Foremost - Historia wersji

Paweł: /* Paleośrodowisko */

2025-08-21T09:56:08Z

‎Paleośrodowisko

Paweł: /* Dinozaury */

2025-08-18T09:06:48Z

‎Dinozaury

Paweł o 09:05, 18 sie 2025

2025-08-18T09:05:37Z

Paweł o 08:35, 3 sty 2025

2025-01-03T08:35:02Z

Paweł o 07:54, 3 sty 2025

2025-01-03T07:54:15Z

Paweł o 21:18, 2 sty 2025

2025-01-02T21:18:10Z

Paweł: /* Paleofauna */

2025-01-01T08:33:03Z

‎Paleofauna

Paweł: /* Paleofauna */

2024-12-31T16:28:02Z

‎Paleofauna

Paweł: /* Bibliografia */

2024-12-31T16:13:24Z

‎Bibliografia

Paweł: /* Bibliografia */

2024-12-31T16:12:10Z

‎Bibliografia

@@ Linia 30: / Linia 30: @@
 ==Paleośrodowisko==
 [[Plik:Xenoceratops environment.jpg|thumb|Rekonstrukcja paleośrodowiska formacji Foremost. Autor: ABelov2014 [https://abelov2014.deviantart.com/art/Xenoceratops-700152193]]]
-Osady formacji Foremost sugerują występowanie środowisk nadbrzeżne z estuariami lub lagunowe, które z czasem zmieniły się w obszary o większej powierzchni lądu w wyniku obniżenia się poziomu Morza Środkowego Zachodu oddzielającego od siebie Laramidię i Appalachię podczas morskiej regresji Claggett. Niska liczba i różnorodność otwornic bentosowych (żyjących na dnach zbiorników wodnych) wskazywały na stresujące warunki tlenowe i zasolenie w środowiskach przybrzeżnych. Z kolei fauny morskich kręgowców świadczyły o mieszanym wpływie środowisk słodkowodnych i słonawych, a różnorodność wzrastała wraz ze wzrostem wpływu słodkowodnego (Thompson i in., 2024).
+Osady formacji Foremost sugerują występowanie środowisk nadbrzeżnych z estuariami lub lagunami, które z czasem zmieniły się w obszary o większej powierzchni lądu w wyniku obniżenia się poziomu Morza Środkowego Zachodu oddzielającego od siebie Laramidię i Appalachię podczas morskiej regresji Claggett. Niska liczba i różnorodność otwornic bentosowych (żyjących na dnach zbiorników wodnych) wskazywały na stresujące warunki tlenowe i zasolenie w środowiskach przybrzeżnych. Z kolei fauny morskich kręgowców świadczyły o mieszanym wpływie środowisk słodkowodnych i słonawych, a różnorodność wzrastała wraz ze wzrostem wpływu słodkowodnego (Thompson i in., 2024).
 ==Paleofauna==

@@ Linia 55: / Linia 55: @@
 |-
+|
-''[[Hesperornis#H. lumgairi|Hesperornis lumgairi]]'' <ref>Fox, R. C. (1974). "A Middle Campanian, nonmarine occurrence of the Cretaceous toothed bird ''Hesperornis'' Marsh". Canadian Journal of Earth Sciences, 11(9), 1335-1338. [[doi:10.1139/e74-127]]</ref>Aotsuka, K., & Sato, T. (2016). "Hesperornithiformes (Aves: Ornithurae) from the Upper Cretaceous Pierre Shale, Southern Manitoba, Canada". Cretaceous Research, 63, 154-169. [[doi:10.1016/j.cretres.2016.03.003]]<ref></ref>
+''[[Hesperornis#H. lumgairi|Hesperornis lumgairi]]'' <ref>Fox, R. C. (1974). "A Middle Campanian, nonmarine occurrence of the Cretaceous toothed bird ''Hesperornis'' Marsh". Canadian Journal of Earth Sciences, 11(9), 1335-1338. [[doi:10.1139/e74-127]]</ref><ref>Aotsuka, K., & Sato, T. (2016). "Hesperornithiformes (Aves: Ornithurae) from the Upper Cretaceous Pierre Shale, Southern Manitoba, Canada". Cretaceous Research, 63, 154-169. [[doi:10.1016/j.cretres.2016.03.003]]</ref>
 <hr>
 ''[[Hesperornis]]'' [[sp.]] <ref>https://www.encyklopedia.dinozaury.com/wiki/Hesperornis</ref>

@@ Linia 26: / Linia 26: @@
 ==Litologia i wiek==
-Osady formacji Foremost powstały podczas regresji Morza Środkowego Zachodu. Rozciąga się ona od południowej Alberty i Saskatchewan przez granicę ze Stanami Zjednoczonymi, gdzie część jej warstw o równoważnym wieku jest uważanych jako część formacji [[Judith River]] w północnej Montanie. Skały formacji Foremost w Albercie i Saskatchewan pochodzą z obszarów dzisiejszej Kolumbii Brytyjskiej i Montany. Powstały z materiałów takich jak skały wulkaniczne, metamorficzne, plutoniczne i osadowe, które zostały przyniesione przez rzeki i inne procesy, a następnie osadziły się w tym regionie. Foremost należy do [[grupa|grupy]] [[Belly River]], w której skład wchodzą również formacje [[Oldman]], [[Dinosaur Park]] oraz [[Judith River]]. Tradycyjnie granice formacji są wyznaczone przez strefy zawierające duże ilości węgla zwane Mackay (dolne pokłady) i Taber (górne pokłady). W regionie rzeki Milk River można wyróżnić trzy jeszcze nienazwane ogniwa (Thompson i in., 2024). Fowler (2017) ustalił wiek pokładów Foremost mieszczący się w przedziale od ok. 80,2 do 79,5 [[Ma]]. Z kolei wg Rogersa i in. (2024) [[formacja]] jest trochę młodsza (ok. 79,5-78,6 [[Ma]]).
+Osady formacji Foremost powstały podczas regresji Morza Środkowego Zachodu. Rozciąga się ona od południowej Alberty i Saskatchewan przez granicę ze Stanami Zjednoczonymi, gdzie część jej warstw o równoważnym wieku jest uważanych jako część formacji [[Judith River]] w północnej Montanie. Skały formacji Foremost w Albercie i Saskatchewan pochodzą z obszarów dzisiejszej Kolumbii Brytyjskiej i Montany. Powstały z materiałów takich jak skały wulkaniczne, metamorficzne, plutoniczne i osadowe, które zostały przyniesione przez rzeki i inne procesy, a następnie osadziły się w tym regionie. Foremost należy do [[grupa|grupy]] [[Belly River]], w której skład wchodzą również formacje [[Oldman]], [[Dinosaur Park]] oraz [[Judith River]]. Tradycyjnie granice formacji są wyznaczone przez strefy zawierające duże ilości węgla zwane Mackay (dolne pokłady) i Taber (górne pokłady). W regionie rzeki Milk River można wyróżnić trzy jeszcze nienazwane ogniwa (Thompson i in., 2024). Fowler (2017) ustalił wiek pokładów Foremost mieszczący się w przedziale od ok. 80,2 do 79,5 [[Ma]]. Z kolei wg Rogersa i in. (2025) [[formacja]] jest trochę młodsza (ok. 79,5-78,6 [[Ma]]).
 ==Paleośrodowisko==
@@ Linia 33: / Linia 33: @@
 ==Paleofauna==
-Fauna dinozaurów była podobnie zróżnicowana, co inne, dobrze poznane [[kampan|kampańskie]] formacje Ameryki Północnej. Występowały m. in. [[ceratopsyd]]y, [[tyranozauryd]]y, [[pachycefalozauryd]]y, [[dromeozauryd]]y, bazalni przedstawiciele [[Neornithischia]], [[ankylozauryd]]y oraz ptaki. [[Ceratopsidae|Ceratopsdy]] i [[Ankylosauria|ankylozaury]] wykazywały zmniejszenie względnej liczebności w górnych warstwach formacji Foremost oraz w dolnej części formacji [[Oldman]]. Mogło to wynikać z ich preferencji dla środowisk przybrzeżnych lub zasobów roślinnych, w przeciwieństwie do innych roślinożerców. Oprócz dinozaurów żyły również ryby, jaszczurki, żółwie, płazy, ssaki, krokodykomorfy, przedstawiciele Champsosauridae oraz bezkręgowce (Thompson i in., 2024).
+Fauna dinozaurów była podobnie zróżnicowana, co inne, dobrze poznane [[kampan|kampańskie]] formacje Ameryki Północnej. Występowały m. in. [[ceratopsyd]]y, [[tyranozauryd]]y, [[pachycefalozauryd]]y, [[dromeozauryd]]y, bazalni przedstawiciele [[Neornithischia]], [[ankylozauryd]]y oraz ptaki. [[Ceratopsidae|Ceratopsydy]] i [[Ankylosauria|ankylozaury]] wykazywały zmniejszenie względnej liczebności w górnych warstwach formacji Foremost oraz w dolnej części formacji [[Oldman]]. Mogło to wynikać z ich preferencji dla środowisk przybrzeżnych lub zasobów roślinnych, w przeciwieństwie do innych roślinożerców. Oprócz dinozaurów żyły również ryby, jaszczurki, żółwie, płazy, ssaki, krokodykomorfy, przedstawiciele Champsosauridae oraz bezkręgowce (Thompson i in., 2024).
 ===Dinozaury===
@@ Linia 55: / Linia 55: @@
 |-
+|
-''[[Hesperornis]]'' [[sp.]] <ref>Hope, S. (2002). "The Mesozoic radiation of Neornithes". [w:] Chiappe, L. M & Witmer, L.M. (red)."Mesozoic Birds: Above the Heads of Dinosaurs". University of California Press. pp 339-388.</ref>
+''[[Hesperornis#H. lumgairi|Hesperornis lumgairi]]'' <ref>Fox, R. C. (1974). "A Middle Campanian, nonmarine occurrence of the Cretaceous toothed bird ''Hesperornis'' Marsh". Canadian Journal of Earth Sciences, 11(9), 1335-1338. [[doi:10.1139/e74-127]]</ref>Aotsuka, K., & Sato, T. (2016). "Hesperornithiformes (Aves: Ornithurae) from the Upper Cretaceous Pierre Shale, Southern Manitoba, Canada". Cretaceous Research, 63, 154-169. [[doi:10.1016/j.cretres.2016.03.003]]<ref></ref>
+|
 UCMP 108074 - ''[[tarsometatarsus]]''
+|
-Być może te szczątki reprezentują nowy gatunek hesperornisa.
+Dawniej uważany za jeden z okazów ''[[Hesperornis#H. regalis|H. regalis]]''. Gatunek ten został odnaleziony również w USA ([[formacja]] [[Pierre Shale]]).
+|
-[[Plik:Hesperornis UDL.png|200px]]
+[[Plik:Hesperornis TD.png|200px]]
 |-
+|
@@ Linia 493: / Linia 499: @@
 Fowler, D. W. (2017). "Revised geochronology, correlation, and dinosaur stratigraphic ranges of the Santonian-Maastrichtian (Late Cretaceous) formations of the Western Interior of North America" PLoS ONE, 12(11), e0188426. [[doi:10.1371/journal.pone.0188426]]
-Rogers, R. R., Eberth, D. A., & Ramezani, J. (2024). "The “Judith River–Belly River problem” revisited (Montana-Alberta-Saskatchewan): New perspectives on the correlation of Campanian dinosaur-bearing strata based on a revised stratigraphic model updated with CA-ID-TIMS U-Pb geochronology". GSA Bulletin, 136(3-4), 1221-1237. [[doi:10.1130/B36999.1]]
+Rogers, R. R., Eberth, D. A., & Ramezani, J. (2025). "The “Judith River–Belly River problem” revisited (Montana-Alberta-Saskatchewan): New perspectives on the correlation of Campanian dinosaur-bearing strata based on a revised stratigraphic model updated with CA-ID-TIMS U-Pb geochronology". GSA Bulletin, 136(3-4), 1221-1237. [[doi:10.1130/B36999.1]]
 Thompson, M. G., Cullen, T. M., Evans, D. C., Schröder-Adams, C., & Ryan, M. J. (2024). "Multi-proxy paleoenvironmental and paleoecological reconstruction of the Foremost Formation (Upper Cretaceous, Campanian) of Alberta". Palaios, 39(12), 425-443 [[doi:10.2110/palo.2022.061]]

@@ Linia 19: / Linia 19: @@
 }}
 ==Wstęp==
 [[Formacja]] Foremost to [[późna kreda|późnokredowa]] [[formacja|jednostka litostratygraficzna]] położona w Kanadzie. Jej osady datuje się na [[piętro]] zwane [[kampan]].
@@ Linia 25: / Linia 26: @@
 ==Litologia i wiek==
 Osady formacji Foremost powstały podczas regresji Morza Środkowego Zachodu. Rozciąga się ona od południowej Alberty i Saskatchewan przez granicę ze Stanami Zjednoczonymi, gdzie część jej warstw o równoważnym wieku jest uważanych jako część formacji [[Judith River]] w północnej Montanie. Skały formacji Foremost w Albercie i Saskatchewan pochodzą z obszarów dzisiejszej Kolumbii Brytyjskiej i Montany. Powstały z materiałów takich jak skały wulkaniczne, metamorficzne, plutoniczne i osadowe, które zostały przyniesione przez rzeki i inne procesy, a następnie osadziły się w tym regionie. Foremost należy do [[grupa|grupy]] [[Belly River]], w której skład wchodzą również formacje [[Oldman]], [[Dinosaur Park]] oraz [[Judith River]]. Tradycyjnie granice formacji są wyznaczone przez strefy zawierające duże ilości węgla zwane Mackay (dolne pokłady) i Taber (górne pokłady). W regionie rzeki Milk River można wyróżnić trzy jeszcze nienazwane ogniwa (Thompson i in., 2024). Fowler (2017) ustalił wiek pokładów Foremost mieszczący się w przedziale od ok. 80,2 do 79,5 [[Ma]]. Z kolei wg Rogersa i in. (2024) [[formacja]] jest trochę młodsza (ok. 79,5-78,6 [[Ma]]).

@@ Linia 29: / Linia 29: @@
 ==Paleośrodowisko==
-[[Plik:Xenoceratops environment.jpg|Xenoceratops_environment|thumb|Rekonstrukcja paleośrodowiska z dinozaurami. Autor: ABelov2014 [https://abelov2014.deviantart.com/art/Xenoceratops-700152193]]]
+[[Plik:Xenoceratops environment.jpg|thumb|Rekonstrukcja paleośrodowiska formacji Foremost. Autor: ABelov2014 [https://abelov2014.deviantart.com/art/Xenoceratops-700152193]]]
-Osady formacji Foremost sugerują środowiska nadbrzeżne z estuariami lub lagunowe, które z czasem zmieniły się w obszary o większej powierzchni lądu w wyniku obniżenia się poziomu Morza Środkowego Zachodu oddzielającego od siebie Laramidię i Appalachię podczas morskiej regresji Claggett (Thompson, 2018).
+Osady formacji Foremost sugerują występowanie środowisk nadbrzeżne z estuariami lub lagunowe, które z czasem zmieniły się w obszary o większej powierzchni lądu w wyniku obniżenia się poziomu Morza Środkowego Zachodu oddzielającego od siebie Laramidię i Appalachię podczas morskiej regresji Claggett. Niska liczba i różnorodność otwornic bentosowych (żyjących na dnach zbiorników wodnych) wskazywały na stresujące warunki tlenowe i zasolenie w środowiskach przybrzeżnych. Z kolei fauny morskich kręgowców świadczyły o mieszanym wpływie środowisk słodkowodnych i słonawych, a różnorodność wzrastała wraz ze wzrostem wpływu słodkowodnego (Thompson i in., 2024).
 ==Paleofauna==
-Fauna dinozaurów była podobnie zróżnicowana, co inne, dobrze poznane kampańskie formacje z Ameryki Północnej. Występowały m. in. [[ceratopsyd]]y, [[tyranozauryd]]y, [[pachycefalozauryd]]y, [[dromeozauryd]]y, bazalni przedstawiciele [[Neornithischia]], [[ankylozauryd]]y i niewielkie teropody. Wstępowały również ryby, jaszczurki, żółwie, płazy, ssaki, ptaki, morskie bezkręgowce oraz przedstawicieli Champsosauridae i Eusuchia.
+Fauna dinozaurów była podobnie zróżnicowana, co inne, dobrze poznane [[kampan|kampańskie]] formacje Ameryki Północnej. Występowały m. in. [[ceratopsyd]]y, [[tyranozauryd]]y, [[pachycefalozauryd]]y, [[dromeozauryd]]y, bazalni przedstawiciele [[Neornithischia]], [[ankylozauryd]]y oraz ptaki. [[Ceratopsidae|Ceratopsdy]] i [[Ankylosauria|ankylozaury]] wykazywały zmniejszenie względnej liczebności w górnych warstwach formacji Foremost oraz w dolnej części formacji [[Oldman]]. Mogło to wynikać z ich preferencji dla środowisk przybrzeżnych lub zasobów roślinnych, w przeciwieństwie do innych roślinożerców. Oprócz dinozaurów żyły również ryby, jaszczurki, żółwie, płazy, ssaki, krokodykomorfy, przedstawiciele Champsosauridae oraz bezkręgowce (Thompson i in., 2024).
 ===Dinozaury===

@@ Linia 12: / Linia 12: @@
   |miąższość              = do 170 m
   |klimat                 = ciepły i wilgotny
-  |litologia              = dominują skały osadowe, występują również wulkaniczne, plutoniczne oraz metamorficzne
+  |litologia              = mułowce, piaskowce, pyłowce, skały wulkaniczne, plutoniczne oraz metamorficzne (materiał wtórny)
   |typowy                 =
   |grafika                = Foremost Fm 1.jpg
@@ Linia 22: / Linia 22: @@
 ==Etymologia==
-Nazwa [[formacja|formacji]] pochodzi od wychodni skalnych w Chin Coulee w pobliżu miasta Foremost.
+Nazwa [[formacja|formacji]] pochodzi miasta Foremost znajdującego się w prowincji Alberta.
 ==Litologia i wiek==
-[[Formacja]] Foremost rozciąga się od południowej Alberty i Saskatchewan przez granicę ze Stanami Zjednoczonymi, gdzie część jej warstw o równoważnym wieku jest uważanych jako część formacji [[Judith River]] w północnej Montanie. Foremost należy do [[grupa|grupy]] [[Belly River]], w której skład wchodzą również formacje [[Oldman]], [[Dinosaur Park]] oraz [[Judith River]]. Granice formacji są wyznaczone przez strefy zawierające duże ilości węgla zwane Mackay (dolne pokłady) i Taber (górne pokłady). Możliwe, że w skład formacji wchodzą również piaskowce Herronton, które oddzielają górną strefę węglową Taber od dolnych osadów formacji [[Oldman]]. Formacja Foremost zawiera skały osadowe, wulkaniczne, plutoniczne oraz metamorficzne (Thompsom, 2018). Fowler (2017) ustalił wiek formacji mieszczący się w przedziale od ok. 80,2 do 79,5 [[Ma]]. Z kolei wg Rogersa i in. (2024) [[formacja]] jest trochę młodsza (ok. 79,5-78,6 [[Ma]]).
+[[Plik:Foremost Fm 2.jpg|thumb|Odsłonięcia skał formacji Foremost znajdujące się obok rzeki Milk River. Fot. Georgialh [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Foremost_Fm_2.jpg]]]
 ==Paleośrodowisko==
@@ Linia 54: / Linia 55: @@
 |-
+|
-''[[Hesperornis]]'' [[sp.]] <ref name="Thompson2018">Thompson, 2018</ref><ref>Hope, S. (2002). "The Mesozoic radiation of Neornithes". [w:] Chiappe, L. M & Witmer, L.M. (red)."Mesozoic Birds: Above the Heads of Dinosaurs". University of California Press. pp 339-388.</ref>
+''[[Hesperornis]]'' [[sp.]] <ref>Hope, S. (2002). "The Mesozoic radiation of Neornithes". [w:] Chiappe, L. M & Witmer, L.M. (red)."Mesozoic Birds: Above the Heads of Dinosaurs". University of California Press. pp 339-388.</ref>
+|
-''[[tarsometatarsus]]'', korona zęba
+UCMP 108074 - ''[[tarsometatarsus]]''
+|
 Być może te szczątki reprezentują nowy gatunek hesperornisa.
@@ Linia 116: / Linia 117: @@
 TMP 2011.053.0148 - ząb <ref name="Cullen2016"></ref>
 <hr>
-pojedyncza osteoderma <ref name="Thompson2018"></ref>
+pojedyncza osteoderma <ref name="Thompson2018">Thompson, M. G. (2018). "A Multidisciplinary Palaeoenvironmental Reconstruction of the Campanian Foremost Formation of Southern Alberta". (dysertacja doktorska, Carleton University) [https://curve.carleton.ca/3c11d8cf-52ea-40d9-b484-409615aa2e28]</ref>
+|
 Niediagnostyczne taksony.
@@ Linia 493: / Linia 494: @@
 Rogers, R. R., Eberth, D. A., & Ramezani, J. (2024). "The “Judith River–Belly River problem” revisited (Montana-Alberta-Saskatchewan): New perspectives on the correlation of Campanian dinosaur-bearing strata based on a revised stratigraphic model updated with CA-ID-TIMS U-Pb geochronology". GSA Bulletin, 136(3-4), 1221-1237. [[doi:10.1130/B36999.1]]
 Thompson, M. G., Cullen, T. M., Evans, D. C., Schröder-Adams, C., & Ryan, M. J. (2024). "Multi-proxy paleoenvironmental and paleoecological reconstruction of the Foremost Formation (Upper Cretaceous, Campanian) of Alberta". Palaios, 39(12), 425-443 [[doi:10.2110/palo.2022.061]]

@@ Linia 273: / Linia 273: @@
+|
 Nieokreślony gatunek z rodzaju ''Champsosaurus''.
 |}
@@ Linia 367: / Linia 396: @@
 !Materiał kopalny
 !Komentarz
 |-
+|
@@ Linia 374: / Linia 417: @@
+|
 Nieokreślony gatunek z rodzaju ''Lepisosteus''.
 |-
+|
@@ Linia 381: / Linia 431: @@
+|
 Okaz ten wcześniej był przypisywany do rodzaju ''Cretophareodus''.
 |-
+|
@@ Linia 388: / Linia 452: @@
+|
 Na chwilę obecną jest niemożliwe ustalenie rodzaju do jakiego należały te łuski.
 |}

@@ Linia 360: / Linia 360: @@
 ===Ryby kostnoszkieletowe===
-{| class="wikitable"
+{| class="wikitable sortable" align="center" width="100%"
 |-
-! Takson !! Materiał kopalny
+! colspan="3" align="center" |'''Ryby kostnoszkieletowe
 |-
-| Nienazwany takson ||  TMP 2013.019.0077 -  łuski
+!Takson
 |-
-| ''Lepisosteus'' sp. || TMP 2009.037.0082 - zęby, łuski i fragmenty czaszki
 |-
-| ''Horseshoeichthys'' sp.  || TMP 2011.053.0102 - trzon kręgu
 |-
-| Nienazwany takson||  TMP 2013.019.0085 - część kości biodrowej
-|-
+Niezidentyfikowany przedstawiciel Semionotiformes  <ref name="Cullen2016"></ref>
-| ''Scapherpeton'' sp. || TMP 2015.044.0117 - kręg tułowiowy
-|}
+TMP 2013.019.0077 -  łuski
-−
+|
-===Pozostałe kręgowce===
+Na chwilę obecną jest niemożliwe ustalenie rodzaju do jakiego należały te łuski.
 |}

@@ Linia 421: / Linia 421: @@
 ==Bibliografia==
-<small> Borysenko, L.H. (2017). "Description of a new genus of primitive ants from Canadian amber, with the study of relationships between stem- and crown-group ants (Hymenoptera: Formicidae)". Insecta Mundi. 570: 1–57.
+<small>
 Fowler, D. W. (2017). "Revised geochronology, correlation, and dinosaur stratigraphic ranges of the Santonian-Maastrichtian (Late Cretaceous) formations of the Western Interior of North America" PLoS ONE, 12(11), e0188426. [[doi:10.1371/journal.pone.0188426]]
 Rogers, R. R., Eberth, D. A., & Ramezani, J. (2024). "The “Judith River–Belly River problem” revisited (Montana-Alberta-Saskatchewan): New perspectives on the correlation of Campanian dinosaur-bearing strata based on a revised stratigraphic model updated with CA-ID-TIMS U-Pb geochronology". GSA Bulletin, 136(3-4), 1221-1237. [[doi:10.1130/B36999.1]]