Giganotosaurus - Historia wersji

Paweł: /* Wstęp */

2026-08-08T14:50:12Z

‎Wstęp

StanislawKopec: (Aktualizacja datowania dinozaurów z formacji Candeleros za Maniel i in., 2026)

2026-08-05T19:00:42Z

(Aktualizacja datowania dinozaurów z formacji Candeleros za Maniel i in., 2026)

Paweł o 07:42, 18 sty 2025

2025-01-18T07:42:36Z

Paweł o 21:06, 17 sty 2025

2025-01-17T21:06:17Z

Paweł: /* Wymiary */

2024-04-02T06:34:20Z

‎Wymiary

Kamil Kamiński: /* Wymiary */

2024-04-01T19:48:22Z

‎Wymiary

Kamil Kamiński o 19:44, 1 kwi 2024

2024-04-01T19:44:15Z

Paweł: uzupełnienia

2024-04-01T16:45:20Z

uzupełnienia

Podgląd zmian

Taurovenator o 09:18, 25 mar 2024

2024-03-25T09:18:05Z

Kamil Kamiński: /* Stan badań, budowa i paleobiologia */

2020-07-23T21:04:16Z

‎Stan badań, budowa i paleobiologia

@@ Linia 37: / Linia 37: @@
 }}
 ==Wstęp==
-''Giganotosaurus'' to [[rodzaj]] ogromnego, [[zaawansowany|zaawansowanego]] karcharodontozauryda żyjącego w późnej kredzie na terenie Ameryki Południowej.
+''Giganotosaurus'' to [[rodzaj]] ogromnego, [[zaawansowany|zaawansowanego]] karcharodontozauryda żyjącego we wczesnej kredzie na terenie Ameryki Południowej.
 ==Etymologia==

@@ Linia 10: / Linia 10: @@
   |miejsce                = [[Argentyna]] - Neuquén
 <small>([[formacja]] [[Candeleros]])</small>
-  |czas                   = {{Występowanie|100|97}}
+  |czas                   = {{Występowanie|111.4|106.2}}
-ok. 100-97 [[Ma]] <ref>Canale i in., 2014</ref><ref>Canale i in., 2022</ref><br>
+ok. 111,4-106,2 [[Ma]] <ref>Zobacz więcej: [[Candeleros#Wiek]].</ref><br>
-<small>[[późna kreda]] ([[cenoman]])</small>
+<small>[[wczesna kreda]] ([[alb]])</small>
   |systematyka            = [[Dinosauria]]
@@ Linia 143: / Linia 143: @@
 [[Kategoria:Mezozoik]]
 [[Kategoria:Kreda]]
-[[Kategoria:Cenoman]]
+[[Kategoria:Alb]]

← poprzednia wersja		Wersja z 07:42, 18 sty 2025
Linia 24:		Linia 24:

	[[Allosauroidea]]		[[Allosauroidea]]
−
−	~~[[Carcharodontosauriformes]]~~

	[[Carcharodontosauridae]]		[[Carcharodontosauridae]]

@@ Linia 14: / Linia 14: @@
 <small>[[późna kreda]] ([[cenoman]])</small>
   |systematyka            = [[Dinosauria]]
 [[Theropoda]]
@@ Linia 22: / Linia 24: @@
 [[Allosauroidea]]
 [[Carcharodontosauridae]]
@@ Linia 80: / Linia 84: @@
 |-
 |{{V| ''G. carolinii''}}
-| {{Kpt|Coria}} i {{Kpt|Salgado}}, 1995
+| {{Kpt|[[Coria]]}} i {{Kpt|Salgado}}, [[1995]]
 |}

@@ Linia 72: / Linia 72: @@
 [[Plik:Giganotosaurus_final_by_Dinosauria_Freak.jpg|200px|thumb|right|Rekonstrukcja ''Giganotosaurus''. Autor: Marty Goddamn McFly (ZombieSaurian) [http://zombiesaurian.deviantart.com/art/Giganotosaurus-carolinii-final-176663834].]]
-Fragmentaryczny MUCPv-95 reprezentuje okaz większy o 6,5 % (Hartman, online 2013B) lub 8% (Calvo i Coria, 2000), zatem długość można obliczyć na 13,2-13,5 m (przyjmując dłuższą kość udową i 8%, dalej: A), 12,5-12,85 m (przyjmując krótszą kość udową i 8%, dalej: B), 13-13,3 m (przyjmując dłuższą kość udową i 6,5% dalej: C), 12,4-12,7 m (przyjmując krótszą kość udową i 6,5% dalej: D) (dla [[Therrien]] i [[Henderson]], [[2007]] odpowiednio 13,8 lub 14 m) a masę na (A) 5-11 t (17,4 t dla Therrien i Henderson, 2007), (B) 4,4-9,8 t (15 t dla Therrien i Henderson, 2007), (C) 4,8-10,9 t (16,7 t dla Therrien i Henderson, 2007) lub (D) 4,2-9,4 t (15,4 dla Therrien i Henderson, 2007). Jego czaszka mogła mierzyć 1,65-1,94 m (lub ok. 1,5 m, jeśli ta holotypu była bardzo zbliżona do ''[[Tyrannosaurus]]''). Przyjęcie, że fragment czaszki większy o 6,5 lub 8% znamionuje większego także o 6,5 lub 8% osobnika jest wątpliwe, gdyż w miarę wzrostu całego ciała czaszka rosła zapewne bardziej. Folkes (online) podaje, że Omar Lagarda zmierzył kości zębowe [[holotyp]]u i przypisaną i stwierdził, że okaz MUCPv-95 miał ją większą o 6,6%.
+Fragmentaryczny MUCPv-95 reprezentuje okaz większy o 6,5 % (Hartman, online 2013B) lub 8% (Calvo i Coria, 2000), zatem długość można obliczyć na 13,2-13,5 m (przyjmując dłuższą kość udową i 8%, dalej: A), 12,5-12,85 m (przyjmując krótszą kość udową i 8%, dalej: B), 13-13,3 m (przyjmując dłuższą kość udową i 6,5% dalej: C), 12,4-12,7 m (przyjmując krótszą kość udową i 6,5% dalej: D) (dla [[Therrien]] i [[Henderson]], [[2007]] odpowiednio 13,8 lub 14 m) a masę na (A) 5-11 t (17,4 t dla Therrien i Henderson, 2007), (B) 4,4-9,8 t (15 t dla Therrien i Henderson, 2007), (C) 4,8-10,9 t (16,7 t dla Therrien i Henderson, 2007) lub (D) 4,2-9,4 t (15,4 dla Therrien i Henderson, 2007). Jego czaszka mogła mierzyć 1,65-1,94 m (lub ok. 1,5 m, jeśli ta holotypu była bardzo zbliżona do ''[[Tyrannosaurus]]''). Zdaniem Moliny-Pereza i Larramendiego (2019) osobnik ten osiągał 13,2 m długości, 8,5 t masy oraz 3,85 m wysokości w biodrach. Przyjęcie, że fragment czaszki większy o 6,5 lub 8% znamionuje większego także o 6,5 lub 8% osobnika jest wątpliwe, gdyż w miarę wzrostu całego ciała czaszka rosła zapewne bardziej. Folkes (online) podaje, że Omar Lagarda zmierzył kość zębową materiału przypisanego i stwierdził, że okaz MUCPv-95 miał ją większą o 6,6% od [[holotyp]]u.
 ==Spis gatunków==

@@ Linia 66: / Linia 66: @@
 Znane są one w dużej części z fragmentarycznych szczątków, dla których obliczenia czasem okazują się błędne - osobniki tego samego gatunku niekiedy mają różne proporcje (np. u okazu ''T. rex'' nazwanego "Sue" kość szczękowa jest 25% dłuższa niż u [[holotyp]]u, kość zębowa - 15%, k. udowa - 3% a II k. śródstopia jest krótsza o 5%).
-Długość [[holotyp]]u giganotozaura została oszacowana nieznanymi metodami na 12,2 m ([[Rodolfo Coria|Coria]] i [[Philip Currie|Currie]], [[2006]]) i 12,5 m (Coria i [[Leonardo Salgado|Salgado]], [[1995]]), oraz z rekonstrukcji szkieletu na 12,4 m (Hartman, online 2013A), przy długości czaszki 1,53-1,8 m i kości udowej mierzącej 1,43 m; pomiar [[Matthew Carrano|Carrano]] i in. ([[2012]]) wykazał, że k. udowa mierzyła 136,5 cm (dla porównania u ''[[Tyrannosaurus]]'' 131-132 cm). Carrano i in. uznali też, że długość czaszki (153 cm) została przeszacowana i że miała ona wymiary bardzo zbliżone do ''Tyrannosaurus'' (ok. 139 cm). Jeśli zmniejszyć wymiary o różnicę w długości k. udowej, to okaz typowy mógł mierzyć 11,6-11,9 m. Therrien i Henderson ([[2007]]) obliczyli długość na 13 m metodą bazującą na długości czaszki, przyjmując, że ma ona 1,56 m (niepewna wartość). Ponadto, ich sposób liczenia zakłada, że długość czaszki u mięsożernych teropodów jest skorelowana z długością całego ciała, lecz - jak wskazują na to same wyniki autorów - nie jest to korelacja ścisła na tyle, żeby zakładać dokładność i przydatność metody - np. mierzący 7,7 m ''[[Tarbosaurus]]'' (PIN 552-1) miałby mieć aż 9,9 m a długi na 7,4 m ''[[Allosaurus]]'' (YPM 1930) - tylko 6,4 m. Poza tym nie wszystkie żywiące się mięsem [[teropod]]y miały podobne proporcje ciała (zob. też [[Michael Mortimer|Mortimer]], online C i [[Harris]], online). Na postawie czaszki ''Meraxes'' mierzącej 127 cm długości, Canale i in. (2022) oszacowali, że u ''Giganotosaurus'' miała 162 cm, czyniąc ją jedną z najdłuższych u teropodów.
+Długość [[holotyp]]u giganotozaura została oszacowana nieznanymi metodami na 12,2 m ([[Rodolfo Coria|Coria]] i [[Philip Currie|Currie]], [[2006]]) i 12,5 m (Coria i [[Leonardo Salgado|Salgado]], [[1995]]), oraz z rekonstrukcji szkieletu na 12,4 m (Hartman, online 2013A), przy długości czaszki 1,53-1,8 m i kości udowej mierzącej 1,43 m; pomiar [[Matthew Carrano|Carrano]] i in. ([[2012]]) wykazał, że k. udowa mierzyła 136,5 cm (dla porównania u ''[[Tyrannosaurus]]'' 131-132 cm). Carrano i in. uznali też, że długość czaszki (153 cm) została przeszacowana i że miała ona wymiary bardzo zbliżone do ''Tyrannosaurus'' (ok. 139 cm). Ostatnio jednak na postawie czaszki ''Meraxes'' mierzącej 127 cm długości, Canale i in. (2022) oszacowali, że u ''Giganotosaurus'' miała 162 cm, czyniąc ją jedną z najdłuższych u teropodów. Jeśli zmniejszyć wymiary o różnicę w długości k. udowej, to okaz typowy mógł mierzyć 11,6-11,9 m. Therrien i Henderson ([[2007]]) obliczyli długość na 13 m metodą bazującą na długości czaszki, przyjmując, że ma ona 1,56 m (niepewna wartość). Ponadto, ich sposób liczenia zakłada, że długość czaszki u mięsożernych teropodów jest skorelowana z długością całego ciała, lecz - jak wskazują na to same wyniki autorów - nie jest to korelacja ścisła na tyle, żeby zakładać dokładność i przydatność metody - np. mierzący 7,7 m ''[[Tarbosaurus]]'' (PIN 552-1) miałby mieć aż 9,9 m a długi na 7,4 m ''[[Allosaurus]]'' (YPM 1930) - tylko 6,4 m. Poza tym nie wszystkie żywiące się mięsem [[teropod]]y miały podobne proporcje ciała (zob. też [[Michael Mortimer|Mortimer]], online C i [[Harris]], online).
 Masę [[holotyp]]u szacuje się na 6-8 t ([[Rodolfo Coria|Coria]] i [[Leonardo Salgado|Salgado]], [[1995]]), 9 t (Mazzetta, [[1999]]), 6,6 t (Seebacher, [[2001]]), 4 t (Coria i [[Philip Currie|Currie]], [[2002]]), 6,5 t (średnia z Mazzetta i in., 2004; wyniki od 2,6 do 9,3 t), 6,8 t ([[Gregory Paul|Paul]], online; Hartman, online 2013B) a nawet niewiarygodnie wysoko - na 13,8 t (Therrien i Henderson, [[2007]] - zob. wyżej), natomiast wyniki zmniejszone o długość k. udowej (zob. wyżej) to odpowiednio 5,2-7 t, 7,8 t, 5,7 t, 3,5 t, 5,7 t, 5,9 t i 12 t dla Therrien i Henderson (2007).

@@ Linia 51: / Linia 51: @@
 ==Stan badań, budowa i paleobiologia==
 [[Plik:Giganotosaurus skull reconstruction.png|thumb|Rekonstrukcje czaszek ''Giganotosaurus''. Autor: Eotyrannu5 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Giganotosaurus_skull_reconstruction.png]]]
-Mimo że od nazwania tego teropoda minęło już kilkanaście lat i jest on znanym z najbardziej kompletnych szczątków karcharodontozaurynem, to wciąż czeka na szczegółowy opis - dotąd opisano jedynie mózgoczaszkę ([[Rodolfo Coria|Coria]] i [[Philip Currie|Currie]], [[2002]]; Paulina-Carabajal i Canale, [[2010]]); informacje o budowie (m.in. reinterpretacja budowy kości łopatkowo-kruczej) zawiera też dotycząca ''[[Tyrannotitan]]'' praca Canale i in. (2014).
+Mimo że od nazwania tego teropoda minęło już niemal 30 lat i jest on znanym z najbardziej kompletnych szczątków karcharodontozaurynem, to wciąż czeka na szczegółowy opis - dotąd opisano jedynie mózgoczaszkę ([[Rodolfo Coria|Coria]] i [[Philip Currie|Currie]], [[2002]]; Paulina-Carabajal i Canale, [[2010]]); informacje o budowie (m.in. reinterpretacja budowy kości łopatkowo-kruczej) zawiera też dotycząca ''[[Tyrannotitan]]'' praca Canale i in. (2014).
 ''Giganotosaurus'' był zbudowany podobnie do innych karcharodontozaurydów (zob. opis [[Carcharodontosauridae]] i kolejnych wyróżnianych wśród nich kladów). Wyróżniały go dwa otwory pneumatyczne na przyśrodkowej powierzchni kości kwadratowej ([[diagnoza]] za [[Matthew Carrano|Carrano]] i in., [[2012]]), poza tym był niemal nieodróżnialny od ''[[Mapusaurus]]''. Zobacz też [[Mapusaurus#Budowa]]. Mózgoczaszka ''Giganotosaurus'' swoją budową bardzo przypomina tą u ''[[Carcharodontosaurus]]'', lecz różni się położeniem nerwów czaszkowych IX-XI w rdzeniu przedłużonym. Objętość wnętrza czaszki wynosi 300 ml (Paulina-Carabajal i Canale [[2010]]). W 2020 roku Paulina-Carabajal i Nieto na podstawie lepszej jakości modelu wnętrza czaszki stwierdzili, że jej objętość wynosi 380 ml, czyli więcej niż było podane w badaniu z 2010 roku.

@@ Linia 1: / Linia 1: @@
 {{DISPLAYTITLE:''Giganotosaurus''}}
 <small>
@@ Linia 148: / Linia 151: @@
 [[Kategoria:Kreda]]
 [[Kategoria:Cenoman]]

@@ Linia 56: / Linia 56: @@
 ''Giganotosaurus'' był zbudowany podobnie do innych karcharodontozaurydów (zob. opis [[Carcharodontosauridae]] i kolejnych wyróżnianych wśród nich kladów). Wyróżniały go dwa otwory pneumatyczne na przyśrodkowej powierzchni kości kwadratowej ([[diagnoza]] za [[Matthew Carrano|Carrano]] i in., [[2012]]), poza tym był niemal nieodróżnialny od ''[[Mapusaurus]]''.
-Można przypuszczać, że ''Giganotosaurus'' polował na zauropody (lecz nie na na [[Argentinosaurus|argentynozaury]], gdyż nie żyły w jednym czasie), ale też na szybsze zwierzęta - ''Giganotosaurus'' mógł osiągać prędkość 14 m/s (=50 km/h) (Blanco i Mazzetta, [[2001]]), jednakże inni spekulują, że bieganie z wysoką prędkością olbrzymiego teropoda o podobnych rozmiarach co ''[[Tyrannosaurus]]'' jest mało prawdopodobne (Sellers i in., 2017) i szacują, że mógł w stanie się poruszać z prędkością 5,84-8,10 m/s (=21-29 km/h) (Dececchi i in., 2020). W osadach formacji [[Candeleros]] znaleziono za to dużego tytanozaura ''[[Andesaurus]]'' i mniejsze diplodokoidy ''[[Limaysaurus]]'' i ''[[Nopcsaspondylus]]''.
+Można przypuszczać, że ''Giganotosaurus'' polował na zauropody (lecz nie na na [[Argentinosaurus|argentynozaury]], gdyż nie żyły w jednym czasie), ale też na szybsze zwierzęta - ''Giganotosaurus'' mógł osiągać prędkość 14 m/s (=50 km/h) (Blanco i Mazzetta, [[2001]]), jednakże inni spekulują, że bieganie z wysoką prędkością olbrzymiego teropoda o podobnych rozmiarach co ''[[Tyrannosaurus]]'' jest mało prawdopodobne (Sellers i in., 2017) i szacują, że mógł się poruszać z prędkością 5,84-8,10 m/s (=21-29 km/h) (Dececchi i in., 2020). W osadach formacji [[Candeleros]] znaleziono za to dużego tytanozaura ''[[Andesaurus]]'' i mniejsze diplodokoidy ''[[Limaysaurus]]'' i ''[[Nopcsaspondylus]]''.
 ==Materiał kopalny==