmenty innych żeber, fragmentaryczną k. kruczą, niepełne łopatki, niepełne k. ramienne, prawdopodobny fragment k. łokciowej, kości śródręcza, fragmenty k. kulszowej, udowej, piszczelowej i strzałkowej, 3 paliczki stopy, ponad 40 osteoderm.

Materiał przypisany (MPCA-PV-371) to dwie niepełne osteodermy.

==Budowa i paleobiologia==
''Jakapil'' był niewielkim dwunożnym roślinożercą o ciele pokrytym pancerzem. Czaszka była stosunkowo krótka i pozbawiona okna przedoczodołowego i żuchwowego, jak u [[Ankylosauria|ankylozaurów]]. Ciekawą cechą jest obecność kości przedzębowej, co jest pierwszym takim przypadkiem u [[bazalny]]ch tyreoforów. Nie miały jej np. ''[[Scelidosaurus]]'' czy ''[[Scutellosaurus]]'', choć u tego pierwszego mogła być ona zbudowana z chrząstki. Kość przedzębowa ''Jakapil'' była stosunkowo prymitywna i przypominała stan obserwowany o ''[[Lesothosaurus]]'', a także w pewnym stopniu u [[Stegosauria|stegozaurów]]. Różniła się za to od szerokiej kości u ankylozaurów. Bezzębny przód pyska prawdopodobnie wieńczył keratynowy dziób. Tylna część żuchwy była silnie rozwinięta i głęboka, przypominając w tym względzie bazalne [[Ceratopsia|ceratopsy]]. Zęby były raczej niewielkie i liściokształtne, jak u prymitywnych przedstawicieli [[Ornithischia]] i tyreoforów. W kości zębowej było 11 pozycji zębowych. Stosunkowo wąski pysk może wskazywać na selektywny sposób żerowania.

Szkielet pozaczaszkowy przypominał ''[[Scelidosaurus]]''. ''Jakapil'' był prawdopodobnie dwunożny, jednak kości kończyn nie zachowały się zbyt kompletnie, a wykazuje on także cechy charakterystyczne dla zwierząt czworonożnych, takie jak masywne kości śródręcza. Ciało ''Jakapil'' pokrywało aż 5 rodzajów osteoderm. Są wśród nich zarówno płaskie tarcze z niskim grzebieniem, jak i struktury przypominające kolce. Większość z nich była jednak wyjątkowo niska, inaczej niż u bazalnych tyreoforów.

==Filogeneza==
W jednej z analiz filogenetycznych przeprowadzonych przez Riguettiego i in. (2022) ''Jakapil'' okazał się bazalnym tyreoforem i był przedstawicielem nieznanej dotąd linii rozwojowej tego kladu. Inne analizy - w których ''[[Scelidosaurus]]'' należy do [[Ankylosauria]], plasowały ''Jakapil'' w Ankylosauria, w pobliżu ''Scelidosaurus''.

Wątpliwości co do takiej klasyfikacji wyraziła Maidment (2022 online). Wskazuje ona, że m.in. czaszka, zęby i kręgi szyjne ''Jakapil'' nie przypominają stanu znanego u tyreoforów, a ponadto szkielet pozaczaszkowy jest bardzo niekompletny. Jej zdaniem ''Jakapil'' mógł być opancerzonym [[Ceratopsia|ceratopsem]] lub przedstawicielem nienazwanego jeszcze [[klad]]u.

Swoje wątpliwości wyrazili też Raven i in. (2023). Zwrócili oni uwagę, że bezzębna kość przedszczękowa jest nieznana u wczesnych tyreoforów, a układ rzędów zębowych w żuchwie przypomina stan obserwowany u prymitywnych [[Neoceratopsia|neoceratopsów]]. Autorzy ci uznali, że ''Jakapil'' mógł być opancerzonym [[Marginocephalia|marginocefalem]] lub przedstawicielem nieznanego dotąd kladu dinozaurów ptasiomiednicznych.

Fonseca i in. (2024) ponownie uznali jakapila za tyreofora bardziej zaawansowanego od scelidozaura i [[Yuxisaurus|juksizaura]], bądź za najbardziej bazalnego z ankylozaurów.

==Paleoekologia==
Jakapil żył w suchym lub półsuchym klimacie formacji Candeleros, razem z wieloma większymi od siebie dinozaurami i innymi zwierzętami. Zob. też [[Candeleros#Paleośrodowisko]].

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Jakapil''}}
| {{Kpt|Riguetti, Apesteguia}} i {{Kpt|Pereda-Suberbiola}}, [[2022]]
|-
| {{V|''J. kaniukura''}}
| {{Kpt|Riguetti, Apesteguia}} i {{Kpt|Pereda-Suberbiola}}, [[2022]]
|}

==Bibliografia==

Fonseca, A.O., Reid, I.J., Venner, A., Duncan, R.J., Garcia, M.S., Müller, R.T. (2024). "A comprehensive phylogenetic analysis on early ornithischian evolution". Journal of Systematic Palaeontology. 22 (1). 2346577. [https://doi.org/10.1080%2F14772019.2024.2346577]

Maidment, S. (2022 online) [https://twitter.com/Tweetisaurus/status/1557796087758725120].

Raven, T.J., Barrett, P.M., Joyce, C.B. & Maidment, S.C.R. (2023) "The phylogenetic relationships and evolutionary history of the armoured dinosaurs (Ornithischia: Thyreophora)". Journal of Systematic Palaeontology, 21:1, 2205433. [[DOI:10.1080/14772019.2023.2205433]].

Riguetti, F.J., Apesteguía, S. & Pereda-Suberbiola, X. (2022). "A new Cretaceous thyreophoran from Patagonia supports a South American lineage of armoured dinosaurs". Scientific Reports. 12 (1): 11621. [[doi:10.1038/s41598-022-15535-6]].


[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Ornithischia]]
[[Kategoria:Ornithischia bazalne]]
[[Kategoria:Ameryka Południowa]]
[[Kategoria:Argentyna]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Alb]]

Giganotosaurus

2026-08-05T19:00:42Z

StanislawKopec: (Aktualizacja datowania dinozaurów z formacji Candeleros za Maniel i in., 2026)

{{DISPLAYTITLE:''Giganotosaurus''}}
{{Opis
|Autor = [[Maciej Ziegler]]
|Korekta = [[Marcin Szermański]], [[Aleksander Wiśniewski]], [[Paweł Konarzewski]]
|nazwa = ''Giganotosaurus'' (giganotozaur)
|długość = 13,2 m <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press. </ref>
|masa = 8,5 t <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|wysokość = ok. 3,9 m (w biodrach) <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|dieta = mięsożerny
|miejsce = [[Argentyna]] - Neuquén
([[formacja]] [[Candeleros]])
|czas = {{Występowanie|111.4|106.2}}
ok. 111,4-106,2 [[Ma]] <ref>Zobacz więcej: [[Candeleros#Wiek]].</ref> 
[[wczesna kreda]] ([[alb]])
|systematyka = [[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Theropoda]]

[[Tetanurae]]

[[Carnosauria]]

[[Allosauroidea]]

[[Carcharodontosauridae]]

[[Carcharodontosaurinae]]

[[Giganotosaurinae]] [=Giganotosaurini]
|grafika = Giganotosaurus_Edyta_Felcyn.jpg
|podpis = Rekonstrukcja. Autorka: [[Edyta Felcyn]].
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa
}}
==Wstęp==
''Giganotosaurus'' to [[rodzaj]] ogromnego, [[zaawansowany|zaawansowanego]] karcharodontozauryda żyjącego w późnej kredzie na terenie Ameryki Południowej.

==Etymologia==
Nazwa ''Giganotosaurus'' to połączenie łacińskiego ''gigan'' (olbrzymi) oraz greckich ''notos'' (południowy) i ''saurus/sauros'' (jaszczur), co odnosi się do ogromnych rozmiarów i miejsca znalezienia. Epitet gatunkowy honoruje odkrywcę dinozaura - Rubena D. Caroliniego.

Giganotozaura nazywa się czasem błędnie "[[Gigantosaurus|gigantozaurem]]", który jest nazwą nieważnego (''[[nomen dubium]]'') [[rodzaj]]u [[Sauropoda|zauropod]]a.

==Materiał kopalny==
[[Plik:Giganotosaurus_Scott_Hartman.jpg|300px|thumb|right|Szkielet ''Giganotosaurus''. Autor: [[Scott Hartman]] [http://www.skeletaldrawing.com/theropods].]]

[[Holotyp]] (MUCPv-Ch1) to niekompletna czaszka, większość kręgosłupa, kompletne obręcze: barkowa i miedniczna oraz kości kończyn tylnych - zob. rys. obok.

Materiał przypisany to część kości zębowej (MUCPv-95) i zęby.

==Stan badań, budowa i paleobiologia==
[[Plik:Giganotosaurus skull reconstruction.png|thumb|Rekonstrukcje czaszek ''Giganotosaurus''. Autor: Eotyrannu5 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Giganotosaurus_skull_reconstruction.png]]]
Mimo że od nazwania tego teropoda minęło już niemal 30 lat i jest on znanym z najbardziej kompletnych szczątków karcharodontozaurynem, to wciąż czeka na szczegółowy opis - dotąd opisano jedynie mózgoczaszkę ([[Rodolfo Coria|Coria]] i [[Philip Currie|Currie]], [[2002]]; Paulina-Carabajal i Canale, [[2010]]); informacje o budowie (m.in. reinterpretacja budowy kości łopatkowo-kruczej) zawiera też dotycząca ''[[Tyrannotitan]]'' praca Canale i in. (2014).

''Giganotosaurus'' był zbudowany podobnie do innych karcharodontozaurydów (zob. opis [[Carcharodontosauridae]] i kolejnych wyróżnianych wśród nich kladów). Wyróżniały go dwa otwory pneumatyczne na przyśrodkowej powierzchni kości kwadratowej ([[diagnoza]] za [[Matthew Carrano|Carrano]] i in., [[2012]]), poza tym był niemal nieodróżnialny od ''[[Mapusaurus]]''. Zobacz też [[Mapusaurus#Budowa]]. Mózgoczaszka ''Giganotosaurus'' swoją budową bardzo przypomina tą u ''[[Carcharodontosaurus]]'', lecz różni się położeniem nerwów czaszkowych IX-XI w rdzeniu przedłużonym. Objętość wnętrza czaszki wynosi 300 ml (Paulina-Carabajal i Canale [[2010]]). W 2020 roku Paulina-Carabajal i Nieto na podstawie lepszej jakości modelu wnętrza czaszki stwierdzili, że jej objętość wynosi 380 ml, czyli więcej niż było podane w badaniu z 2010 roku.

Można przypuszczać, że ''Giganotosaurus'' polował na zauropody (lecz nie na na [[Argentinosaurus|argentynozaury]], gdyż nie żyły w jednym czasie), ale też na szybsze zwierzęta - ''Giganotosaurus'' mógł osiągać prędkość 14 m/s (=50 km/h) (Blanco i Mazzetta, [[2001]]), jednakże inni spekulują, że bieganie z wysoką prędkością olbrzymiego teropoda o podobnych rozmiarach co ''[[Tyrannosaurus]]'' jest mało prawdopodobne (Sellers i in., 2017) i szacują, że mógł się poruszać z prędkością 5,84-8,10 m/s (=21-29 km/h) (Dececchi i in., 2020). Według Moliny-Pereza (2019) ''Giganotosaurus'' osiągał maksymalnie prędkość 33,3 km/h. W osadach formacji [[Candeleros]] znaleziono za to dużego tytanozaura ''[[Andesaurus]]'' i mniejsze diplodokoidy ''[[Limaysaurus]]'' i ''[[Nopcsaspondylus]]''.

==Wymiary==
[[Plik:Tyrannosaurus_vs_Giganotosaurus_Sue_vs_Giganotosaurus4web_Scott_Hartman.jpg|300px|thumb|right|Porównanie ''Giganotosaurus'' i ''[[Tyrannosaurus]]'' (wymiary). Autor: [[Scott Hartman]] [http://www.skeletaldrawing.com/home/giant-theropods-north-vs-south772013].]]

[[Plik:Tyrannosaurus_vs_Giganotosaurus_(north_vs_south_redux)_Scott_Hartman.jpg|300px|thumb|right|Porównanie ''Giganotosaurus'' i ''[[Tyrannosaurus]]'' (masa). Autor: [[Scott Hartman]] [http://www.skeletaldrawing.com/home/mass-estimates-north-vs-south-redux772013].]]

''Giganotosaurus'' to jeden z największych [[teropod]]ów, obok ''[[Deinocheirus]]'', ''[[Spinosaurus]]'', ''[[Tyrannosaurus]]'', oraz ''[[Mapusaurus]]''. Wszystkie one miały inną budowę (jedynie ''Mapusaurus'' przypominał zapewne wyraźnie giganotozaura), np. zdaniem [[Matthew Carrano|Carrano]] i in. ([[2012]]) tej samej długości kości udowe [[karcharodontozauryd]]ów i ''[[Tyrannosaurus]]'' różnią się średnicą - tyranozaur miał je grubsze, więc zapewne był cięższy.

Znane są one w dużej części z fragmentarycznych szczątków, dla których obliczenia czasem okazują się błędne - osobniki tego samego gatunku niekiedy mają różne proporcje (np. u okazu ''T. rex'' nazwanego "Sue" kość szczękowa jest 25% dłuższa niż u [[holotyp]]u, kość zębowa - 15%, k. udowa - 3% a II k. śródstopia jest krótsza o 5%).

Długość [[holotyp]]u giganotozaura została oszacowana nieznanymi metodami na 12,2 m ([[Rodolfo Coria|Coria]] i [[Philip Currie|Currie]], [[2006]]) i 12,5 m (Coria i [[Leonardo Salgado|Salgado]], [[1995]]), oraz z rekonstrukcji szkieletu na 12,4 m (Hartman, online 2013A), przy długości czaszki 1,53-1,8 m i kości udowej mierzącej 1,43 m; pomiar [[Matthew Carrano|Carrano]] i in. ([[2012]]) wykazał, że k. udowa mierzyła 136,5 cm (dla porównania u ''[[Tyrannosaurus]]'' 131-132 cm). Carrano i in. uznali też, że długość czaszki (153 cm) została przeszacowana i że miała ona wymiary bardzo zbliżone do ''Tyrannosaurus'' (ok. 139 cm). Ostatnio jednak na postawie czaszki ''Meraxes'' mierzącej 127 cm długości, Canale i in. (2022) oszacowali, że u ''Giganotosaurus'' miała 162 cm, czyniąc ją jedną z najdłuższych u teropodów. Jeśli zmniejszyć wymiary o różnicę w długości k. udowej, to okaz typowy mógł mierzyć 11,6-11,9 m. Therrien i Henderson ([[2007]]) obliczyli długość na 13 m metodą bazującą na długości czaszki, przyjmując, że ma ona 1,56 m (niepewna wartość). Ponadto, ich sposób liczenia zakłada, że długość czaszki u mięsożernych teropodów jest skorelowana z długością całego ciała, lecz - jak wskazują na to same wyniki autorów - nie jest to korelacja ścisła na tyle, żeby zakładać dokładność i przydatność metody - np. mierzący 7,7 m ''[[Tarbosaurus]]'' (PIN 552-1) miałby mieć aż 9,9 m a długi na 7,4 m ''[[Allosaurus]]'' (YPM 1930) - tylko 6,4 m. Poza tym nie wszystkie żywiące się mięsem [[teropod]]y miały podobne proporcje ciała (zob. też [[Michael Mortimer|Mortimer]], online C i [[Harris]], online).

Masę [[holotyp]]u szacuje się na 6-8 t ([[Rodolfo Coria|Coria]] i [[Leonardo Salgado|Salgado]], [[1995]]), 9 t (Mazzetta, [[1999]]), 6,6 t (Seebacher, [[2001]]), 4 t (Coria i [[Philip Currie|Currie]], [[2002]]), 6,5 t (średnia z Mazzetta i in., 2004; wyniki od 2,6 do 9,3 t), 6,8 t ([[Gregory Paul|Paul]], online; Hartman, online 2013B) a nawet niewiarygodnie wysoko - na 13,8 t (Therrien i Henderson, [[2007]] - zob. wyżej), natomiast wyniki zmniejszone o długość k. udowej (zob. wyżej) to odpowiednio 5,2-7 t, 7,8 t, 5,7 t, 3,5 t, 5,7 t, 5,9 t i 12 t dla Therrien i Henderson (2007).

[[Plik:Giganotosaurus_final_by_Dinosauria_Freak.jpg|200px|thumb|right|Rekonstrukcja ''Giganotosaurus''. Autor: Marty Goddamn McFly (ZombieSaurian) [http://zombiesaurian.deviantart.com/art/Giganotosaurus-carolinii-final-176663834].]]

Fragmentaryczny MUCPv-95 reprezentuje okaz większy o 6,5 % (Hartman, online 2013B) lub 8% (Calvo i Coria, 2000), zatem długość można obliczyć na 13,2-13,5 m (przyjmując dłuższą kość udową i 8%, dalej: A), 12,5-12,85 m (przyjmując krótszą kość udową i 8%, dalej: B), 13-13,3 m (przyjmując dłuższą kość udową i 6,5% dalej: C), 12,4-12,7 m (przyjmując krótszą kość udową i 6,5% dalej: D) (dla [[Therrien]] i [[Henderson]], [[2007]] odpowiednio 13,8 lub 14 m) a masę na (A) 5-11 t (17,4 t dla Therrien i Henderson, 2007), (B) 4,4-9,8 t (15 t dla Therrien i Henderson, 2007), (C) 4,8-10,9 t (16,7 t dla Therrien i Henderson, 2007) lub (D) 4,2-9,4 t (15,4 dla Therrien i Henderson, 2007). Jego czaszka mogła mierzyć 1,65-1,94 m (lub ok. 1,5 m, jeśli ta holotypu była bardzo zbliżona do ''[[Tyrannosaurus]]''). Zdaniem Moliny-Pereza i Larramendiego (2019) osobnik ten osiągał 13,2 m długości, 8,5 t masy oraz 3,85 m wysokości w biodrach. Przyjęcie, że fragment czaszki większy o 6,5 lub 8% znamionuje większego także o 6,5 lub 8% osobnika jest wątpliwe, gdyż w miarę wzrostu całego ciała czaszka rosła zapewne bardziej. Folkes (online) podaje, że Omar Lagarda zmierzył kość zębową materiału przypisanego i stwierdził, że okaz MUCPv-95 miał ją większą o 6,6% od [[holotyp]]u.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
|{{V| ''Giganotosaurus''}}
| {{Kpt|[[Rodolfo Coria|Coria]]}} i {{Kpt|[[Leonardo Salgado|Salgado]]}}, [[1995]]
|-
|{{V| ''G. carolinii''}}
| {{Kpt|[[Coria]]}} i {{Kpt|Salgado}}, [[1995]]
|}

== Bibliografia ==
Blanco, R.E. & Mazzetta, G.V. (2001) "A new approach to evaluate the cursorial ability of the giant theropod Giganotosaurus carolinii" Acta Palaeontologica Polonica, 46(2), 193-202.

Brochu, C.A. (2003) "Osteology of Tyrannosaurus rex: Insights from a Nearly Complete Skeleton and High-Resolution Computed Tomographic Analysis of the Skull" Memoir (Society of Vertebrate Paleontology)" Society of Vertebrate Paleontology Memoir 7, Joumal of Vertebrate Paleontology, suplement do 22(4), 1-138

Calvo, J.O. & Coria, R.A. (2000) "New specimen of Giganotosaurus carolinii (Coria & Salgado, 1995), supports it as the largest theropod ever found" Gaia, 15, 117-122.

Canale, J.I., Apesteguía, S., Gallina, P.A., Mitchell, J., Smith, N.D., Cullen, T.M., Shinya, A., Haluza, A., Gianechini, F.A., Makovicky, P.J. (2022). "New giant carnivorous dinosaur reveals convergent evolutionary trends in theropod arm reduction". Current Biology [[doi:10.1016/j.cub.2022.05.057]]

Canale, J.I., Novas, F.E. & Pol, D. (2014) "Osteology and phylogenetic relationships of Tyrannotitan chubutensis Novas, de Valais, Vickers-Rich and Rich, 2005 (Theropoda: Carcharodontosauridae) from the Lower Cretaceous of Patagonia, Argentina" Historical Biology: An International Journal of Paleobiology. [[doi:10.1080/08912963.2013.861830]]

Carrano, M.T., Benson, R.B.J. & Sampson, S.D. (2012) "The phylogeny of Tetanurae (Dinosauria: Theropoda)" Journal of Systematic Palaeontology, 10(2), 211-300. [[doi:10.1080/14772019.2011.630927]]

Coria, R.A. & Currie, P.J. (2002) "Braincase of Giganotosaurus carolinii (Dinosauria: Theropoda) from the Upper Cretaceous of Argentina" Journal of Vertebrate Paleontology, 22(4), 802-811.

Coria, R.A. & Currie, P.J. (2006) "A new carcharodontosaurid (Dinosauria, Theropoda) from the Upper Cretaceous of Argentina" Geodiversitas, 28(1): 71-118.

Coria, R.A. & Salgado, L. (1995) "A new giant carnivorous dinosaur from the Cretaceous of Patagonia" Nature, 377, 225-226.

Dececchi, T.A., Mloszewska, A.M., Holtz, Jr. T.R., Habib, M.B. & Larsson, H.C.E. (2020) "The fast and the frugal: Divergent locomotory strategies drive limb lengthening in theropod dinosaurs" PLoS ONE, 15(5), e0223698. [[doi:10.1371/journal.pone.0223698]]

Mazzetta, G. V., P. Christiansen & R. A. Fariña. (2004) "Giants and Bizarres: Body Size of Some Southern South American Cretaceous Dinosaurs" Historical Biology, 16, 71-83.

Paulina-Carabajal, A. & Canale, J.I. (2010) "Cranial endocast of the carcharodontosaurid theropod Giganotosaurus carolinii CORIA & SALGADO, 1995" Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie - Abhandlungen, [[doi: 10.1127/0077-7749/2010/0100]]

Paulina-Carabajal, A., & Nieto, M. N. (2020). "Brief comment on the brain and inner ear of Giganotosaurus carolinii (Dinosauria: Theropoda) based on CT scans". Ameghiniana, 57(1), 58-62

Sellers, W.I., Pond, S.B., Brassey, C.A., Manning, P.L. & Bates, K.T. (2017) "Investigating the running abilities of Tyrannosaurus rex using stress-constrained multibody dynamic analysis" PeerJ, 5, e3420. [[doi:10.7717/peerj.3420]]

Therrien, F. & Henderson, D.M. (2007) "My theropod is bigger than yours...or not: estimating body size from skull length in theropods" Journal of Vertebrate Paleontology, 27(1), 108-115.

Folkes, online:
https://www.thecodontia.com/blog/the-largest-theropod-dinosaur-known-to-science

Harris, online: http://dml.cmnh.org/2007Mar/msg00294.html

Hartman, online 2013A http://www.skeletaldrawing.com/home/giant-theropods-north-vs-south772013

Hartman, online 2013B http://www.skeletaldrawing.com/home/mass-estimates-north-vs-south-redux772013

Paul, online: http://www.gspauldino.com/data.html

Mortimer, online A http://archosaur.us/theropoddatabase/Carnosauria.htm#Giganotosauruscarolinii

Mortimer, online B http://archosaur.us/theropoddatabase/Tyrannosauroidea.html#Tyrannosaurusrex

Mortimer, online C http://dml.cmnh.org/2007Mar/msg00292.html
<references/>

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Theropoda]]
[[Kategoria:Tetanurae]]
[[Kategoria:Carnosauria]]
[[Kategoria:Ameryka Południowa]]
[[Kategoria:Argentyna]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Alb]]

Ekrixinatosaurus

2026-08-05T18:57:05Z

StanislawKopec: (Aktualizacja datowania dinozaurów z formacji Candeleros za Maniel i in., 2026)

{{DISPLAYTITLE: ''Ekrixinatosaurus''}}
{{Opis
|Autor = [[Maciej Ziegler]]
|Korekta = [[Adrian Tkocz]], [[Tomasz Sokołowski]], [[Łukasz Czepiński]], [[Kamil Kamiński]]
|nazwa = ''Ekrixinatosaurus'' (ekriksinatozaur)
|długość = 6,5-8,2 m
|wysokość =
|masa = 0,8-1,4 t
|dieta = mięsożerny
|miejsce = [[Argentyna]], Neuquén
([[formacja]] [[Candeleros]])
|czas = {{Występowanie|111.4|106.2}}
ok. 111,4-106,2 [[Ma]] <ref>Zobacz więcej: [[Candeleros#Wiek]].</ref> 
[[wczesna kreda]] ([[alb]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Theropoda]]

[[Ceratosauria]]

[[Abelisauridae]]

? [[Carnotaurinae]]

? [[Brachyrostra]]
|grafika = Ekrixinatosaurus_novasi_by_Henrique_Paes.png
|podpis = Rekonstrukcja. Autor: Paleocolour [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ekrixinatosaurus_novasi_by_Henrique_Paes.png].
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
}}
==Wstęp==
''Ekrixinatosaurus'' to [[rodzaj]] abelizauryda żyjącego we wczesnej kredzie ([[alb]]) na terenach dzisiejszej Argentyny (prowincja Neuquén, Patagonia). Skamieliny tego dinozaura odkryto w [[1999]] roku, ale opisano dopiero w [[2004]].

==Etymologia==
''Ekrixinatosaurus'' został odkryty dzięki zastosowaniu materiałów wybuchowych - stąd nazwa oznaczająca "jaszczura zrodzonego z eksplozji" (''Ekrixi'' to po grecku "eksplozja", ''nato'' - łac. "narodziny" i ''saurus'' - gr. "jaszczur"). Epitet gatunkowy nadano na cześć [[Fernando Novas]]a, paleontologa zajmującego się między innymi abelizaurydami.

==Materiał kopalny==
Znaleziono jedynie jednego, dość kompletnego osobnika oznaczonego MUCPv-294 ([[holotyp]] znajduje się w Museo de la Universidad Nacional del Comahue, Buenos Aires, Neuquén). Na szkielet czaszkowy składają się: niecałe kości szczękowe, kości zaoczodołowe, kość łuskowa, kości czołowe, ciemieniowe, kość potyliczna, kolec nozdrzowy tylny, niekompletne kości zębowe oraz zęby. Poza tym znaleziono: kręgi szyjne, piersiowe, żebra, kręgi ogonowe i szewrony, kości miednicy: biodrową, kulszową, łonową oraz kości kończyn tylnych: kości udowe, strzałkowe, kość skokowa, kość piętową, kości śródstopia, palce i pazury.

==Budowa i wymiary==
''Ekrixinatosaurus'' był bardzo dużym i masywnym abelizaurydem. Czaszka została oszacowana na podstawie ''[[Carnotaurus]]'' i ''[[Majungasaurus]]'' na 83 cm długości (Calvo i in., 2004) i nieznaną metodą na 85 cm (Juárez-Valieri i in., 2011), lecz najbardziej podobny i blisko spokrewniony jest ''[[Skorpiovenator]]'', na podstawie którego można oszacować długość czaszki na 75-80 cm (wg Canale i in., 2009, ryc. 2b). Długość ''Ekrixinatosaurus'' została oszacowana na 7-8 m (Calvo i in., 2004), 6,5 m (Paul, 2024) i 10-11 m (Juárez-Valieri i in., 2011); wg tych ostatnich jest to największy (nazwany) abelizauryd - zob. więcej w [[Abelisauridae#Wymiary]]. Wg Grillo i Delcourta (2017) omawiany teropod mierzył 6,54-8,16 m. Molina-Pérez i Larramendi (2019) ocenili ekriksinatozaura na 8,2 m długości i 1,4 t masy, a więc porównywalnie z ''[[Majungasaurus]]'', ale mniej niż w przypadku m.in. ''[[Rajasaurus]]'', ''[[Rahiolisaurus]]'' czy ''[[Pycnonemosaurus]]''. Wg tych autorów ''Ekrixinatosaurus'' był nieco dłuższy niż ''[[Carnotaurus]]'', ale dość wyraźnie lżejszy od niego. Oszacowania mówiące o 10-11 m są najprawdopodobniej błędne i bazowały głównie na pomiarach czaszki, nie uwzględniając proporcji kończyn.

Czaszka była proporcjonalnie większa niż u karnotaura. Jak u innych zaawansowanych abelizaurydów, kość szczękowa była krótka i wysoka, a kość zębowa – stosunkowo niska i zakrzywiona w widoku bocznym. W kości szczękowej znajdowało się 16 spłaszczonych bocznie i piłkowanych na obu krawędziach zębów. Kręgi szyjne były ściśnięte przednio-bocznie. Kość udowa była nieco dłuższa od stosunkowo smukłej kości piszczelowej.
[[Plik:Ekrixinatosaurus_novasi_skull_diagram.png|300px|thumb|right| Rekonstrukcja czaszki. Autor: Joseph Shanks. [https://www.deviantart.com/paleojoe/art/Ekrixinatosaurus-novasi-680596962].]. ]]

==Paleoekologia==
Ekryksinatozaur był zapewne drapieżnikiem. Jego szczątki odnaleziono w osadach formacji [[Candeleros]] (ale pojawiła się też sugestia, że w [[Portezuelo]]). Żył na podmokłych terenach Gondwany wraz z rybami, żabami, wężami, żółwiami, ssakami i sfenodontami (z których dziś żyje jedynie hatteria). Większa fauna obejmowała dinozaury: zauropody takie jak [[rebbachizauryd]] ''[[Limaysaurus]]'' i [[tytanozaur]] ''[[Andesaurus]]'', tajemniczy przedstawiciel [[Ornithischia]] - ''[[Jakapil]]'', ogromne [[karcharodontozauryd]]y - ''[[Giganotosaurus]]'', [[eumaniraptor]]y – ''[[Buitreraptor]]'', [[Alvarezsauridae|alwarezaurydy]] - ''[[Alnashetri]]'' czy bazalne [[Coelurosauria|celurozaury]] - ''[[Bicentenaria]]''.
[[Plik:Hunting_season_in_Argentina.jpg|thumb|right| Para ekriksinatozaurów w naturalnym środowisku, w towarzystwie roślinożernych zauropodów i ogromnych drapieżnych giganotozaurów. Autor: ABelov2014. [https://www.deviantart.com/abelov2014/art/Hunting-season-in-argentina-hunting-stories-91929224].]]

==Pozycja filogenetyczna==
Pokrewieństwo ''Ekrixinatosaurus'' z innymi abelizaurydami jest kwestią kontrowersyjną. Wg większości - w tym nowszych i obszerniejszych - analiz kladystycznych (np. [[Ceratosauria#Canale_i_in..2C_2009|Canale i in. (2009]]) ekryksinatozaur znajduje się w [[Brachyrostra]], w pobliżu ''[[Skorpiovenator]]''. Wg analizy [[Ceratosauria#Carrano_i_Sampson.2C_2008|Carrano i Sampsona (2008]]) jest bardziej [[bazalny]] i nie należy do [[klad]]u zawierającego większość pozostałych abelizaurydów (poza wczesnym, afrykańskim ''[[Rugops]]'')., zob. więcej w [[Ceratosauria#Kladogramy]].

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
|{{V| ''Ekrixinatosaurus''}}
| {{Kpt|[[Calvo]], [[Rubilar-Roger]]}} i {{Kpt|[[Moreno]]}}, [[2004]]
|-
| = "Ekrixinatosaurus"
| {{Kpt|[[Juarez Valieri]], [[Fiorelli]]}} i {{Kpt|[[Cruz]]}}, [[2004]]
|-
|{{V| ''E. novasi''}}
| {{Kpt|[[Calvo]], [[Rubilar-Roger]]}} i {{Kpt|[[Moreno]]}}, [[2004]]
|-
| = "Ekrixinatosaurus novasi"
| {{Kpt|[[Juarez Valieri]], [[Fiorelli]]}} i {{Kpt|[[Cruz]]}}, [[2004]]
|}

==Bibliografia==
Calvo, J.O., Rubilar, D., & Moreno, K. (2004) "A new Abelisauridae (Dinosauria: Theropoda) from northwest Patagonia" Ameghiniana 41: 555-563.

Canale, J.I., Scanferla, C.A., Agnolin, F.L. & Novas, F.E. (2009) "New carnivorous dinosaur from the Late Cretaceous of NW Patagonia and the evolution of abelisaurid theropods" Naturwissenschaften, 96, 409-414. doi 10.1007/s00114-008-0487-4.

Carrano, M.T. & Sampson, S.D. (2008) "The phylogeny of Ceratosauria (Dinosauria: Theropoda)" Journal of Systematic Palaeontology, 6, 182-236.

Grillo, O.N. & Delcourt, R. (2017) "Allometry and body length of abelisauroid theropods: Pycnonemosaurus nevesi is the new king" Cretaceous Research, 69, 71-89. [[doi:10.1016/j.cretres.2016.09.001]

Juárez-Valieri, R.D., Porfiri, J.D. & Calvo, J.O. (2011) "New Information on ''Ekrixinatosaurus novasi'' Calvo et al 2004, a giant and massively-constructed Abelisauroid from the “Middle Cretaceous” of Patagonia" Calvo, J.O., Porfiri, J.D., González Riga & Dos Santos [ed.] "Paleontologia y dinosaurios desde América Latina" Editorial de la Universidad Nacional de Cuyo, 161-169.

Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press.

Mortimer, M. (online 2014) [https://www.theropoddatabase.com/Ceratosauria.htm#Ekrixinatosaurusnovasi]

Paul, G.S. (2024) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" wyd. Princeton University



[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Theropoda]]
[[Kategoria:Ceratosauria]]
[[Kategoria:Abelisauridae]]
[[Kategoria:Ameryka Południowa]]
[[Kategoria:Argentyna]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Alb]]

Buitreraptor

2026-08-05T18:55:27Z

StanislawKopec: (Aktualizacja datowania dinozaurów z formacji Candeleros za Maniel i in., 2026)

{{DISPLAYTITLE:''Buitreraptor''}}
{{Opis
|Autor = [[Maciej Ziegler]]
|Korekta = [[Tomasz Sokołowski]], [[Kamil Kamiński]]
|nazwa = ''Buitreraptor'' (buitreraptor)
|długość = 1,5 m <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press. </ref>
|wysokość = 45 cm (w biodrach) <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|masa = 5,5 kg <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|dieta = mięsożerny
|miejsce = [[Argentyna]] - Neuquén
([[formacja]] [[Candeleros]])
|czas = {{Występowanie|111.4|106.2}}
ok. 111,4-106,2 [[Ma]] <ref>Zobacz więcej: [[Candeleros#Wiek]].</ref> 
[[wczesna kreda]] ([[alb]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Theropoda]]

[[Tetanurae]]

[[Coelurosauria]]

[[Paraves]]

? [[Dromaeosauridae]] (?? [[Avialae]])

[[Unenlagiinae]]
|grafika = Buitreraptor.png
|podpis = Rekonstrukcja ''Buitreraptor.png''. Autor: UnexpectedDinoLesson [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Buitreraptor.png]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
}}
==Wstęp==
''Buitreraptor'' to [[rodzaj]] niewielkiego, prymitywnego [[eumaniraptor]]a, prawdopodobnie z [[klad]]u [[Unenlagiinae]]. Żył we wczesnej kredzie (alb) na terenach dzisiejszej Ameryki Południowej. Jest dotychczas najbardziej kompletnym i najwcześniejszym nazwanym [[maniraptor]]em z Ameryki Południowej.

==Etymologia==
Nazwę ''Buitreraptor'' (czyli "rabuś z Buitrera") nadano od miejsca znalezienia - La Buitrera, co można przetłumaczyć jako "sępia żerdź". Epitet gatunkowy (''gonzalezorum'') jest uhonorowaniem Fabiana i Jorge'a Gonzalezów, którzy odkryli pierwszego osobnika tego niezwykłego teropoda i przez lata brali udział w wykopaliskach w La Buitrera.

==Materiał kopalny==
[[Plik:BuitreraptorROM.JPG|thumb|Zrekonstruowany szkielet ''Buitreraptor'']]
Okaz typowy oznaczony MPCA 245 to dość kompletny szkielet dorosłego osobnika. Brakuje niektórych elementów dolnych partii kończyn i tylnej połowy ogona. Niestety czaszka jest niekompletna, a wiele kości jest uszkodzonych przez padlinożerców.

Drugi osobnik (MPCA 238) jest znacznie mniej kompletny, lecz zawierał kilka kości, których w holotypie nie było lub były słabo zachowane. W jego skład wchodzą kość krzyżowa, miednica i kończyny tylne.

Materiał przypisany to okaz MPCA 478 (niekompletna prawa stopa), MPCA 471 (fragmenty kończyn) oraz MPCN-PV-598 (większość kręgów, kości obręczy barkowej i miedniczej, kości kończyn) (Gianechini i in., 2018).

Agnolín i Novas (2013) donieśli o okazie z Museo Patagónico de Ciencias Naturales w General Roca, który zawiera co najmniej obie kończyny przednie, w tym dłoń.

Podobno do ''B. gonzalezorum'' należą też dwa szkielety (Mortimer, online), możliwe, że jeden z nich to ww. okaz.

Szczątki buitreraptora noszą ślady działalności padlinożerców. Prawdopodobnie zostały one spowodowane głównie przez ssaki, choć niektóre mogą być pozostawione przez krokodyle i owady (Gianechini i de Valais, 2014).

Hereida i in. (2025) opisali skamieniałe tropy, należące do buitreraptora lub jego bliskiego krewniaka. Obejmują one co najmniej sześć odcisków stóp, uznawanych za typowe dla dromeozaurydów. Mierzą one ok 10 cm długości i zawierają ślady III i IV palca oraz proksymalnej części II palca z wyraźnie oddzielonym i widocznym śladem charakterystycznego pazura.

==Budowa==
Ogólnym pokrojem ciała ''Buitreraptor'' przypominał inne [[dromeozauryd]]y. Wyróżniał się m. in. wyjątkowo długą głową - ok. 125% długości kości udowej (obecne też u ''[[Austroraptor]]'' i niektórych innych teropodów) i małymi zębami pozbawionymi ząbkowania. Przednia część czaszki była niska i wąska (Gianechini i in., 2017). Jak inne bazalne [[eumaniraptor]]y, także buitreraptor był niewielki - długość ciała szacuje się na ok. 135 cm, z czego zapewne połowa przypadała na długi, cienki ogon. Długie, smukłe kończyny tylne umożliwiały szybki bieg. Były uzbrojone w charakterystyczny dla prymitywnych eumaniraptorów, wygięty do góry pazur; mniejszy jednak niż u wielu innych dromeozaurydów. Buitreraptor miał też niezwykle długie kończyny przednie - stosunek długości kości ramiennej do udowej wynosi około 0,93, co jest jedną z wyższych wartości wśród bazalnych eumaniraptorów (Makovicky i in., 2005). Palce dłoni były bardziej wydłużone niż u jakiegokolwiek innego teropoda (Agnolín i Novas, 2013). Były one uzbrojone w trzy ostre pazury. Od innych unenlaginów ''Buitreraptor'' odróżniał się szczegółami budowy kręgów, miednicy, łopatki i widełek. Jedynie dwa pierwsze kręgi grzbietowe miały otwory penumatyczne. Liczba kręgów krzyżowych, zrośniętych z miednicą, zależała prawdopodobnie od wieku. Młodszy osobnika MPCA 245 miała 5 takich kręgów, a starsze okazy - 6 (Gianechini i in., 2018). Budowa ogona wykazywała wiele cech wspólnych z ''[[Rahonavis]]'', ''[[Anchiornis]]'' i ''[[Archaeopteryx]]''. Rekonstrukcja umięśnienia wskazuje, że ogon składał się z dwóch różnych funkcjonalnych sekcji (Motto i in., 2018).

==Filogeneza==
[[Plik:Buitreraptor_fishing_by_delirio88.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja. Autor: Francesco Delrio [http://delirio88.deviantart.com/art/Buitreraptor-fishing-572543623].]]
''Buitreraptor'' wg niemal wszystkich opublikowanych analiz należy do [[Unenlagiinae]] (inaczej: [[Coelurosauria#Xu_i_in..2C_2009B|Xu i in, 2009B]]; [[Coelurosauria#Lee_i_in..2C_2014A.28II.29|Lee i in., 2014]], [[Coelurosauria#Choiniere_i_in..2C_2013|Choiniere i in., 2013]] - gdzie jest bazalnym dromeozaurydem), które prawdopodobnie należą do [[Dromaeosauridae]] albo ewentualnie do [[Avialae]] - zob. notkę o [[Unenlagiinae]]. Wg Hartmana i in. (2019) Unenlagiinae wraz z Halszkaraptorinae tworzyły klad Unenlagiidae, znajdujący się poza Dromaeosauridae.

==Paleoekologia i paleobiogeografia==
''Buitreraptor'' żywił się zapewne drobnymi kręgowcami - żabami, sfenodontami, prymitywnymi wężami (np. ''Najash'') i ssakami (np. z Dryolestoidea). Potwierdzają to badania muskulatury kończyn tylnych, a także proporcje kości śródstopia i paliczków drugiego palca stopy. Wskazują one, że ów palec mógł wykonywać szybsze ruchy niż u zaawansowanych [[Dromaeosauridae|dromeozaurydów]]. Świadczy to o odmiennych zwyczajach łowieckich buitreraptora (Gianechini i in., 2024). Być może polował na ryby, zasłaniając odbicia światła kończynami przednimi, pokrytymi zapewne długimi lotkami, jak dziś czyni czapla czarna. ''Buitreraptor'' musiał uważać na większe drapieżniki takie jak ''[[Giganotosaurus]]''. Być może buitreraptory żywiły się padliną pozostawioną przez te olbrzymie teropody. Dobranie się do pozostawionych resztek ułatwiał długi, wąski pysk.

Wiele elementów fauny ze stanowiska La Buitrera jest reliktami grup szeroko rozpowszechnionych w jurze, gdy kontynenty były jeszcze połączone w jedną masę - [[Pangea|Pangeę]] (dotyczy to ssaków - dryolestoidów i sfenodontów - eilenodontynów).

== Spis gatunków ==
{| class="wikitable"
|{{V| ''Buitreraptor''}}
| {{Kpt|[[Makovicky]], [[Sebastián Apesteguía|Apesteguía]]}} i {{Kpt|[[Agnolin]]}}, [[2005]]
|-
|{{V| ''B. gonzalezorum ''}}
| {{Kpt|[[Makovicky]], [[Sebastián Apesteguía|Apesteguía]]}} i {{Kpt|[[Agnolin]]}}, [[2005]]
|}

== Bibliografia ==
Agnolín, F.L. & Novas, F.E. (2011) "Unenlagiid theropods: are they members of the Dromaeosauridae (Theropoda, Maniraptora)?" Anais da Academia Brasileira de Ciências, 83(1), 117-162.

Agnolín, F.L. & Novas, F.E. (2013) "Avian Ancestors: A Review of the Phylogenetic Relationships of the Theropods Unenlagiidae, Microraptoria, Anchiornis and Scansoriopterygidae" wyd. Springer, 1-105. [[doi:10.1007/978- 94-007-5637-3]]

Benson, R.B.J., Campione, N.E., Carrano, M.T., Mannion, P.D., Sullivan, C., Upchurch, P. & Evans, D.C. (2014) "Rates of Dinosaur Body Mass Evolution Indicate 170 Million Years of Sustained Ecological Innovation on the Avian Stem Lineage" PLoS Biology, 12(5), e1001853. [[doi:10.1371/journal.pbio.1001853]]

Choiniere, J.N., Clark, J.M., Forster, C.A., Norell, M.A., Eberth, D.A., Erickson, G.M., Chu, H. & Xu, X. (2013) "A juvenile specimen of a new coelurosaur (Dinosauria: Theropoda) from the Middle-Late Jurassic Shishugou Formation of Xinjiang, People's Republic of China" Journal of Systematic Palaeontology. doi:10.1080/14772019.2013.781067

Gianechini, F.A., Makovicky, P.J. & Apesteguía, S. (2011) "The teeth of the unenlagiine theropod Buitreraptor from the Cretaceous of Patagonia, Argentina, and the unusual dentition of the Gondwanan dromaeosaurids" Acta Palaeontologica Polonica, 56(2), 279-290. [[doi:10.4202/ app.2009.0127]]

Gianechini, F.A. & de Valais, S. (2014) "Bioerosion trace fossils on bones of the Cretaceous South American theropod Buitreraptor gonzalezorum Makovicky, Apesteguía and Agnolín, 2005 (Deinonychosauria)." Historical Biology. [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08912963.2014.991726].

Gianechini, F.A. Makovicky, P.J. & Apesteguía, S. (2017) "The cranial osteology of ''Buitreraptor gonzalezorum'' Makovicky, Apesteguía, and Agnolín, 2005 (Theropoda, Dromaeosauridae), from the Late Cretaceous of Patagonia, Argentina" Journal of Vertebrate Paleontology. [[doi:10.1080/ 02724634.2017.1255639]]

Gianechini, F.A., Makovicky, P.J., Apesteguía, S. & Cerda. I. 2(018) "Postcranial skeletal anatomy of the holotype and referred specimens of ''Buitreraptor gonzalezorum'' Makovicky, Apesteguía and Agnolín 2005 (Theropoda, Dromaeosauridae), from the Late Cretaceous of Patagonia. PeerJ 6:e4558 [[https://doi.org/10.7717/peerj.4558]]

Gianechini, F.A., Colli, L. & Makovicky, P.J. (2024) "Pelvic and hindlimb muscular reconstruction of the paravian ''theropod Buitreraptor gonzalezorum'' and its palaeobiological implications." Historical Biology. [[DOI: 10.1080/08912963.2023.2301674]]

Hartman, S., Mortimer, M., Wahl, W.R., Lomax, D.R., Lippincott, J., Lovelace, D.M. (2019). "A new paravian dinosaur from the Late Jurassic of North America supports a late acquisition of avian flight". PeerJ. 7: e7247. [[doi:10.7717/peerj.7247]]

Heredia, A.M., Gianechini, F.A., Bellardini, F., Maniel, I.J., Garrido, A.C., Windholz, G.J., Baiano, M.A., Ciaffi, A. & Díaz-Martínez, I. (2025). "Dromaeosaurid tracks from the Upper Cretaceous Candeleros Formation of northwestern Patagonia provide additional data on the palaeobiology and palaeoecology of ‘raptor’ dinosaurs." Scandinavian University Press. 58 (3). 1-12. [[doi:10.18261/let.58.3.4]]

Lee, M.S.Y., Cau, A., Naish, D. & Dyke, G.J. (2014) "Sustained miniaturization and anatomical innovation in the dinosaurian ancestors of birds" Science, 345(6196), 562-566. doi:10.1126/science.1252243

Makovicky, P.J., Apesteguía, S. & Agnolin, F.L. (2005) "The earliest dromaeosaurid theropod from South America" Nature, 437, 1007-1011.

Motta, M.J., Egli, F.B. & Novas, F.E. (2018). "Tail anatomy of ''Buitreraptor gonzalezorum'' (Theropoda, Unenlagiidae) and comparisons with other basal paravians." Cretaceous Research 83, 168-181.

Turner, A.H., Pol, D., Clarke, J.A., Erickson, G.M., & Norell, M. (2007) "A basal dromaeosaurid and size evolution preceding avian flight" Science 317, 1378-1381.

Xu, X., Clark, J.M., Mo J., Choiniere, J., Forster, C.A., Erickson, G.M., Hone, D.W.E., Sullivan, C., Eberth, D.A., Nesbitt, S., Zhao, Q., Hernandez, R., Jia, C., Han, F. & Guo, Y. (2009) "A Jurassic ceratosaur from China helps clarify avian digital homologies" Nature, 459, 940-944.

http://en.wikipedia.org/wiki/Candeleros_Formation

Mortimer, M. (online) http://theropoddatabase.com/Dromaeosaurs.htm#Buitreraptorgonzalezorum
<references/>

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Theropoda]]
[[Kategoria:Tetanurae]]
[[Kategoria:Coelurosauria]]
[[Kategoria:Paraves]]
[[Kategoria:Unenlagiidae]]
[[Kategoria:Ameryka Południowa]]
[[Kategoria:Argentyna]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Alb]]

Bicentenaria

2026-08-05T15:13:04Z

StanislawKopec:

{{DISPLAYTITLE:''Bicentenaria''}}

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| Autor:
| Korekta:
|-
| [[Eryk Sroka]]
| [[Maciej Ziegler]], [[Kamil Kamiński]]
|}

----
{| class="wikitable" style="text-align:left" align="left"
! colspan=2 | ''Bicentenaria'' (bicentenaria)
|-
! '''Długość''':
| 3-3,1 m
|-
! '''Masa''':
| 33-60 kg
|-
! '''[[Lokacje|Miejsce występowania]]''':
| [[Argentyna]] - Rio Negro

([[formacja]] [[Candeleros]])
|czas = {{Występowanie|111.4|106.2}}
ok. 111,4-106,2 [[Ma]] <ref>Zobacz więcej: [[Candeleros#Wiek]].</ref> 
[[wczesna kreda]] ([[alb]])

?101-?97 [[Ma]]
|-
! '''Systematyka'''
| [[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Theropoda]]

[[Tetanurae]]

[[Coelurosauria]]
|-
| colspan=2 |[[Plik:Bicentenaria NTamura.jpg|400px|]]
[http://spinops.blogspot.com/2012/06/bicentenaria-argentina.html Autor: Nobu Tamura].
|-
! colspan=2 | Mapa znalezisk:
|-
| colspan=2 |
<display_points type="terrain" zoom=3>
39.5° S, 68.9° W~Ezequiel Ramos Mexía
</display_points>
|}

==Wstęp==
''Bicentenaria'' była niewielkim [[celurozaur]]em żyjącym na terenach dawnego superkontynentu Gondwany a dokładniej dzisiejszej Argentyny, w Północnej Patagonii w prowincji Rio Negro. Gatunkiem typowym jest ''Bicentenaria argentina''.

Opisu bicentenarii dokonali w roku [[2012]] Fernando E. Novas, Martin D. Ezcurra, Federico L. Agnolín, Diego Pol i Raúl Ortíz.

==Materiał kopalny==
Okazy znaleziono na wschodnim brzegu zbiornika Ezequiel Ramos Mexía, a dokładniej w miejscu o współrzędnych GPS 39° 28' 9.82"S i 68º 54' 25.01"W. [[Holotyp]] MPCA 865 to tylna dolna część czaszki (lewe kości: jarzmowa, kwadratowo-jarzmowa, kwadratowa i skrzydłowa) oraz tylna część żuchwy, a także fragment kości szczękowej i przedszczękowej (Aranciaga-Rolando i in., 2020).

[[Paratyp]]y:

Oprócz niekompletnej czaszki znaleziono również około 130 innych kości tego teropoda, pochodzących od osobników o zróżnicowanej wielkości i w różnym wieku w tym: dwie kości przedszczękowe z zachowanymi zębami, niekompletną prawą kość szczękową z zachowanym zębem, 14 kręgów krzyżowych i 20 ogonowych, kawałki 17 kręgów grzbietowych, części dwóch łopatek, kawałek prawej kości kruczej, części lewych i prawych kości ramiennych, końce bliższe trzech kości łokciowych, koniec dalszy kości promieniowej, kawałki lewej kości biodrowej, części pięciu trzonków kości łonowych , pięć niekompletnych kości udowych, części dwóch lewych i jednej prawej kości piszczelowej, prawą kość skokową, kawałki pięciu kości śródstopia, paliczki palców przednich i tylnych kończyn oraz kawałki żeber.

==Budowa==
''Bicentenaria'' była stosunkowo niewielkim i lekko zbudowanym teropodem. Kości czaszki wskazują, że była ona długa i smukła, zbudowana z cienkich kości. Odznaczała się wysokim stopniem pneumatyzacji. Wiele cech czaszki łączy bicentenarię z innymi [[bazalny]]mi celurozaurami, takimi jak [[Compsognathidae|kompsognatydy]] czy ''[[Ornitholestes]]''. Niektóre cechy związane z pneumatyzacją czaszki, zbliżają ją jednak do bardziej zaawansowanych przedstawicieli [[Coelurosauria]], w szczególności do [[Tyrannosauroidea|tyranozauroidów]] (Aranciaga-Rolando i in., 2020).

==Paleoekologia==
W osadach [[formacja|formacji]] [[Candeleros]] poza kośćmi bicentenarii odkryto również skamieniałości innych [[teropod]]ów: [[abelizauryd]]a ''[[Ekrixinatosaurus]] novasi'', [[karcharodontozauryd]]a ''[[Giganotosaurus]] carolini'' i [[maniraptor]]a z grupy [[Paraves]] ''[[Buitreraptor]] gonzalezorum''. Dwa pierwsze z nich mogły być naturalnymi wrogami omawianego dinozaura. Większego zagrożenia nie stanowił za to [[alvarezauryd]] ''[[Alnashetri]]''. Zdobyczą bicentenarii mogły być liczne ssaki, żaby, węże i jaszczurki, a także młode dinozaury, oraz być może niewielki, prymitywny przedstawiciel [[Thyreophora]] - ''[[Jakapil]]''. W środowisku tym licznie występowały różnej wielkości [[Sauropoda|zauropody]].

==Etymologia==
Nazwa ''Bicentenaria'' nawiązuje do dwusetnej rocznicy argentyńskiej Rewolucji Majowej (25. maja 1810), która doprowadziła do powstania pierwszego argentyńskiego rządu autonomicznego.

Epitet gatunkowy ''argentina'' pochodzi od Argentyny, państwa na terenie którego znaleziono szczątki tego zwierzęcia.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Bicentenaria''}}
| {{Kpt|[[Fernando Novas|Novas]]}}, {{Kpt|[[Martín Ezcurra|Ezcurra]]}}, {{Kpt|[[Federico Agnolín|Agnolín]]}}, {{Kpt|[[Diego Pol|Pol]]}} i {{Kpt|[[Raúl Ortíz|Ortíz]]}} [[2012]]
|-
| {{V|''B. argentina''}}
| {{Kpt|[[Fernando Novas|Novas]]}}, {{Kpt|[[Martín Ezcurra|Ezcurra]]}}, {{Kpt|[[Federico Agnolín|Agnolín]]}}, {{Kpt|[[Diego Pol|Pol]]}} i {{Kpt|[[Raúl Ortíz|Ortíz]]}} [[2012]]
|}

== Bibliografia ==
 Aranciaga Rolando, A.M., Cerroni, M.A., Novas, F.E. (2020). Skull Anatomy and Pneumaticity of the Enigmatic Coelurosaurian Theropod ''Bicentenaria argentina''. The Anatomical Record. 303(7):1884-1900. [[doi: 10.1002/ar.24288]].

Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press.

Novas, F.E., Ezcurra, M.D., Agnolin, F.L., Pol, D. & Ortiz, R. (2012) "New Patagonian Cretaceous theropod sheds light about the early radiation of Coelurosauria" Revista del Museo Argentino de Ciencias Naturales, nueva serie, 14(1), 57-81. [http://www.scielo.org.ar/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1853-04002012000100006&lng=en&nrm=iso&tlng=en]

Paul, G.S. (2016). "The Princeton Field Guide to Dinosaurs: 2nd Edition" wyd. Princeton University.
<references/>

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Theropoda]]
[[Kategoria:Tetanurae]]
[[Kategoria:Coelurosauria]]
[[Kategoria:Ameryka Południowa]]
[[Kategoria:Argentyna]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Alb]]

Andesaurus

2026-08-05T14:59:06Z

StanislawKopec: (Aktualizacja datowania dinozaurów z formacji Candeleros za Maniel i in., 2026)

{{DISPLAYTITLE:''Andesaurus''}}
{{Opis
|Autor = [[Marcin Szermański]],[[Maciej Ziegler]], [[Krzysztof Stuchlik]]
|Korekta = [[Paweł Konarzewski]], [[Stanisław Kopeć]]
|nazwa = ''Andesaurus'' (andezaur)
|długość = 22 m
|masa = 20 t
|wysokość = 4,8 m (w ramionach)
|dieta = roślinożerny
|miejsce = [[Argentyna]] – Neuquén

([[formacja]] [[Candeleros]])
|czas = {{Występowanie|111.4|106.2}}
ok. 111,4-106,2 [[Ma]] <ref>Zobacz więcej: [[Candeleros#Wiek]].</ref> 
[[wczesna kreda]] ([[alb]])
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Sauropodomorpha]]

[[Sauropoda]]

[[Macronaria]]

[[Titanosauriformes]]

[[Somphospondyli]]

[[Titanosauria]]
|grafika = Andesaurus LM.png
|podpis = Rekonstrukcja ''Andesaurus''. Autor: Levi bernardo [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Andesaurus_LM.png]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
<display_points type="terrain" zoom=4>
Villa El Chocón, Neuquén, Argentina~ miejsce odnalezienia szczątków ''Andesaurus''
</display_points>
}}
==Wstęp==
''Andesaurus delgadoi'' to [[gatunek]] południowo-amerykańskiego tytanozaura z późnej kredy. Jego skamieniałości odkryto w zachodniej Argentynie niedaleko miasta Villa El Chocón i opisano na początku ostatniej dekady XX wieku.

==Materiał kopalny==
[[Holotyp]] MUCPv-132 to niekompletny częściowo artykulowany szkielet, na którego składają się: 4 tylne [[kręg]]i grzbietowe, żebra, 2 kręgi krzyżowe, 25 kręgów ogonowych, szewrony, prawa kość ramienna, prawa kość śródręcza I i lewa kość śródręcza V, lewa kość łonowa, kości kulszowe oraz lewa kość udowa. Do ''Andesaurus'' zaliczano też inne fragmentaryczne okazy, lecz Mannion i in. (2011) uznali je za szczątki bliżej nieokreślonych tytanozaurów i ograniczyli materiał kopalny andezaura do holotypu.

==Budowa i wymiary==
''Andesaurus'' jest dość prymitywnym [[Titanosauria|tytanozaurem]] różniącym się od innych przedstawicieli wymienionej grupy budową kręgów ogonowych oraz kości śródstopia. Wysokość wyrostka kolczystego tylnego kręgu grzbietowego jest wyższa ponad dwukrotnie od wysokości [[trzon]]u kręgu. Trzony przednio-środkowych kręgów ogonowych mają kształt kwadratowy w widoku bocznym (Mannion i [[Calvo]], 2011).

Oprócz pięciu [[autapomorfia|autapomorfii]] wymienionych w diagnozie andezaur charakteryze się unikalną kombinacją cech, ma także cechy powszechne u tytanozaurów - wykazuje m.in. obecność laminarnych (''laminar'') i wydłużonych tylnie wyrostków kolczystych środkowych kręgów ogonowych. Jest to cecha spotykana także u innych tytanozaurów, takich jak: ''[[Epachthosaurus]]'', ''[[Malawisaurus]]'' i ''[[Mendozasaurus]]'' oraz bardziej [[takson zaawansowany|zaawansowanego]] [[klad]]u ''[[Narambuenatitan]]''+''[[Epachthosaurus]]''+[[Nemegtosauridae]]+[[Saltasauridae]] ([[Leonardo Fillippi|Fillippi]] i in., [[2011]]).

Nie jest pewne, jak duży był andezaur. Pierwsze szacunki oscylowały wokół 35 metrów długości, a więc porównywalnie z bardziej znanymi i później opisanymi ''[[Argentinosaurus]]'' i ''[[Puertasaurus]]''. Paleoartysta Nima Sassani bazując na [[holotyp]]ie dawał mu 30 metrów długości, zmniejszając go później do 20 m. Na podstawie szacowań masy argentynozaura przez [[Gerardo Mazzetta|Mazzettę]] i in. ([[2004]]) tytanozaur takiej wielkości mógł ważyć ok. 73 tony. Na znacznie mniej szacują go [[Gregory Paul]] i [[Thomas Holtz]], dając mu odpowiednio 15 metrów długości i 7 ton oraz 18 metrów i ok. 10 ton ("masa dwóch słoni"). Molina-Pérez i Larramendi (2020) ocenili holotyp na 22 m długosci i 20 t masy oraz na wysokość wynoszącą w ramionach 4,8 m

==Systematyka==
''Andesaurus'' należał do [[bazalny]]ch tytanozaurów, będąc jednym z najbardziej [[bazalny]]m ich przedstawicielem ([[Michael D'Emic|D'Emic]], [[2012]]). Utworzono dla niego nowe grupy systematyczne: [[Andesauridea]], [[Andesauridae]] i [[Andesaurinae]]. Obecnie Mannion i Calvo ([[2011]]) zalecają, by z nich nie korzystać póki nie uporządkuje się klasyfikacji i wzajemnych powiązań między poszczególnymi tytanozaurami, które często są dość niejasne.

==Etymologia==
Nazwa [[rodzaj]]owa ''Andesaurus'' znaczy "jaszczur z And" – najwyższych gór nie tylko Ameryki Południowej, ale i całej Zachodniej Półkuli. Epitet gatunkowy ''delgadoi'' honoruje paleontologa [[Alejandro Delgado]], który odkrył jego skamieniałe szczątki.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
|{{V| ''Andesaurus''}}
| {{Kpt|[[Jorge Calvo|Calvo]]}} i {{Kpt|[[José Bonaparte|Bonaparte]]}}, [[1991]]
|-
|{{V| ''A. delgadoi''}}
| {{Kpt|Calvo}} i {{Kpt|Bonaparte}}, 1991
|}

==Bibliografia==

Źródła naukowe:

D'Emic, M. (2012) "The early evolution of titanosauriform sauropod dinosaurs" Zoological Journal of the Linnean Society, 166, 624-671. [[doi:10.1111/j.1096-3642.2012.00853.x]]

Filippi, L.S., García, R.A. & Garrido, A.C. (2011) "A new titanosaur sauropod dinosaur from the Upper Cretaceous of North Patagonia, Argentina". Acta Palaeontologica Polonica, 56 (3), 505-520

Mannion, P.D. & Calvo J.O. (2011) "Anatomy of the basal titanosaur (Dinosauria, Sauropoda) ''Andesaurus delgadoi'' from the mid-Cretaceous (Albian–early Cenomanian) Río Limay Formation, Neuquén Province, Argentina: implications for titanosaur systematics". Zoological Journal of the Linnean Society, Volume 163, Issue 1, p. 155–181. [[doi:10.1111/j.1096-3642.2011.00699.x]]

Mazzetta, G. V.,Christiansen, P. & Fariña, R.A. (2004). "Giants and Bizarres: Body Size of Some Southern South American Cretaceous Dinosaurs" Historical Biology 65 (2-4): p. 1–13

Upchurch, P., Barrett, P.M., Dodson, P. (2004) Sauropoda. [w:] David B. Weishampel, Peter Dodson, Halszka Osmólska (red.): "The Dinosauria". Wyd. drugie. Berkeley: University of California Press

Inne:

Holtz, T.R. Jr. (2012) "Dinosaurs: The Most Complete, Up-to-Date Encyclopedia for Dinosaur Lovers of All Ages Supplementary Information" [http://www.geol.umd.edu/~tholtz/dinoappendix/HoltzappendixWinter2011.pdf]

Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2020) "Dinosaur Facts and Figures: The Sauropods and Other Sauropodomorphs" wyd. Princeton University Press.

Paul, G.S. (2010) "The Princeton Field Guide To Dinosaurs"

<references/>

[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Saurischia]]
[[Kategoria:Sauropodomorpha]]
[[Kategoria:Sauropoda]]
[[Kategoria:Macronaria]]
[[Kategoria:Somphospondyli]]
[[Kategoria:Ameryka Południowa]]
[[Kategoria:Argentyna]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Alb]]

Użytkownik:StanislawKopec

2026-06-23T16:26:58Z

StanislawKopec: Przekierowanie do Stanisław Kopeć

#PATRZ [[Stanisław Kopeć]]

Stanisław Kopeć

2026-06-23T16:23:45Z

StanislawKopec: Utworzono nową stronę "{| class="wikitable" |Stanisław Kopeć |[https://forum.dinozaury.com/memberlist.php?mode=viewprofile&u=6276 ''Stanisław Kopeć''] |- |colspan=2|[https://www.encykloped..."

{| class="wikitable"
|Stanisław Kopeć
|[https://forum.dinozaury.com/memberlist.php?mode=viewprofile&u=6276 ''Stanisław Kopeć'']
|-
|colspan=2|[https://www.encyklopedia.dinozaury.com/wiki/Specjalna:Wkład/Stanisław Aktywność]
|}

{{DEFAULTSORT:Kopeć, Stanisław}}
[[Kategoria: Dinozaury.com]]