Archaeopteryx - Historia wersji

Kamil Kamiński: /* Bibliografia */

2026-08-13T11:35:49Z

‎Bibliografia

Kamil Kamiński: /* Pióra i lot */

2026-08-13T11:33:16Z

‎Pióra i lot

Kamil Kamiński o 22:42, 25 kwi 2026

2026-04-25T22:42:24Z

Kamil Kamiński: /* Pióra i lot */

2026-04-25T22:39:14Z

‎Pióra i lot

Kamil Kamiński: /* Paleoekologia i dieta */

2026-04-25T22:33:48Z

‎Paleoekologia i dieta

Kamil Kamiński: /* Bibliografia */

2026-04-02T12:52:16Z

‎Bibliografia

Kamil Kamiński o 12:50, 2 kwi 2026

2026-04-02T12:50:03Z

Ag.Ent: literówki i inne drobiazgi

2025-09-13T18:13:12Z

literówki i inne drobiazgi

Podgląd zmian

Kamil Kamiński: /* Bibliografia */

2025-08-28T10:36:51Z

‎Bibliografia

Kamil Kamiński: /* Czaszka */

2025-08-28T10:24:55Z

‎Czaszka

← poprzednia wersja		Wersja z 11:35, 13 sie 2026
Linia 359:		Linia 359:

	Mayr, G., Phol, B., Hartman, S., Peters, D.S. (2007). “The tenth skeletal specimen of ''Archaeopteryx''.” Zoological Journal of the Linnean Society. 149, 97-116.		Mayr, G., Phol, B., Hartman, S., Peters, D.S. (2007). “The tenth skeletal specimen of ''Archaeopteryx''.” Zoological Journal of the Linnean Society. 149, 97-116.
		+
		+	Meilak E.A., Gostling N.J., Palmer C., Provini P. & Heller M.O. (2026). "Hop, hop and away: On the take-off of ''Archaeopteryx'' using a multiple leaping mechanism." Developmental Biology. [[doi:10.1016/j.ydbio.2026.07.018]].

	Mortimer, M.. (2014 online) http://theropoddatabase.com/Troodontidae.htm#Archaeopteryxlithographica		Mortimer, M.. (2014 online) http://theropoddatabase.com/Troodontidae.htm#Archaeopteryxlithographica

@@ Linia 188: / Linia 188: @@
 W 2005 r. Videler przedstawił hipotezę, jakoby ''Archaeopteryx'' wykorzystywał skrzydła i opierzony ogon do wytworzenia siły nośnej podczas biegania po wodzie. Miało mu to umożliwić podobny sposób poruszania się jak u bazyliszka (''Basiliscus''), dzięki czemu mógłby żerować w wodzie i uciekać przed lądowymi drapieżnikami.
-Badania za pomocą tomografii synchrotronowej wykazały, że ''Archaeopteryx'' prawdopodobnie był zdolny do aktywnego lotu, ale odbiegał pod tym względem od współczesnych ptaków. Badania ujawniły, ze kość ramienna i łokciowa praptaka wykazywała o wiele więcej biomechanicznych i fizjologicznych adaptacji związanych z lotem, niż do tej pory sądzono. Są one wspólne dla archeopteryksa i współczesnych ptaków latających, co naukowcy interpretują jako odzwierciedlenie wspólnych zdolności do aktywnego lotu. Długi ogon i upierzenie na tylnych kończynach przemawia jednak za odmienną postawą podczas lotu. Duże kości krucze i masywne, spłaszczone widełki archeopteryksa mogły stanowić wsparcie dla cyklu uderzeń skrzydeł, który był mimo wszystko bliższy "chwytającym" ruchom maniraptorów i nie przekraczał linii grzbietu (Senter [2006] również wskazywał, że budowa stawu barkowego uniemożliwiała podnoszenie kości ramiennej powyżej grzbietu, co odgrywa ważną rolę u współczesnych ptaków). Tak więc ''Archaeopteryx'' wykorzystywał w pewnym sensie trzepotanie skrzydłami, by wzbić się w powietrze, ale robił to nieco inaczej niż dzisiejsze ptaki latające (Voeten i in., 2018). Wcześniej Burnham (2007) określił zdolności do lotu archeopteryksa jako pośrednie między zwierzętami szybującymi a wykorzystującymi aktywne trzepotanie skrzydeł. Senter (2006) uważał, że ''Archaeopteryx'' raczej szybował niż aktywnie latał. Podobnego zdania byli m.in. Feo i in. (2015).
+Badania za pomocą tomografii synchrotronowej wykazały, że ''Archaeopteryx'' prawdopodobnie był zdolny do aktywnego lotu, ale odbiegał pod tym względem od współczesnych ptaków. Badania ujawniły, ze kość ramienna i łokciowa praptaka wykazywała o wiele więcej biomechanicznych i fizjologicznych adaptacji związanych z lotem, niż do tej pory sądzono. Są one wspólne dla archeopteryksa i współczesnych ptaków latających, co naukowcy interpretują jako odzwierciedlenie wspólnych zdolności do aktywnego lotu. Długi ogon i upierzenie na tylnych kończynach przemawia jednak za odmienną postawą podczas lotu. Duże kości krucze i masywne, spłaszczone widełki archeopteryksa mogły stanowić wsparcie dla cyklu uderzeń skrzydeł, który był mimo wszystko bliższy "chwytającym" ruchom maniraptorów i nie przekraczał linii grzbietu (Senter [2006] również wskazywał, że budowa stawu barkowego uniemożliwiała podnoszenie kości ramiennej powyżej grzbietu, co odgrywa ważną rolę u współczesnych ptaków). Tak więc ''Archaeopteryx'' wykorzystywał w pewnym sensie trzepotanie skrzydłami, by wzbić się w powietrze, ale robił to nieco inaczej niż dzisiejsze ptaki latające (Voeten i in., 2018). Wcześniej Burnham (2007) określił zdolności do lotu archeopteryksa jako pośrednie między zwierzętami szybującymi a wykorzystującymi aktywne trzepotanie skrzydeł. Senter (2006) uważał, że ''Archaeopteryx'' raczej szybował niż aktywnie latał. Podobnego zdania byli m.in. Feo i in. (2015). Badania biomechaniczne Meilaka i i n. (2026) pokazują, że archeopteryks mógł mieć problem ze wzbijaniem się do lotu po jednym energicznym skoku, tak jak to robią współczesne ptaki. Zamiast tego prawdopodobnie stosował dwa lub trzy mniejsze podskoki, być może z niewielkim wparciem skrzydeł,  osiągając w ten sposób prędkość niezbędną do wzbicia się w powietrze.
 Kolejnych wskazówek dostarczyły badania okazu berlińskiego, przeprowadzone przez [[Daniela Schwarz|Schwarz]] i współpracowników (2019). Wykazały one obecność nieznanych dotąd pneumatycznych struktur kręgosłupa, w związku z czym szkielet archeopteryksa był znacznie lżejszy, niż dotąd sądzono. Wyrostki kolczyste kręgów między 16. a 22. kręgiem przedkrzyżowym były połączone skostnieniami, tworząc sztywną strukturę podobną do notarium (zrośniętych kręgów piersiowych współczesnych ptaków). To wzmocnienie kręgosłupa w połączeniu z rozległym rozwojem systemu worków powietrznych wskazuje, że był on zdolny do trzepotania skrzydłami, prawdopodobnie dla aktywnego lotu (Schwarz i in., 2019).

← poprzednia wersja		Wersja z 22:42, 25 kwi 2026
Linia 371:		Linia 371:

	O’Connor, J. & Marugán-Lobón, J. (2026). "Evaluating variation in Solnhofen avialans." Biology Letters. 22 (3): 20250601. [[doi:10.1098/rsbl.2025.0601]].		O’Connor, J. & Marugán-Lobón, J. (2026). "Evaluating variation in Solnhofen avialans." Biology Letters. 22 (3): 20250601. [[doi:10.1098/rsbl.2025.0601]].
		+
		+	O'Connor, J. & Clark, A. (2026). "The ecology of ''Archaeopteryx''." Discover ecology. 2.12. [[doi:10.1007/s44396-026-00026-z]].

	Paul, G.S. (2010). "Comment on 'Narrow Primary Feather Rachises in ''Confuciusornis'' and ''Archaeopteryx'' Suggest Poor Flight Ability.'". Science. 330 (6002): 320.. [[doi:10.1126/science.1192963]].		Paul, G.S. (2010). "Comment on 'Narrow Primary Feather Rachises in ''Confuciusornis'' and ''Archaeopteryx'' Suggest Poor Flight Ability.'". Science. 330 (6002): 320.. [[doi:10.1126/science.1192963]].

← poprzednia wersja		Wersja z 22:39, 25 kwi 2026
Linia 195:		Linia 195:

	Badanie okazu chicagowskiego wykazało obecność specjalistycznych wewnętrznych lotek trzeciorzędowych na obu skrzydłach. Pióra tego typu są nieznane u nieptasich dinozaurów blisko spokrewnionych z ptakami. Lotki trzeciorzędowe nie służą wytwarzaniu nośności, lecz stanowią osłonę lotek 1. i 2. rzędu. Jednak ich znaczna wielkość wskazuje, że u archeopteryksa pełniły również funkcje pokazowe lub też wyewoluowały jako część unikalnego aparatu lotnego tego zwierzęcia (O'Connor i in., 2025)		Badanie okazu chicagowskiego wykazało obecność specjalistycznych wewnętrznych lotek trzeciorzędowych na obu skrzydłach. Pióra tego typu są nieznane u nieptasich dinozaurów blisko spokrewnionych z ptakami. Lotki trzeciorzędowe nie służą wytwarzaniu nośności, lecz stanowią osłonę lotek 1. i 2. rzędu. Jednak ich znaczna wielkość wskazuje, że u archeopteryksa pełniły również funkcje pokazowe lub też wyewoluowały jako część unikalnego aparatu lotnego tego zwierzęcia (O'Connor i in., 2025)
		+
		+	Obecnie przeważa więc pogląd, ze archeopteryks był zwierzęciem zdolnym do aktywnego lotu. Wskazuje na to m.in. wielkość upierzonych skrzydeł, obecność asymetrycznych lotek pierwszorzędowych i występowanie lotek trzciorzędowych (O'Connor i Clark, 2026).

	====Mózg====		====Mózg====

@@ Linia 231: / Linia 231: @@
 W Solnhofen, gdzie odnaleziono pierwsze skamieniałości archeopteryksa, odkryto m.in. pterozaury, wiele gatunków owadów i nieliczne fragmenty roślin (głównie gałązki, liście i szyszki). Dinozaury także są tam znajdowane, jednak są nieliczne. Obok archeopteryksa żył ptakopodobny [[teropod]] ''[[Compsognathus]]''.
-Przez wiele lat sądzono, że archeopteryks żył na terenach otwartych z nieliczną, niską roślinnością. Jednak jest możliwe, że wiele zwierząt (w tym archeopteryks) i fragmenty roślin zostały porwane podczas burzy z odległych, zalesionych terenów i to one być może stanowiły środowisko życia archeopteryksa (ale zob. dalej). Burnham (2007) zauważył, że właśnie takie siedlisko byłoby idealne dla tego zwierzęcia ze względu na jego budowę, znacznie lepiej przystosowaną do wspinaczki (dzięki ostrym pazurom przednich i tylnych kończyn) niż życia na ziemi. Badania pazurów przeprowadzone przez Cobb i Sellersa (2019) nie dały jednoznacznych wyników, ale również sugerują one nadrzewny styl życia archeopteryksa.
+Przez wiele lat sądzono, że archeopteryks żył na terenach otwartych z nieliczną, niską roślinnością. Jednak jest możliwe, że wiele zwierząt (w tym archeopteryks) i fragmenty roślin zostały porwane podczas burzy z odległych, zalesionych terenów i to one być może stanowiły środowisko życia archeopteryksa (ale zob. dalej). Burnham (2007) zauważył, że właśnie takie siedlisko byłoby idealne dla tego zwierzęcia ze względu na jego budowę, znacznie lepiej przystosowaną do wspinaczki (dzięki ostrym pazurom przednich i tylnych kończyn) niż życia na ziemi. Badania pazurów przeprowadzone przez Cobb i Sellersa (2019) nie dały jednoznacznych wyników, ale również sugerują one nadrzewny styl życia archeopteryksa. Z kolei stopy archeopteryksa wydają się przystosowane przede wszystkim do poruszania się po lądzie. Prawdopodobnie więc było to zwierzę żerujące na ziemi, lecz o szerokim zakresie zachowań lokomotorycznych, łącznie ze spinaczką i aktywnym lotem (O'Connor i Clark, 2026).
 [[Plik: Eichstätt_Wellnhoferia_grandis.jpg|thumb|300px|Okaz z Solnhofen (''Wellnhoferia''). Autor zdjęcia: FerdiBf [https://en.wikipedia.org/wiki/Archaeopteryx#/media/File:Eichst%C3%A4tt_Wellnhoferia_grandis.jpg].]]
 Kundrát i in. (2019) stwierdzili, że - ''A. lithographica'' i ''A. albersdoerferi'' żyły w nieco odmiennych warunkach środowiskowych. Ten pierwszy zamieszkiwał tereny zamkniętej laguny o półpustynnym klimacie i wysokim stopniu zasolenia wód. Były to tereny generalnie bardzo nieprzyjazne dla życia. Tymczasem w formacji Mörnsheim zasolenie laguny było znacznie mniejsze dzięki lepszej wymianie wód z oceanem. Tereny, na których żył ''Archaeopteryx'' porastały niskie, krzewiaste drzewa iglaste i inne nagonasienne, przystosowane do słonej gleby. Prawdopodobnie żywił się on dużymi owadami, podczas gdy kompsognat mógł polować na jaszczurki. W ten sposób oba niewielkie drapieżniki unikałyby bezpośredniej rywalizacji. Możliwe, że archeopteryks zjadał też wyrzucone na brzeg ryby i inne zwierzęta wodne. Mógł również polować na lądzie na niewielkie zwierzęta.
 ==Spis gatunków==

← poprzednia wersja		Wersja z 12:52, 2 kwi 2026
Linia 367:		Linia 367:

	O'Connor, J., Clark, A., Kuo, P.-C., Wang, M., Shinya, A., van Beek, C. & Chang, H. (2025B). "Avian features of ''Archaeopteryx'' feeding apparatus reflect elevated demands of flight." The Innovation. 101086 [[doi:10.1016/j.xinn.2025.101086]].		O'Connor, J., Clark, A., Kuo, P.-C., Wang, M., Shinya, A., van Beek, C. & Chang, H. (2025B). "Avian features of ''Archaeopteryx'' feeding apparatus reflect elevated demands of flight." The Innovation. 101086 [[doi:10.1016/j.xinn.2025.101086]].
		+
		+	O’Connor, J. & Marugán-Lobón, J. (2026). "Evaluating variation in Solnhofen avialans." Biology Letters. 22 (3): 20250601. [[doi:10.1098/rsbl.2025.0601]].

	Paul, G.S. (2010). "Comment on 'Narrow Primary Feather Rachises in ''Confuciusornis'' and ''Archaeopteryx'' Suggest Poor Flight Ability.'". Science. 330 (6002): 320.. [[doi:10.1126/science.1192963]].		Paul, G.S. (2010). "Comment on 'Narrow Primary Feather Rachises in ''Confuciusornis'' and ''Archaeopteryx'' Suggest Poor Flight Ability.'". Science. 330 (6002): 320.. [[doi:10.1126/science.1192963]].

@@ Linia 113: / Linia 113: @@
 [[Plik:Archeopteryx_color.jpg|thumb|300px|Rekonstrukcja archeopteryksa. Autor: Tom Parker [https://www.deviantart.com/tomozaurus/art/Archaeopteryx-s-true-colours-268547909].]]
 ''[[Ostromia|Ostromia crassipes]]'' została wydzielona na podstawie okazu z Haarlem. Jest on niekompletny, mimo to ustalono, że znacznie różni się od pozostałych okazów archeopteryksa. Jego kość łonowa przypomina kość ''[[Anchiornis]]'' - jest bardziej zakrzywiona, niż u innych okazów ''Archaeopteryx''. Różni się też obecnością bruzd na paliczkach, oraz proporcjami kości.
-Analizy wykazały, iż ''[[Ostromia]]'' jest bliżej spokrewniona z takimi rodzajami, jak ''[[Anchiornis]]'' i ''[[Xiaotingia]]'', niż z ''Archaeopteryx'', więc należy do kladu [[Anchiornithidae]].
+Analizy wykazały, iż ''[[Ostromia]]'' jest bliżej spokrewniona z takimi rodzajami, jak ''[[Anchiornis]]'' i ''[[Xiaotingia]]'', niż z ''Archaeopteryx'', więc należy do kladu [[Anchiornithidae]]. Ostatnie badania morfometryczne wskazują jednak, że ''[[Ostromia]]'' jest praktycznie nieodróżnialna od archeopteryksa, a zgłaszane wcześniej cechy diagnostyczne są jedynie efektem procesów tafonomicznych (O'Connor i Marugán-Lobón, 2026).
 ==Gatunki==

@@ Linia 365: / Linia 365: @@
 Nudds, R.L., Dyke, G.J. (2010). "Response to Comment on Narrow Primary Feather Rachises in ''Confuciusornis'' and ''Archaeopteryx'' Suggest Poor Flight Ability". Science. 330 (6002): 320. [[doi:10.1126/science.1193474]].
-O'Connor, J., Clark, A., Kuo, P.-C., Kiat, Y., Fabbri, M., Shinya, A., Van Beek, C., Lu, J., Wang, M. & Hu, H. (2025). "Chicago ''Archaeopteryx'' informs on the early evolution of the avian bauplan". Nature: 1–7. [[doi:10.1038/s41586-025-08912-4]].
+O'Connor, J., Clark, A., Kuo, P.-C., Kiat, Y., Fabbri, M., Shinya, A., Van Beek, C., Lu, J., Wang, M. & Hu, H. (2025A). "Chicago ''Archaeopteryx'' informs on the early evolution of the avian bauplan". Nature: 1–7. [[doi:10.1038/s41586-025-08912-4]].
 Paul, G.S. (2010). "Comment on 'Narrow Primary Feather Rachises in ''Confuciusornis'' and ''Archaeopteryx''  Suggest Poor Flight Ability.'". Science. 330 (6002): 320.. [[doi:10.1126/science.1192963]].

@@ Linia 202: / Linia 202: @@
 ===Szkielet===
 ====Czaszka====
-Czaszka archeopteryksa miała trójkątny boczny profil z długim, niskim pyskiem i głębokim regionem oczodołowym, podobnie jak u ''[[Anchiornis]]'' czy ''[[Mei]]''. Szczęki wypełniały niewielkie, stożkowate zęby pozbawione piłkowanych krawędzi. Ich liczba była zmienna w zależności od okazu/gatunku (zob. dalej). Jedną z charakterystycznych cech archeopteryksa był kształt zębów przedszczękowych i przednich zębów żuchwy. Były one proste u podstawy i miały bulwiastą, silnie zakrzywioną część wierzchołkową (Rauhut i in., 2018). Największymi otworami czaszki były oczodoły. Budowa podniebienia była posrednia między [[Troodontidae|troodontydami]] a kredowymi ptakami. Ogólna architektura czaszki była mniej sztywna niż u nieptasich teropodów (O'Connor i in., 2025).
+Czaszka archeopteryksa miała trójkątny boczny profil z długim, niskim pyskiem i głębokim regionem oczodołowym, podobnie jak u ''[[Anchiornis]]'' czy ''[[Mei]]''. Szczęki wypełniały niewielkie, stożkowate zęby pozbawione piłkowanych krawędzi. Ich liczba była zmienna w zależności od okazu/gatunku (zob. dalej). Jedną z charakterystycznych cech archeopteryksa był kształt zębów przedszczękowych i przednich zębów żuchwy. Były one proste u podstawy i miały bulwiastą, silnie zakrzywioną część wierzchołkową (Rauhut i in., 2018). Największymi otworami czaszki były oczodoły. Budowa podniebienia była pośrednia między [[Troodontidae|troodontydami]] a kredowymi ptakami. Ogólna architektura czaszki była mniej sztywna niż u nieptasich teropodów (O'Connor i in., 2025A). Badania czaszki z 2025 r. wykazały obecność wielu cech właściwych współczesnym ptakom. Duże otwory nerwowo-naczyniowe na końcach szczęk wskazują na występowanie struktury tkanek miękkich, wyposażonych w receptory czuciowe. Stwierdzono też występowanie brodawek gębowych oraz obecność skostniałej podstawy języka, pozwalającej na jego większą ruchomość. Wszystkie te cechy zwiększają wydajność żerowania u współczesnych ptaków i wyewoluowały prawdopodobnie pod wpływem presji, wywołanej zwiększonym zapotrzebowaniem kalorycznym w wyniku uzyskania zdolności do aktywnego lotu (O'Connor i in., 2025B).
 ====Kończyny====