Falcarius - Historia wersji

Kamil Kamiński o 22:19, 11 lis 2025

2025-11-11T22:19:17Z

Paweł: Freimuth i Zanno, 2025

2025-11-11T19:30:21Z

Freimuth i Zanno, 2025

Kamil Kamiński: /* Bibliografia */

2025-08-14T12:49:26Z

‎Bibliografia

Kamil Kamiński: /* Szkielet pozaczaszkowy */

2025-08-14T12:47:10Z

‎Szkielet pozaczaszkowy

Kamil Kamiński: /* Szkielet pozaczaszkowy */

2025-08-14T12:46:43Z

‎Szkielet pozaczaszkowy

Paweł: Smith, 2023

2023-05-14T13:51:39Z

Smith, 2023

Kamil Kamiński o 17:19, 2 maj 2019

2019-05-02T17:19:19Z

Kamil Kamiński: /* Materiał kopalny */

2019-02-23T22:17:10Z

‎Materiał kopalny

Kamil Kamiński o 22:15, 23 lut 2019

2019-02-23T22:15:54Z

Kamil Kamiński o 22:08, 23 lut 2019

2019-02-23T22:08:27Z

@@ Linia 54: / Linia 54: @@
 ===Czaszka i uzębienie===
 [[Plik: Falcarius.jpg|300px|thumb|right|Zrekonstruowany szkielet. Autor zdjęcia: Paul Fisk [https://en.wikipedia.org/wiki/Falcarius#/media/File:Falcarius.jpg].]]
-Jak już wspomniano, czaszka falkariusa została poznana jedynie fragmentarycznie. Była ona niewielkich rozmiarów, wydłużona i niska. Wąski pysk miał kształt litery „U” w widoku grzbietowym. Inaczej niż u późniejszych terizinozaurów, koniec żuchwy był prosty, a nie zakrzywiony do dołu (Kirkland i in., 2005). Zęby była lancetowate i zwężone przy podstawach. Falkariusa cechował wyraźny heterodontyzm – zęby różniły się w zależności od położenia w szczękach. Stawały się one coraz większe w miarę zbliżania się do przodu pyska (położone w skrajnej tylnej części kości szczękowej mierzyły ok. 2,5 mm, podczas gdy te znajdujące się na samym przedzie – 5,1 cm). Ponadto zęby kości szczękowych i zębowych miały piłkowane krawędzie, podczas gdy izolowane zęby prawdopodobnie pochodzące z kości przedszczękowych lub z samego przodu żuchwy były ich pozbawione. Piłkowanie było drobniejsze niż u bardziej zaawansowanych terizinozaurów (Kirkland i in., 2005). Dokładna liczba zębów w kościach przedszczękowych i szczękowych pozostaje nieznana, natomiast w k. zębowych było ich 28. W przeciwieństwie do bardziej zaawansowanych terizinozaurów, uzębienie żuchwy nie było ograniczone tylko do rejonu jej spojenia (Zanno, 2010). Siła zgryzu była u ''Falcarius'' większa niż u późniejszych krewniaków (Lautenschlager, 2013). Dzięki nowym skamieniałościom czaszki odkryto kolejne cechy jej budowy. W kości szczękowej znajdowało się duże okno, które występowało również u [[Troodontidae|troodontydów]]. W przedniej części żuchwy znajdowały się zęby o kształcie siekaczy, różniące się od pozostałych zębów. Podobnie jak inne wczesne [[Coelurosauria|celurozaury]], falkarius miał prymitywną budowę kości jarzmowej oraz kompleksu czołowo-ciemieniowego (Freimuth i [[Zanno]], 2025).
+Jak już wspomniano, czaszka falkariusa została poznana jedynie fragmentarycznie. Była ona niewielkich rozmiarów, wydłużona i niska. Wąski pysk miał kształt litery „U” w widoku grzbietowym. Inaczej niż u późniejszych terizinozaurów, koniec żuchwy był prosty, a nie zakrzywiony do dołu (Kirkland i in., 2005). Zęby były lancetowate i zwężone przy podstawach. Falkariusa cechował wyraźny heterodontyzm – zęby różniły się w zależności od położenia w szczękach. Stawały się one coraz większe w miarę zbliżania się do przodu pyska (położone w skrajnej tylnej części kości szczękowej mierzyły ok. 2,5 mm, podczas gdy te znajdujące się na samym przedzie – 5,1 mm). Ponadto zęby kości szczękowych i zębowych miały piłkowane krawędzie, podczas gdy izolowane zęby prawdopodobnie pochodzące z kości przedszczękowych lub z samego przodu żuchwy były ich pozbawione. Piłkowanie było drobniejsze niż u bardziej zaawansowanych terizinozaurów (Kirkland i in., 2005). Dokładna liczba zębów w kościach przedszczękowych i szczękowych pozostaje nieznana, natomiast w k. zębowych było ich 28. W przeciwieństwie do bardziej zaawansowanych terizinozaurów, uzębienie żuchwy nie było ograniczone tylko do rejonu jej spojenia (Zanno, 2010). Siła zgryzu była u ''Falcarius'' większa niż u późniejszych krewniaków (Lautenschlager, 2013). Dzięki nowym skamieniałościom czaszki odkryto kolejne cechy jej budowy. W kości szczękowej znajdowało się duże okno, które występowało również u [[Troodontidae|troodontydów]]. W przedniej części żuchwy znajdowały się zęby o kształcie siekaczy, różniące się od pozostałych zębów. Podobnie jak inne wczesne [[Coelurosauria|celurozaury]], falkarius miał prymitywną budowę kości jarzmowej oraz kompleksu czołowo-ciemieniowego (Freimuth i [[Zanno]], 2025).
 Badania puszki mózgowej ujawniły, że kanały półkoliste ucha wewnętrznego przypominały ptasie, a długi ślimak pozwalał na rozróżnianie szerokiego zakresu częstotliwości (Smith i in., 2011). Praca Lautenschlagera i współpracowników (2012) wskazuje, że dobrze rozwinięty był zmysł równowagi, węch oraz słuch.

@@ Linia 5: / Linia 5: @@
   |nazwa                  = ''Falcarius'' (falkarius)
   |długość                = 4 m <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press. </ref>
-  |wysokość               =
+  |wysokość               = ok. 1 m (w biodrach)  <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
   |masa                   = 135 kg <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
   |dieta                  = roślinożerny
@@ Linia 27: / Linia 27: @@
 |grafika                = Falcarius Restoration.png
-|podpis                 = Rekonstrukcja przyżyciowa ''Falcarius''. Autor: PaleoNeolitic [https://commons.m.wikimedia.org/wiki/File:Falcarius_Restoration.png]
+|podpis                 = Rekonstrukcja przyżyciowa ''Falcarius''. Autor: PaleoNeolitic [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Falcarius_Restoration.png]
   |PorównanieGrupa        =
   |PorównanieDługość      =
@@ Linia 42: / Linia 42: @@
 [[Paratyp]]y oznaczono numerami UMNH VP 12279-12443, 14524-14999 i 15001-15149. Należą one do co najmniej dziesięciu osobników i pozwalają na odtworzenie ok. 90% całości szkieletu falkariusa ([[James Kirkland|Kirkland]], 2005). Niestety czaszka została poznana jedynie fragmentarycznie. Kilka kolejnych kości, w tym również czaszki, opisała Zanno (2008).
 ==Historia odkryć i badań==
@@ Linia 51: / Linia 53: @@
 ===Czaszka i uzębienie===
 [[Plik: Falcarius.jpg|300px|thumb|right|Zrekonstruowany szkielet. Autor zdjęcia: Paul Fisk [https://en.wikipedia.org/wiki/Falcarius#/media/File:Falcarius.jpg].]]
 Badania puszki mózgowej ujawniły, że kanały półkoliste ucha wewnętrznego przypominały ptasie, a długi ślimak pozwalał na rozróżnianie szerokiego zakresu częstotliwości (Smith i in., 2011). Praca Lautenschlagera i współpracowników (2012) wskazuje, że dobrze rozwinięty był zmysł równowagi, węch oraz słuch.
@@ Linia 77: / Linia 79: @@
 ==Bibliografia==
 <small>
 Holtz, T. (2012) ''Dinosaurs'' (suplement)  [https://www.geol.umd.edu/~tholtz/dinoappendix/HoltzappendixWinter2011.pdf]

@@ Linia 91: / Linia 91: @@
 Smith, D.K., Zanno, L.E., Sanders, R.K., DeBlieux, D.D., Kirkland, J.I. (2011). "New information on the braincase of the North American Therizinosaurian (Theropoda, Maniraptora) Falcarius utahensis", Journal of Vertebrate Paleontology, 31(2): 387-404.
-Smith DK (2015) Craniocervical Myology and Functional Morphology of the Small-Headed Therizinosaurian Theropods Falcarius utahensis and Nothronychus mckinleyi. PLoS ONE 10(2): e0117281. [[https://doi.org/10.1371/journal.pone.0117281]].
+Smith, D.K. (2015) Craniocervical Myology and Functional Morphology of the Small-Headed Therizinosaurian Theropods ''Falcarius utahensis'' and ''Nothronychus mckinleyi''. PLoS ONE 10(2): e0117281. [[https://doi.org/10.1371/journal.pone.0117281]].
-Smith, D. K. (2023). "Hindlimb Musculature of the Lower Cretaceous (Barremian) Therizinosaur Falcarius utahensis (Maniraptora, Theropoda) with Implications for Evolution, Stance, and Stride". Cretaceous Research, 105557.
+Smith, D. K. (2023). "Hindlimb Musculature of the Lower Cretaceous (Barremian) Therizinosaur ''Falcarius utahensis'' (Maniraptora, Theropoda) with Implications for Evolution, Stance, and Stride". Cretaceous Research, 105557.
 [[doi:10.1016/j.cretres.2023.105557]]
-Zanno, L.E. (2010). "Osteology of Falcarius utahensis: Characterizing the anatomy of basal therizinosaurs", Zoological Journal of the Linnean Society 158: 196-230.
+Smith, D. K. (2025). "Pectoral Girdle and Forelimb Muscle Reconstruction in the Basal Therizinosaur ''Falcarius utahensis'' From Central Utah." Journal of Morphology. 286.7. e70067. [[doi:10.1002/jmor.70067]].
 <references/></small>

@@ Linia 57: / Linia 57: @@
 ===Szkielet pozaczaszkowy===
-Płaski kłykieć potyliczny i płytkie powierzchnie stawowe kręgów szyjnych sugerują, że szyja falkariusa funkcjonowała podobnie jak  u strusia (Smith, 2015). Przednie kręgi szyjne cechowały się wydłużonymi trzonami (Kirkland i in., 2005). Ogon był dość długi i składał się prawdopodobnie z 30-35 kręgów. Dokładna ich liczba z poszczególnych odcinków kręgosłupa pozostaje nieznana (Zanno, 2010). Kończyny przednie były dość długie i smukłe, z wydłużonymi trójpalczastymi dłońmi, uzbrojonymi w zakrzywione pazury. Ich funkacja musiała byc podobna jak u ''[[Struthiomimus]]'' czy ''[[Tawa]]''. Tylne kończyny również były wydłużone i lekko zbudowane, z kością piszczelową dłuższą od udowej (Kirkland i in., 2005). U późniejszych terizinozaurów doszło do skrócenia dystalnych partii kończyn tylnych. Miednica falkariusa miała prymitywną budowę i charakteryzowała się stosunkowo długą kością biodrową. Ogólna budowa układu szkieletowo-mięśniowego falkariusa była prymitywna na tle innych terizinozaurów (Burch, 2025).
+Płaski kłykieć potyliczny i płytkie powierzchnie stawowe kręgów szyjnych sugerują, że szyja falkariusa funkcjonowała podobnie jak  u strusia (Smith, 2015). Przednie kręgi szyjne cechowały się wydłużonymi trzonami (Kirkland i in., 2005). Ogon był dość długi i składał się prawdopodobnie z 30-35 kręgów. Dokładna ich liczba z poszczególnych odcinków kręgosłupa pozostaje nieznana (Zanno, 2010). Kończyny przednie były dość długie i smukłe, z wydłużonymi trójpalczastymi dłońmi, uzbrojonymi w zakrzywione pazury. Ich funkacja musiała byc podobna jak u ''[[Struthiomimus]]'' czy ''[[Tawa]]''. Tylne kończyny również były wydłużone i lekko zbudowane, z kością piszczelową dłuższą od udowej (Kirkland i in., 2005). U późniejszych terizinozaurów doszło do skrócenia dystalnych partii kończyn tylnych. Miednica falkariusa miała prymitywną budowę i charakteryzowała się stosunkowo długą kością biodrową. Ogólna budowa układu szkieletowo-mięśniowego falkariusa była prymitywna na tle innych terizinozaurów (Smith, 2025).
 [[Plik: Falcarius_skull_top_view_fruita.jpg|300px|thumb|right|Czaszka widziana z góry. Autor zdjęcia: Jens Lallensack [https://en.wikipedia.org/wiki/Falcarius#/media/File:Falcarius_skull_top_view_fruita.jpg].]]

@@ Linia 57: / Linia 57: @@
 ===Szkielet pozaczaszkowy===
-Płaski kłykieć potyliczny i płytkie powierzchnie stawowe kręgów szyjnych sugerują, że szyja falkariusa funkcjonowała podobnie jak  u strusia (Smith, 2015). Przednie kręgi szyjne cechowały się wydłużonymi trzonami (Kirkland i in., 2005). Ogon był dość długi i składał się prawdopodobnie z 30-35 kręgów. Dokładna ich liczba z poszczególnych odcinków kręgosłupa pozostaje nieznana (Zanno, 2010). Kończyny przednie były dość długie i smukłe, z wydłużonymi trójpalczastymi dłońmi, uzbrojonymi w zakrzywione pazury. Tylne kończyny również były wydłużone i lekko zbudowane, z kością piszczelową dłuższą od udowej (Kirkland i in., 2005). U późniejszych terizinozaurów doszło do skrócenia dystalnych partii kończyn tylnych. Miednica falkariusa miała prymitywną budowę i charakteryzowała się stosunkowo długą kością biodrową.
+Płaski kłykieć potyliczny i płytkie powierzchnie stawowe kręgów szyjnych sugerują, że szyja falkariusa funkcjonowała podobnie jak  u strusia (Smith, 2015). Przednie kręgi szyjne cechowały się wydłużonymi trzonami (Kirkland i in., 2005). Ogon był dość długi i składał się prawdopodobnie z 30-35 kręgów. Dokładna ich liczba z poszczególnych odcinków kręgosłupa pozostaje nieznana (Zanno, 2010). Kończyny przednie były dość długie i smukłe, z wydłużonymi trójpalczastymi dłońmi, uzbrojonymi w zakrzywione pazury. Ich funkacja musiała byc podobna jak u ''[[Struthiomimus]]'' czy ''[[Tawa]]''. Tylne kończyny również były wydłużone i lekko zbudowane, z kością piszczelową dłuższą od udowej (Kirkland i in., 2005). U późniejszych terizinozaurów doszło do skrócenia dystalnych partii kończyn tylnych. Miednica falkariusa miała prymitywną budowę i charakteryzowała się stosunkowo długą kością biodrową. Ogólna budowa układu szkieletowo-mięśniowego falkariusa była prymitywna na tle innych terizinozaurów (Burch, 2025).
 [[Plik: Falcarius_skull_top_view_fruita.jpg|300px|thumb|right|Czaszka widziana z góry. Autor zdjęcia: Jens Lallensack [https://en.wikipedia.org/wiki/Falcarius#/media/File:Falcarius_skull_top_view_fruita.jpg].]]

@@ Linia 1: / Linia 1: @@
 {{DISPLAYTITLE:''Falcarius''}}
-<small>
+{{Opis
-{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
+ |Autor                  = [[Kamil Kamiński]]
-| Autorzy:
+ |Korekta                =  [[Paweł Konarzewski]]
-| Korekta:
+ |nazwa                  = ''Falcarius'' (falkarius)
-|-
+ |długość                = 4 m <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press. </ref>
-| [[Kamil Kamiński]]
+ |wysokość               =
+ |masa                   = 135 kg <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
-|}
+ |dieta                  = roślinożerny
-</small>
+ |miejsce                = [[USA]] -  Utah
-----
+[[Saurischia]]
-{| class="wikitable" style="text-align:left" align="left"
+[[Theropoda]]
-|-
+[[Tetanurae]]
 [[Coelurosauria]]
 [[Therizinosauria]]
 ==Wstęp==
 ''Falcarius'' to [[rodzaj]] średniej wielkości, dość lekko zbudowanego [[Coelurosauria|celurozaura]], będącego prymitywnym przedstawicielem dziwacznej grupy [[Therizinosauria|terizinozaurów]]. W przeciwieństwie do większości [[Theropoda|teropodów]] nie był on aktywnym drapieżnikiem, lecz najprawdopodobniej roślinożercą. Występował we wczesnej kredzie na terenie dzisiejszych Stanów Zjednoczonych.
@@ Linia 75: / Linia 62: @@
 ==Paleobiologia==
 ''Falcarius'' był wprawdzie teropodem, ale w przeciwieństwie do większości przedstawicieli tej grupy dinozaurów był roślinożercą (zob. też [[Therizinosauria#Dieta i zmysły]]). Ostre pazury mogły stanowić broń przeciwko drapieżnym krewniakom, jak ''[[Utahraptor]]''. Zapewne przydawały się również podczas żerowania, służąc do przyciągania roślinności (Lautenschleger, 2015). Falkarius wydaje się lepiej przystosowany do biegu niż bardziej zaawansowane terizinozaury, możliwe więc, że w przypadku zagrożenia potrafił też ratować się ucieczką.
 [[Plik: Falcarius_utahensis_by_makergreen.jpeg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja. Autor: Yeong Rok Ahn [https://www.deviantart.com/makergreen/art/Falcarius-utahensis-768206660].]]
@@ Linia 84: / Linia 73: @@
 | {{V|''F. utahensis''}}
 | {{Kpt|[[James Kirkland|Kirkland]], [[Lindsay Zanno|Zanno]], [[Scott Sampson|Sampson]], [[James Clark|Clark]]}} i {{Kpt|[[Donald DeBieux|DeBieux]]}}, [[2005]]
 |}
@@ Linia 104: / Linia 92: @@
 Smith DK (2015) Craniocervical Myology and Functional Morphology of the Small-Headed Therizinosaurian Theropods Falcarius utahensis and Nothronychus mckinleyi. PLoS ONE 10(2): e0117281. [[https://doi.org/10.1371/journal.pone.0117281]].
 Zanno, L.E. (2010). "Osteology of Falcarius utahensis: Characterizing the anatomy of basal therizinosaurs", Zoological Journal of the Linnean Society 158: 196-230.
 </small>
 [[Kategoria:Dinosauria]]
@@ Linia 118: / Linia 110: @@
 [[Kategoria:Mezozoik]]
 [[Kategoria:Kreda]]
-[[Kategoria:Barrem]]
+[[Kategoria:Walanżyn]]

@@ Linia 58: / Linia 58: @@
 ==Historia odkryć i badań==
 Szczątki falkariusa po raz pierwszy zostały opisane w literaturze fachowej w 2004 r. Rok później dinozaur ten został oficjalnie nazwany przez zespół paleontologów, którym przewodził James Kirkland. W następnych latach ukazał się szereg artykułów naukowych, opisujących osteologię, ontogenezę oraz różne aspekty biologii tego niezwykłego zwierzęcia.
-[[Plik: F._utahensis_reconstruction.jpg|300px|thumb|right|Zrekonstruowana czaszka. Autor zdjęcia: Kabacchi [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Falcarius_skull.jpg].]]
+[[Plik: Falcarius_skull.jpg|300px|thumb|right|Zrekonstruowana czaszka. Autor zdjęcia: Kabacchi [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Falcarius_skull.jpg].]]
 ==Budowa==

@@ Linia 29: / Linia 29: @@
 |-
 ! '''[[Czas|Czas występowania]]'''
-| <small>[[wczeana kreda]] ([[barrem]])</small>
+| <small>[[wczesna kreda]] ([[barrem]])</small>
 ok. 129-125 [[Ma]]<br>
 |-

@@ Linia 41: / Linia 41: @@
 [[Therizinosauria]]
 |-
-| colspan=2 |[[Plik: F._utahensis_reconstruction.jpg400px|400px]]
+| colspan=2 |[[Plik: F._utahensis_reconstruction.jpg|400px]]
 <small>Rekonstrukcja falkariusa na tle sylwetki człowieka. Autor: Dibrangosaurus. [https://en.wikipedia.org/wiki/Falcarius#/media/File:F._utahensis_reconstruction.jpg]</small>
 |}