Abelisauridae - Historia wersji

Kamil Kamiński: /* Bibliografia */

2026-01-27T12:36:26Z

‎Bibliografia

Kamil Kamiński: /* Bibliografia */

2026-01-27T12:29:38Z

‎Bibliografia

Kamil Kamiński: /* Interpretacja */

2026-01-27T12:28:10Z

‎Interpretacja

Kamil Kamiński: /* Interpretacja */

2026-01-27T12:15:58Z

‎Interpretacja

Kamil Kamiński: /* Bibliografia */

2025-12-22T20:57:03Z

‎Bibliografia

Kamil Kamiński: /* Kręgosłup */

2025-12-22T20:51:29Z

‎Kręgosłup

Kamil Kamiński: /* Kręgosłup */

2025-12-22T20:50:31Z

‎Kręgosłup

Kamil Kamiński: /* Kręgosłup */

2025-12-22T20:49:54Z

‎Kręgosłup

Kamil Kamiński: /* Bibliografia */

2025-11-07T09:54:00Z

‎Bibliografia

Kamil Kamiński: /* Interpretacja */

2025-11-07T09:51:01Z

‎Interpretacja

@@ Linia 883: / Linia 883: @@
 Pereyra, E.E.S., Ezcurra, M.D., Paschetta, C. &  Ménde, A.H. (2025). "Building a predator: macroevolutionary patterns in the skull of abelisaurid dinosaurs." Proceedings of the Royal Society B. 292, 2058. [[doi:10.1098/rspb.2025.0943]].
 Persons, W.S. IV & Currie, P.J. (2011) "Dinosaur Speed Demon: The Caudal Musculature of Carnotaurus sastrei and Implications for the Evolution of South American Abelisaurids" PLoS ONE 6(10), e25763. [[doi:10.1371/journal.pone.0025763]]
@@ Linia 905: / Linia 907: @@
 Ruiz, J., Torices, A., Serrano, H. & López, V., (2011) "The hand structure of Carnotaurus sastrei (Theropoda, Abelisauridae): implications for hand diversity and evolution in abelisaurids" Palaeontology, 54(6), 1271-1277. [[doi:10.1111/j.1475-4983.2011.01091.x]]
 Sales, M.A.F., Lacerda, M.B., Horn, B.L.D., de Oliveira, I.A.P. & Schultz, C.L. (2016) "The “χ” of the Matter: Testing the Relationship between Paleoenvironments and Three Theropod Clades" PLoS ONE, 11(2), e0147031. [[doi:10.1371/journal.pone.0147031]]
@@ Linia 913: / Linia 917: @@
 Sánchez-Hernández, B. & Benton, M.J. (2014) "Filling the ceratosaur gap: A new ceratosaurian theropod from the Early Cretaceous of Spain" Acta Palaeontologica Polonica, 59(3), 581-600. [[doi:10.4202/app.2011.0144]]
 Sereno, P.C. & Brusatte, S.L. (2008) "Basal abelisaurid and carcharodontosaurid theropods from the Lower Cretaceous Elrhaz Formation of Niger" Acta Palaeontologica Polonica, 53, 15-46.

← poprzednia wersja		Wersja z 12:29, 27 sty 2026
Linia 901:		Linia 901:

	Ribeiro, T.B., Vecchietti, L.F., Candeiro, C.R.A., Canale, J.I., Bergqvist, L.P., Brito, P.M., & Pereira, P.V.L.G.C. (2025). "Overabundance of abelisaurid teeth in the Açu Formation (Albian-Cenomanian), Potiguar Basin, Northeastern Brazil: morphometric, cladistic and machine learning approaches." Journal of Vertebrate Paleontology. [[doi:10.1080/02724634.2025.2487366]]		Ribeiro, T.B., Vecchietti, L.F., Candeiro, C.R.A., Canale, J.I., Bergqvist, L.P., Brito, P.M., & Pereira, P.V.L.G.C. (2025). "Overabundance of abelisaurid teeth in the Açu Formation (Albian-Cenomanian), Potiguar Basin, Northeastern Brazil: morphometric, cladistic and machine learning approaches." Journal of Vertebrate Paleontology. [[doi:10.1080/02724634.2025.2487366]]
		+
		+	Rowe, A.J., Cerroni, M.A. & Rayfield, E.J. (2026). "Southern hemisphere ceratosaurs evolved feeding mechanics paralleling those of Northern hemisphere tyrannosaurids." Scientific Reports 16, 2804 (2026). [[doi:10.1038/s41598-025-32686-4]].

	Ruiz, J., Torices, A., Serrano, H. & López, V., (2011) "The hand structure of Carnotaurus sastrei (Theropoda, Abelisauridae): implications for hand diversity and evolution in abelisaurids" Palaeontology, 54(6), 1271-1277. [[doi:10.1111/j.1475-4983.2011.01091.x]]		Ruiz, J., Torices, A., Serrano, H. & López, V., (2011) "The hand structure of Carnotaurus sastrei (Theropoda, Abelisauridae): implications for hand diversity and evolution in abelisaurids" Palaeontology, 54(6), 1271-1277. [[doi:10.1111/j.1475-4983.2011.01091.x]]

@@ Linia 91: / Linia 91: @@
 ====Interpretacja====
-Abelizaurydy miały wyjątkowo potężne szyje i powiększone okno śródżuchwowe, co wraz z wieloma innymi wyżej wyliczonymi cechami budowy uważa się za cechy będące przystosowaniem to niespotykanego u innych [[Theropoda|mięsożernych dinozaurów]] sposobu polowania, w szczególności na [[Titanosauria|tytanozaury]] - często odnajdowane w tych samych osadach co omawiane teropody. Są też dowody kopalne - na kościach [[Sauropoda|zauropoda]] ''[[Rapetosaurus]]'' odnaleziono ślady ugryzień pozostawione zapewne przez ''[[Majungasaurus]]''. Znajdowano też zęby abelizaurydów stowarzyszone z kośćmi zauropodów. Są to poważne dowody występowania interakcji troficznych między tymi dwoma grupami dinozaurów, niekoniecznie jednak dowodzą one drapieżnictwa. Równie dobrze abelizaurydy mogły po prostu żerować na padlinie zauropoda (Meso i in., 2021). Sampson i Witmer (200&) uważają, że abelizaurydy w czasie polowania stosowały taktykę polegającą na niewielkiej ilości potężnych ugryzień i przytrzymywaniu ofiary szczękami, zamiast większej liczby szybkich ukąszeń, preferowanej przez inne, długopyskie teropody. Skrócony pysk, wzmocniona czaszka i niezwykle silna szyja pozwalały wytrzymać siły skręcające, generowane przez walczącego o życie zauropoda. Następnie cofanie szyji umożliwiało zadawanie bardzo rozległych i fatalnych w skutkach ran. Potężna muskulatura szyi mogła być też pomocna w samym konsumowaniu ciał dużych zauropodów. Silne skostnienie góry czaszki miało prawdopodobnie na celu absorbowanie wstrząsów. Wszystkie te cechy są widoczne dopiero u zaawansowanych abelizaurydów i rozwinęły się w późnej kredzie, podczas gdy wczesnokredowy ''[[Spectrovenator]]'' nie wykazuje tak wyspecjalizowanych przystosowań. Możliwe więc, że wczesne abelizaurydy były w większym stopniu generalistami pokarmowymi (Zaher i in., 2020). Jednak analiza morfologiczna, skupiona na kościach szczękowych abelizaurydów wskazuje, że ''[[Spectrovenator]]'' mógł być równie wyspecjalizowany, co późniejsze formy (Pereyra i in., 2025). Co więcej, niedawne odkrycia stosunkowo niewielkich abelizaurydów (jak ''[[Spectrovenator]]'') wskazują, że grupa ta mogła być znacznie bardziej zróżnicowana pod względem rozmiarów ciała, niż dotąd sądzono. Co najmniej w kilku przypadkach stosunkowo duże lub średnich rozmiarów formy koegzystowały ze znacznie mniejszymi (np. w formacjach [[Huincul]] i [[Bajo de la Carpa]]), co może pociągać za sobą istotne różnice w zwyczajach żywieniowych członków omawianej rodziny. Specjalizacja pokarmowa była prawdopodobnie głównym motorem napędowym ewolucji czaszek abelizaurydów, a niektóre cechy zostały wtórnie zaadoptowane na potrzeby społeczne i seksualne (Pereyra i in., 2025). Ribeiro i in. (2025) opisali aż cztery morfotypy zębów z osadów brazylijskiej formacji Açu, datowanej na alb-cenoman. Nadspodziewanie liczna reprezentacja abelizaurydów może wynikać z braku wielkich zauropodów w tym środowisku, a co za tym idzie, polujących na nie [[Carcharodontosauridae|karcharodontozaurydów]]. Pozwoliło to na zdominowanie ekosystemu przez mniejsze od nich abelizaurydy, które wg autorów były raczej generalistami pokarmowymi.
+Abelizaurydy miały wyjątkowo potężne szyje i powiększone okno śródżuchwowe, co wraz z wieloma innymi wyżej wyliczonymi cechami budowy uważa się za cechy będące przystosowaniem to niespotykanego u innych [[Theropoda|mięsożernych dinozaurów]] sposobu polowania, w szczególności na [[Titanosauria|tytanozaury]] - często odnajdowane w tych samych osadach co omawiane teropody. Są też dowody kopalne - na kościach [[Sauropoda|zauropoda]] ''[[Rapetosaurus]]'' odnaleziono ślady ugryzień pozostawione zapewne przez ''[[Majungasaurus]]''. Znajdowano też zęby abelizaurydów stowarzyszone z kośćmi zauropodów. Są to poważne dowody występowania interakcji troficznych między tymi dwoma grupami dinozaurów, niekoniecznie jednak dowodzą one drapieżnictwa. Równie dobrze abelizaurydy mogły po prostu żerować na padlinie zauropoda (Meso i in., 2021). Sampson i Witmer (200&) uważają, że abelizaurydy w czasie polowania stosowały taktykę polegającą na niewielkiej ilości potężnych ugryzień i przytrzymywaniu ofiary szczękami, zamiast większej liczby szybkich ukąszeń, preferowanej przez inne, długopyskie teropody. Skrócony pysk, wzmocniona czaszka i niezwykle silna szyja pozwalały wytrzymać siły skręcające, generowane przez walczącego o życie zauropoda. Następnie cofanie szyji umożliwiało zadawanie bardzo rozległych i fatalnych w skutkach ran. Potężna muskulatura szyi mogła być też pomocna w samym konsumowaniu ciał dużych zauropodów. Silne skostnienie góry czaszki miało prawdopodobnie na celu absorbowanie wstrząsów. Do podobnych wniosków prowadza analizy biomechaniczne autorstwa Rowe'a i in. (2026). Wynika z nich, że abelizaurydy były ekologicznymi odpowiednikami tyranozaurydów z półkuli północnej i polowały na duże ofiary. Obie te grupy niezależnie od siebie wykształciły cechy umożliwiające tolerowanie dużych obciążeń podczas walki ze zdobyczą. Wszystkie te cechy są widoczne dopiero u zaawansowanych abelizaurydów i rozwinęły się w późnej kredzie, podczas gdy wczesnokredowy ''[[Spectrovenator]]'' nie wykazuje tak wyspecjalizowanych przystosowań. Możliwe więc, że wczesne abelizaurydy były w większym stopniu generalistami pokarmowymi (Zaher i in., 2020). Jednak analiza morfologiczna, skupiona na kościach szczękowych abelizaurydów wskazuje, że ''[[Spectrovenator]]'' mógł być równie wyspecjalizowany, co późniejsze formy (Pereyra i in., 2025). Co więcej, niedawne odkrycia stosunkowo niewielkich abelizaurydów (jak ''[[Spectrovenator]]'') wskazują, że grupa ta mogła być znacznie bardziej zróżnicowana pod względem rozmiarów ciała, niż dotąd sądzono. Co najmniej w kilku przypadkach stosunkowo duże lub średnich rozmiarów formy koegzystowały ze znacznie mniejszymi (np. w formacjach [[Huincul]] i [[Bajo de la Carpa]]), co może pociągać za sobą istotne różnice w zwyczajach żywieniowych członków omawianej rodziny. Specjalizacja pokarmowa była prawdopodobnie głównym motorem napędowym ewolucji czaszek abelizaurydów, a niektóre cechy zostały wtórnie zaadoptowane na potrzeby społeczne i seksualne (Pereyra i in., 2025). Ribeiro i in. (2025) opisali aż cztery morfotypy zębów z osadów brazylijskiej formacji Açu, datowanej na alb-cenoman. Nadspodziewanie liczna reprezentacja abelizaurydów może wynikać z braku wielkich zauropodów w tym środowisku, a co za tym idzie, polujących na nie [[Carcharodontosauridae|karcharodontozaurydów]]. Pozwoliło to na zdominowanie ekosystemu przez mniejsze od nich abelizaurydy, które wg autorów były raczej generalistami pokarmowymi.
 Prawdopodobnie więc nie wszystkie abelizaurydy były stworzone do zabijania zauropodów. ''Carnotaurus'' nie gryzł zbyt mocno (choć badania różnią się wynikami) - z siłą 3,3-5,2 kN - dla porównania ''[[Allosaurus]]'' 3,6 kN, ''[[Giganotosaurus]]'' 13,3, ''[[Tyrannosaurus]]'' 13,43, aligator 9,5, hiena 4,55 a lew 4,2 (Mazetta i in., 2009). Późniejsze badania (Sakamoto, 2022) wskazują na jeszcze większą siłę zgryzu - 7,17 kN. Persons i Currie (2011) przypuszczają, że niezwykła morfologia kręgów ogonowych ''Carnotaurus'' czyniła z niego najszybszego spośród dużych teropodów. Snują też przypuszczenie, że przystosowania do szybkości wśród południowoamerykańskiej linii abelizaurydów mogły być odpowiedzią na konkurencję ze strony [[Carnosauria|karnozaurów]]. Z drugiej strony, proporcje długości uda, podudzia i śródstopia abelizaurydów wydają się przeczyć przystosowaniu do szybkiego poruszania się. Możliwe więc, że potężna muskulatura ogona pomagała nie tyle w szybkim bieganiu, co chodzeniu i przemierzaniu znacznych dystansów w poszukiwaniu ofiar i wody, zwłaszcza, że przynajmniej niektóre abelizaurydy żyły w suchym klimacie (Iori i in., 2021). Delcourt i in. (2024) również podkreślają wysokie zdolności adaptacyjne abelizaurydów, ich odporność na zmiany klimatu i zdolność do przeżycia w półpustynnych warunkach.

@@ Linia 93: / Linia 93: @@
 Abelizaurydy miały wyjątkowo potężne szyje i powiększone okno śródżuchwowe, co wraz z wieloma innymi wyżej wyliczonymi cechami budowy uważa się za cechy będące przystosowaniem to niespotykanego u innych [[Theropoda|mięsożernych dinozaurów]] sposobu polowania, w szczególności na [[Titanosauria|tytanozaury]] - często odnajdowane w tych samych osadach co omawiane teropody. Są też dowody kopalne - na kościach [[Sauropoda|zauropoda]] ''[[Rapetosaurus]]'' odnaleziono ślady ugryzień pozostawione zapewne przez ''[[Majungasaurus]]''. Znajdowano też zęby abelizaurydów stowarzyszone z kośćmi zauropodów. Są to poważne dowody występowania interakcji troficznych między tymi dwoma grupami dinozaurów, niekoniecznie jednak dowodzą one drapieżnictwa. Równie dobrze abelizaurydy mogły po prostu żerować na padlinie zauropoda (Meso i in., 2021). Sampson i Witmer (200&) uważają, że abelizaurydy w czasie polowania stosowały taktykę polegającą na niewielkiej ilości potężnych ugryzień i przytrzymywaniu ofiary szczękami, zamiast większej liczby szybkich ukąszeń, preferowanej przez inne, długopyskie teropody. Skrócony pysk, wzmocniona czaszka i niezwykle silna szyja pozwalały wytrzymać siły skręcające, generowane przez walczącego o życie zauropoda. Następnie cofanie szyji umożliwiało zadawanie bardzo rozległych i fatalnych w skutkach ran. Potężna muskulatura szyi mogła być też pomocna w samym konsumowaniu ciał dużych zauropodów. Silne skostnienie góry czaszki miało prawdopodobnie na celu absorbowanie wstrząsów. Wszystkie te cechy są widoczne dopiero u zaawansowanych abelizaurydów i rozwinęły się w późnej kredzie, podczas gdy wczesnokredowy ''[[Spectrovenator]]'' nie wykazuje tak wyspecjalizowanych przystosowań. Możliwe więc, że wczesne abelizaurydy były w większym stopniu generalistami pokarmowymi (Zaher i in., 2020). Jednak analiza morfologiczna, skupiona na kościach szczękowych abelizaurydów wskazuje, że ''[[Spectrovenator]]'' mógł być równie wyspecjalizowany, co późniejsze formy (Pereyra i in., 2025). Co więcej, niedawne odkrycia stosunkowo niewielkich abelizaurydów (jak ''[[Spectrovenator]]'') wskazują, że grupa ta mogła być znacznie bardziej zróżnicowana pod względem rozmiarów ciała, niż dotąd sądzono. Co najmniej w kilku przypadkach stosunkowo duże lub średnich rozmiarów formy koegzystowały ze znacznie mniejszymi (np. w formacjach [[Huincul]] i [[Bajo de la Carpa]]), co może pociągać za sobą istotne różnice w zwyczajach żywieniowych członków omawianej rodziny. Specjalizacja pokarmowa była prawdopodobnie głównym motorem napędowym ewolucji czaszek abelizaurydów, a niektóre cechy zostały wtórnie zaadoptowane na potrzeby społeczne i seksualne (Pereyra i in., 2025). Ribeiro i in. (2025) opisali aż cztery morfotypy zębów z osadów brazylijskiej formacji Açu, datowanej na alb-cenoman. Nadspodziewanie liczna reprezentacja abelizaurydów może wynikać z braku wielkich zauropodów w tym środowisku, a co za tym idzie, polujących na nie [[Carcharodontosauridae|karcharodontozaurydów]]. Pozwoliło to na zdominowanie ekosystemu przez mniejsze od nich abelizaurydy, które wg autorów były raczej generalistami pokarmowymi.
-Prawdopodobnie więc nie wszystkie abelizaurydy były stworzone do zabijania zauropodów. ''Carnotaurus'' nie gryzł zbyt mocno (choć badania różnią się wynikami) - z siłą 3,3-5,2 kN - dla porównania ''[[Allosaurus]]'' 3,6 kN, ''[[Giganotosaurus]]'' 13,3, ''[[Tyrannosaurus]]'' 13,43, aligator 9,5, hiena 4,55 a lew 4,2 (Mazetta i in., 2009). Persons i Currie (2011) przypuszczają, że niezwykła morfologia kręgów ogonowych ''Carnotaurus'' czyniła z niego najszybszego spośród dużych teropodów. Snują też przypuszczenie, że przystosowania do szybkości wśród południowoamerykańskiej linii abelizaurydów mogły być odpowiedzią na konkurencję ze strony [[Carnosauria|karnozaurów]]. Z drugiej strony, proporcje długości uda, podudzia i śródstopia abelizaurydów wydają się przeczyć przystosowaniu do szybkiego poruszania się. Możliwe więc, że potężna muskulatura ogona pomagała nie tyle w szybkim bieganiu, co chodzeniu i przemierzaniu znacznych dystansów w poszukiwaniu ofiar i wody, zwłaszcza, że przynajmniej niektóre abelizaurydy żyły w suchym klimacie (Iori i in., 2021). Delcourt i in. (2024) również podkreślają wysokie zdolności adaptacyjne abelizaurydów, ich odporność na zmiany klimatu i zdolność do przeżycia w półpustynnych warunkach.
+Prawdopodobnie więc nie wszystkie abelizaurydy były stworzone do zabijania zauropodów. ''Carnotaurus'' nie gryzł zbyt mocno (choć badania różnią się wynikami) - z siłą 3,3-5,2 kN - dla porównania ''[[Allosaurus]]'' 3,6 kN, ''[[Giganotosaurus]]'' 13,3, ''[[Tyrannosaurus]]'' 13,43, aligator 9,5, hiena 4,55 a lew 4,2 (Mazetta i in., 2009). Późniejsze badania (Sakamoto, 2022) wskazują na jeszcze większą siłę zgryzu - 7,17 kN. Persons i Currie (2011) przypuszczają, że niezwykła morfologia kręgów ogonowych ''Carnotaurus'' czyniła z niego najszybszego spośród dużych teropodów. Snują też przypuszczenie, że przystosowania do szybkości wśród południowoamerykańskiej linii abelizaurydów mogły być odpowiedzią na konkurencję ze strony [[Carnosauria|karnozaurów]]. Z drugiej strony, proporcje długości uda, podudzia i śródstopia abelizaurydów wydają się przeczyć przystosowaniu do szybkiego poruszania się. Możliwe więc, że potężna muskulatura ogona pomagała nie tyle w szybkim bieganiu, co chodzeniu i przemierzaniu znacznych dystansów w poszukiwaniu ofiar i wody, zwłaszcza, że przynajmniej niektóre abelizaurydy żyły w suchym klimacie (Iori i in., 2021). Delcourt i in. (2024) również podkreślają wysokie zdolności adaptacyjne abelizaurydów, ich odporność na zmiany klimatu i zdolność do przeżycia w półpustynnych warunkach.
 Zęby ''[[Rugops]]'' były krótkie (nie przekraczały centymetra) z prostą tylną krawędzią, co przez porównanie ze współczesnymi ssakami ma sugerować padlinożerność (Thompson, 2011/niepublikowane).

← poprzednia wersja		Wersja z 20:57, 22 gru 2025
Linia 933:		Linia 933:

	Zaher, H., Pol, D., Navarro, B.A., Delcourt, R. & Carvalho, A.B. (2020). “An Early Cretaceous theropod dinosaur from Brazil sheds light on the cranial evolution of the Abelisauridae.” Comptes Rendus Palevol 19 (6): 101-115. [[doi:10.5852/cr-palevol2020v19a6]]		Zaher, H., Pol, D., Navarro, B.A., Delcourt, R. & Carvalho, A.B. (2020). “An Early Cretaceous theropod dinosaur from Brazil sheds light on the cranial evolution of the Abelisauridae.” Comptes Rendus Palevol 19 (6): 101-115. [[doi:10.5852/cr-palevol2020v19a6]]
		+
		+	Zurriaguz, V & Cerroni, M.A. (2025). "Postcranial pneumacity in abelisaurids (Dinosauria: Theropoda): the cases of ''Tralkasaurus cuyi, Skorpiovenator bustingorryi'' and ''Carnotaurus sastrei''. Ameghiniana. [[doi:10.5710/AMGH.18.12.2025.3656]].

	Inne:		Inne:

@@ Linia 73: / Linia 73: @@
 Zdaniem Personsa i Curriego (2011), najbardziej niezwykłą cechą abelizaurydów (konkretniej [[#Brachyrostra|brachyrostrów]] - zob. niżej a szczególnie ''[[Carnotaurus]]'') jest ogon. Wyrostki poprzeczne (=żebra ogonowe) są bardzo duże i zwrócone ku tyłowi. Mięsień ''M. caudofemoralis'', znajdujący się pod tymi wyrostkami i będący głównym napędem kończyn tylnych, musiał być silniej rozwinięty niż u wszystkich innych teropodów. Przednia część (ok. 1/3) ogona była prawdopodobnie dość sztywna.
-Kręgi grzbietowe niemal wszystkich abelizaurydów były spneumatyzowane. Z kolei kręgi ogonowe większości z nich były apneumatyczne, lecz u niektórych form również w tej części kręgosłupa mogły występować otwory pneumatyczne. Struktury takie znaleziono u ''[[Scorpiovenator]]'' (pneumatyzacja dotyczy łuków nerwowych), ''[[Aucasaurus]]'' oraz nienazwanego abelizauryda z Chubut (Zurriaguz i Cerroni, 2025).
+Kręgi grzbietowe niemal wszystkich abelizaurydów były spneumatyzowane. Z kolei kręgi ogonowe większości z nich były apneumatyczne, lecz u niektórych form również w tej części kręgosłupa mogły występować otwory pneumatyczne. Struktury takie znaleziono u ''[[Skorpiovenator]]'' (pneumatyzacja dotyczy łuków nerwowych), ''[[Aucasaurus]]'' oraz nienazwanego abelizauryda z Chubut (Zurriaguz i Cerroni, 2025).
+Z

@@ Linia 71: / Linia 71: @@
 Dalsza część kręgosłupa była usztywniona, dzięki artykulacji ''hyposphene-hypantrum'' w kręgach grzbietowych, powiększonej (5-7 kręgów) i zrośniętej kość krzyżowej oraz nakładającym się na siebie wyrostkom poprzecznym (Novas, 2009, s. 261; Méndez, 2014B). Szczególnie usztywniony był kręgosłup zaawansowanych, południowoamerykańskich abelizaurydów. Dodatkowe łączenia kręgów grzbietowych miał ''[[Viavenator]]'') (Filippi i in., 2016). Podobne struktury stwierdzono później u ''[[Aucasaurus]]'' w kości krzyżowej i ogonie (Baiano i in., 2023).
 Zdaniem Personsa i Curriego (2011), najbardziej niezwykłą cechą abelizaurydów (konkretniej [[#Brachyrostra|brachyrostrów]] - zob. niżej a szczególnie ''[[Carnotaurus]]'') jest ogon. Wyrostki poprzeczne (=żebra ogonowe) są bardzo duże i zwrócone ku tyłowi. Mięsień ''M. caudofemoralis'', znajdujący się pod tymi wyrostkami i będący głównym napędem kończyn tylnych, musiał być silniej rozwinięty niż u wszystkich innych teropodów. Przednia część (ok. 1/3) ogona była prawdopodobnie dość sztywna.
 ====Kończyny przednie====

← poprzednia wersja		Wersja z 09:54, 7 lis 2025
Linia 878:		Linia 878:

	Paulina-Carabajal, A. & Succar, C. (2015) "The endocranial morphology and inner ear of the abelisaurid theropod Aucasaurus garridoi" Acta Palaeontologica Polonica, 60(1), 141-144. [[doi:10.4202/app.2013.0037]]		Paulina-Carabajal, A. & Succar, C. (2015) "The endocranial morphology and inner ear of the abelisaurid theropod Aucasaurus garridoi" Acta Palaeontologica Polonica, 60(1), 141-144. [[doi:10.4202/app.2013.0037]]
		+
		+	Pereyra, E.E.S., Ezcurra, M.D., Paschetta, C. & Ménde, A.H. (2025). "Building a predator: macroevolutionary patterns in the skull of abelisaurid dinosaurs." Proceedings of the Royal Society B. 292, 2058. [[doi:10.1098/rspb.2025.0943]].

	Persons, W.S. IV & Currie, P.J. (2011) "Dinosaur Speed Demon: The Caudal Musculature of Carnotaurus sastrei and Implications for the Evolution of South American Abelisaurids" PLoS ONE 6(10), e25763. [[doi:10.1371/journal.pone.0025763]]		Persons, W.S. IV & Currie, P.J. (2011) "Dinosaur Speed Demon: The Caudal Musculature of Carnotaurus sastrei and Implications for the Evolution of South American Abelisaurids" PLoS ONE 6(10), e25763. [[doi:10.1371/journal.pone.0025763]]

@@ Linia 88: / Linia 88: @@
 ====Interpretacja====
-Abelizaurydy miały wyjątkowo potężne szyje i powiększone okno śródżuchwowe, co wraz z wieloma innymi wyżej wyliczonymi cechami budowy uważa się za cechy będące przystosowaniem to niespotykanego u innych [[Theropoda|mięsożernych dinozaurów]] sposobu polowania, w szczególności na [[Titanosauria|tytanozaury]] - często odnajdowane w tych samych osadach co omawiane teropody. Są też dowody kopalne - na kościach [[Sauropoda|zauropoda]] ''[[Rapetosaurus]]'' odnaleziono ślady ugryzień pozostawione zapewne przez ''[[Majungasaurus]]''. Znajdowano też zęby abelizaurydów stowarzyszone z kośćmi zauropodów. Są to poważne dowody występowania interakcji troficznych między tymi dwoma grupami dinozaurów, niekoniecznie jednak dowodzą one drapieżnictwa. Równie dobrze abelizaurydy mogły po prostu żerować na padlinie zauropoda (Meso i in., 2021). Sampson i Witmer (200&) uważają, że abelizaurydy w czasie polowania stosowały taktykę polegającą na niewielkiej ilości potężnych ugryzień i przytrzymywaniu ofiary szczękami, zamiast większej liczby szybkich ukąszeń, preferowanej przez inne, długopyskie teropody. Skrócony pysk, wzmocniona czaszka i niezwykle silna szyja pozwalały wytrzymać siły skręcające, generowane przez walczącego o życie zauropoda. Następnie cofanie szyji umożliwiało zadawanie bardzo rozległych i fatalnych w skutkach ran. Potężna muskulatura szyi mogła być też pomocna w samym konsumowaniu ciał dużych zauropodów. Silne skostnienie góry czaszki miało prawdopodobnie na celu absorbowanie wstrząsów. Wszystkie te cechy są widoczne dopiero u zaawansowanych abelizaurydów i rozwinęły się w późnej kredzie, podczas gdy wczesnokredowy ''[[Spectrovenator]]'' nie wykazuje tak wyspecjalizowanych przystosowań. Możliwe więc, że wczesne abelizaurydy były w większym stopniu generalistami pokarmowymi (Zaher i in., 2020). Jednak analiza morfologiczna, skupiona na kościach szczękowych abelizaurydów wskazuje, że ''[[Spectrovenator]]'' mógł być równie wyspecjalizowany, co późniejsze formy (Pereyra i in., 2025). Co więcej, niedawne odkrycia stosunkowo niewielkich abelizaurydów (jak ''[[Spectrovenator]]'') wskazują, że grupa ta mogła być znacznie bardziej zróżnicowana pod względem rozmiarów ciała, niż dotąd sądzono. Co najmniej w kilku przypadkach stosunkowo duże lub średnich rozmiarów formy koegzystowały ze znacznie mniejszymi (np. w formacjach [[Huincul]] i [[Bajo de la Carpa]]), co może pociągać za sobą istotne różnice w zwyczajach żywieniowych członków omawianej rodziny. Ribeiro i in. (2025) opisali aż cztery morfotypy zębów z osadów brazylijskiej formacji Açu, datowanej na alb-cenoman. Nadspodziewanie liczna reprezentacja abelizaurydów może wynikać z braku dużych zauropodów w tym środowisku, a co za tym idzie, polujących na nie [[Carcharodontosauridae|karcharodontozaurydów]]. Pozwoliło to na zdominowanie ekosystemu przez mniej wyspecjalizowane i mniejsze abelizaurydy.
+Abelizaurydy miały wyjątkowo potężne szyje i powiększone okno śródżuchwowe, co wraz z wieloma innymi wyżej wyliczonymi cechami budowy uważa się za cechy będące przystosowaniem to niespotykanego u innych [[Theropoda|mięsożernych dinozaurów]] sposobu polowania, w szczególności na [[Titanosauria|tytanozaury]] - często odnajdowane w tych samych osadach co omawiane teropody. Są też dowody kopalne - na kościach [[Sauropoda|zauropoda]] ''[[Rapetosaurus]]'' odnaleziono ślady ugryzień pozostawione zapewne przez ''[[Majungasaurus]]''. Znajdowano też zęby abelizaurydów stowarzyszone z kośćmi zauropodów. Są to poważne dowody występowania interakcji troficznych między tymi dwoma grupami dinozaurów, niekoniecznie jednak dowodzą one drapieżnictwa. Równie dobrze abelizaurydy mogły po prostu żerować na padlinie zauropoda (Meso i in., 2021). Sampson i Witmer (200&) uważają, że abelizaurydy w czasie polowania stosowały taktykę polegającą na niewielkiej ilości potężnych ugryzień i przytrzymywaniu ofiary szczękami, zamiast większej liczby szybkich ukąszeń, preferowanej przez inne, długopyskie teropody. Skrócony pysk, wzmocniona czaszka i niezwykle silna szyja pozwalały wytrzymać siły skręcające, generowane przez walczącego o życie zauropoda. Następnie cofanie szyji umożliwiało zadawanie bardzo rozległych i fatalnych w skutkach ran. Potężna muskulatura szyi mogła być też pomocna w samym konsumowaniu ciał dużych zauropodów. Silne skostnienie góry czaszki miało prawdopodobnie na celu absorbowanie wstrząsów. Wszystkie te cechy są widoczne dopiero u zaawansowanych abelizaurydów i rozwinęły się w późnej kredzie, podczas gdy wczesnokredowy ''[[Spectrovenator]]'' nie wykazuje tak wyspecjalizowanych przystosowań. Możliwe więc, że wczesne abelizaurydy były w większym stopniu generalistami pokarmowymi (Zaher i in., 2020). Jednak analiza morfologiczna, skupiona na kościach szczękowych abelizaurydów wskazuje, że ''[[Spectrovenator]]'' mógł być równie wyspecjalizowany, co późniejsze formy (Pereyra i in., 2025). Co więcej, niedawne odkrycia stosunkowo niewielkich abelizaurydów (jak ''[[Spectrovenator]]'') wskazują, że grupa ta mogła być znacznie bardziej zróżnicowana pod względem rozmiarów ciała, niż dotąd sądzono. Co najmniej w kilku przypadkach stosunkowo duże lub średnich rozmiarów formy koegzystowały ze znacznie mniejszymi (np. w formacjach [[Huincul]] i [[Bajo de la Carpa]]), co może pociągać za sobą istotne różnice w zwyczajach żywieniowych członków omawianej rodziny. Specjalizacja pokarmowa była prawdopodobnie głównym motorem napędowym ewolucji czaszek abelizaurydów, a niektóre cechy zostały wtórnie zaadoptowane na potrzeby społeczne i seksualne (Pereyra i in., 2025). Ribeiro i in. (2025) opisali aż cztery morfotypy zębów z osadów brazylijskiej formacji Açu, datowanej na alb-cenoman. Nadspodziewanie liczna reprezentacja abelizaurydów może wynikać z braku wielkich zauropodów w tym środowisku, a co za tym idzie, polujących na nie [[Carcharodontosauridae|karcharodontozaurydów]]. Pozwoliło to na zdominowanie ekosystemu przez mniejsze od nich abelizaurydy, które wg autorów były raczej generalistami pokarmowymi.
-Być może struktury na czaszkach pełniły funkcję pokazową. Możliwe też, że abelizaurydy przepychały się łbami lub walczyły podobnie do współczesnych żyraf, uderzając głowami w szyję lub boki przeciwnika (Delcourt, 2018). Pozaczaszkowa część szkieletu także była silnie skostniała, na co wskazują wydłużone żebra szyjne oraz rozrośnięte epipofyzje i końce kolców kręgowych. ''[[Carnotaurus]]'' miał podobną masę całego ciała i mięśni nadosiowych co nosorożce, które używają swoich rogów do walki. Jego rogi mogły służyć do walk wewnątrzgatunkowych a nawet do zabijania zdobyczy (Mazzetta i in., 2000).
+Prawdopodobnie więc nie wszystkie abelizaurydy były stworzone do zabijania zauropodów. ''Carnotaurus'' nie gryzł zbyt mocno (choć badania różnią się wynikami) - z siłą 3,3-5,2 kN - dla porównania ''[[Allosaurus]]'' 3,6 kN, ''[[Giganotosaurus]]'' 13,3, ''[[Tyrannosaurus]]'' 13,43, aligator 9,5, hiena 4,55 a lew 4,2 (Mazetta i in., 2009). Persons i Currie (2011) przypuszczają, że niezwykła morfologia kręgów ogonowych ''Carnotaurus'' czyniła z niego najszybszego spośród dużych teropodów. Snują też przypuszczenie, że przystosowania do szybkości wśród południowoamerykańskiej linii abelizaurydów mogły być odpowiedzią na konkurencję ze strony [[Carnosauria|karnozaurów]]. Z drugiej strony, proporcje długości uda, podudzia i śródstopia abelizaurydów wydają się przeczyć przystosowaniu do szybkiego poruszania się. Możliwe więc, że potężna muskulatura ogona pomagała nie tyle w szybkim bieganiu, co chodzeniu i przemierzaniu znacznych dystansów w poszukiwaniu ofiar i wody, zwłaszcza, że przynajmniej niektóre abelizaurydy żyły w suchym klimacie (Iori i in., 2021). Delcourt i in. (2024) również podkreślają wysokie zdolności adaptacyjne abelizaurydów, ich odporność na zmiany klimatu i zdolność do przeżycia w półpustynnych warunkach.
-Prawdopodobnie nie wszystkie abelizaurydy były stworzone do zabijania zauropodów. ''Carnotaurus'' nie gryzł zbyt mocno (choć badania różnią się wynikami) - z siłą 3,3-5,2 kN - dla porównania ''[[Allosaurus]]'' 3,6 kN, ''[[Giganotosaurus]]'' 13,3, ''[[Tyrannosaurus]]'' 13,43, aligator 9,5, hiena 4,55 a lew 4,2 (Mazetta i in., 2009). Persons i Currie (2011) przypuszczają, że niezwykła morfologia kręgów ogonowych ''Carnotaurus'' czyniła z niego najszybszego spośród dużych teropodów. Snują też przypuszczenie, że przystosowania do szybkości wśród południowoamerykańskiej linii abelizaurydów mogły być odpowiedzią na konkurencję ze strony [[Carnosauria|karnozaurów]]. Z drugiej strony, proporcje długości uda, podudzia i śródstopia abelizaurydów wydają się przeczyć przystosowaniu do szybkiego poruszania się. Możliwe więc, że potężna muskulatura ogona pomagała nie tyle w szybkim bieganiu, co chodzeniu i przemierzaniu znacznych dystansów w poszukiwaniu ofiar i wody, zwłaszcza, że przynajmniej niektóre abelizaurydy żyły w suchym klimacie (Iori i in., 2021). Delcourt i in. (2024) również podkreślają wysokie zdolności adaptacyjne abelizaurydów, ich odporność na zmiany klimatu i zdolność do przeżycia w półpustynnych warunkach. Wg Ribeiro i in. (2025) abelizaurydy były raczej generalistami pokarmowymi.
+Zęby ''[[Rugops]]'' były krótkie (nie przekraczały centymetra) z prostą tylną krawędzią, co przez porównanie ze współczesnymi ssakami ma sugerować padlinożerność (Thompson, 2011/niepublikowane).
-Zęby ''[[Rugops]]'' były krótkie (nie przekraczały centymetra) z prostą tylną krawędzią, co przez porównanie ze współczesnymi ssakami ma sugerować padlinożerność (Thompson, 2011/niepublikowane).
+Być może struktury na czaszkach pełniły funkcję pokazową. Możliwe też, że abelizaurydy przepychały się łbami lub walczyły podobnie do współczesnych żyraf, uderzając głowami w szyję lub boki przeciwnika (Delcourt, 2018). Pozaczaszkowa część szkieletu także była silnie skostniała, na co wskazują wydłużone żebra szyjne oraz rozrośnięte epipofyzje i końce kolców kręgowych. ''[[Carnotaurus]]'' miał podobną masę całego ciała i mięśni nadosiowych co nosorożce, które używają swoich rogów do walki. Jego rogi mogły służyć do walk wewnątrzgatunkowych a nawet do zabijania zdobyczy (Mazzetta i in., 2000).
 ====[[Diagnoza]]====