Irritator - Historia wersji

Taurovenator o 21:01, 31 mar 2024

2024-03-31T21:01:25Z

Kamil Kamiński: /* Paleobiologia */

2023-05-14T19:44:11Z

‎Paleobiologia

Kamil Kamiński o 21:34, 13 maj 2023

2023-05-13T21:34:02Z

Kamil Kamiński: /* Wybrana bibliografia */

2020-06-10T18:34:45Z

‎Wybrana bibliografia

Kamil Kamiński: /* Paleobiologia */ Schade i in., 2020

2020-06-10T18:32:16Z

‎Paleobiologia: Schade i in., 2020

Kamil Kamiński: /* Materiał kopalny */

2018-03-01T15:27:13Z

‎Materiał kopalny

Kamil Kamiński: /* Materiał kopalny */

2018-03-01T15:26:30Z

‎Materiał kopalny

Mateusz o 11:36, 21 lut 2018

2018-02-21T11:36:54Z

Mateusz: Anulowanie wersji nr 20328 utworzonej przez Mateusz (dyskusja)

2018-02-21T11:36:17Z

Anulowanie wersji nr 20328 utworzonej przez Mateusz (dyskusja)

Mateusz o 11:35, 21 lut 2018

2018-02-21T11:35:49Z

@@ Linia 1: / Linia 1: @@
 {{DISPLAYTITLE:''Irritator''}}
 <small>
@@ Linia 124: / Linia 126: @@
 [[Kategoria:Kreda]]
 [[Kategoria:Alb]]

@@ Linia 67: / Linia 67: @@
 ==Paleobiologia==
-Stożkowate zęby idealnie nadawały się do przebijania i przytrzymywania śliskich ciał ryb. Podobne przystosowania stwierdzono też u innych spinozaurydów. Badania puszki mózgowej wykazały, że ''Irritator'' wykazywał dużą zdolność do szybkich i dobrze kontrolowanych ruchów łba w dół, co musiało być pomocne przy chwytaniu ryb (Schade i in., 2020). Cyfrowo zrekonstruowana anatomia czaszki wskazuje, że ugryzienia irritatora były stosunkowo słabe, ale szybkie. Dzięki nachylonej orientacji pyska, przed czaszką istniało pewne pole widzenia obuocznego (Schade i in., 2023).
+Stożkowate zęby idealnie nadawały się do przebijania i przytrzymywania śliskich ciał ryb. Podobne przystosowania stwierdzono też u innych spinozaurydów. Badania puszki mózgowej wykazały, że ''Irritator'' wykazywał dużą zdolność do szybkich i dobrze kontrolowanych ruchów łba w dół, co musiało być pomocne przy chwytaniu ryb (Schade i in., 2020). Późniejsze badania wykazały jednak, że wnioski oparte na kształcie przedniego kanału półkolistego należy uznać za niepewne. Cyfrowo zrekonstruowana anatomia czaszki wskazuje, że ugryzienia irritatora były stosunkowo słabe, ale szybkie. Wskazuje to, iż polował on na ofiary znacznie mniejsze od siebie, takie jak ryby i ewntualnie niewielkie dinozaury. Dzięki nachylonej orientacji pyska, przed czaszką istniało pewne pole widzenia obuocznego (Schade i in., 2023).
 ''Irritator'' zjadał także prawdopodobnie padlinę lub polował na tamtejsze pterozaury. W jednym ze szkieletów tych latających gadów odnaleziono wyłamany ząb, prawdopodobnie należący do tego [[spinozauryd]]a! Wg Buffetaut i in. (2002) najbardziej prawdopodobne wydaje się, że mięsożerca ten pożywiał się padłym zwierzęciem, wyrzuconym na brzeg laguny. Zob. też [[Spinosauridae#Paleoekologia]].

@@ Linia 67: / Linia 67: @@
 ==Paleobiologia==
-Stożkowate zęby idealnie nadawały się do przebijania i przytrzymywania śliskich ciał ryb. Podobne przystosowania stwierdzono też u innych spinozaurydów. Badania puszki mózgowej wykazały, że ''Irritator'' wykazywał dużą zdolność do szybkich i dobrze kontrolowanych ruchów łba w dół, co musiało być pomocne przy chwytaniu ryb (Schade i in., 2020).
+Stożkowate zęby idealnie nadawały się do przebijania i przytrzymywania śliskich ciał ryb. Podobne przystosowania stwierdzono też u innych spinozaurydów. Badania puszki mózgowej wykazały, że ''Irritator'' wykazywał dużą zdolność do szybkich i dobrze kontrolowanych ruchów łba w dół, co musiało być pomocne przy chwytaniu ryb (Schade i in., 2020). Cyfrowo zrekonstruowana anatomia czaszki wskazuje, że ugryzienia irritatora były stosunkowo słabe, ale szybkie. Dzięki nachylonej orientacji pyska, przed czaszką istniało pewne pole widzenia obuocznego (Schade i in., 2023).
 ''Irritator'' zjadał także prawdopodobnie padlinę lub polował na tamtejsze pterozaury. W jednym ze szkieletów tych latających gadów odnaleziono wyłamany ząb, prawdopodobnie należący do tego [[spinozauryd]]a! Wg Buffetaut i in. (2002) najbardziej prawdopodobne wydaje się, że mięsożerca ten pożywiał się padłym zwierzęciem, wyrzuconym na brzeg laguny. Zob. też [[Spinosauridae#Paleoekologia]].
@@ Linia 105: / Linia 105: @@
 Schade, M., Rauhut, O.W.M. & Evers, S.W. (2020). "Neuroanatomy of the spinosaurid ''Irritator challengeri'' (Dinosauria: Theropoda) indicates potential adaptations for piscivory." Scientific Reports 10, Article number: 9259 [[doi: https://doi.org/10.1038/s41598-020-66261-w]].
 Sereno, P. C., Beck, A. L., Dutheil, D. B., Gado, B., Larsson, H. C. E., Lyon, G. H., Marcot, J. D., Rauhut, O. W. M.; et al. (1998). "A Long-Snouted Predatory Dinosaur from Africa and the Evolution of Spinosaurids". Science. 282 (5392): 1298–302. [[doi:10.1126/science.282.5392.1298]].

← poprzednia wersja		Wersja z 18:34, 10 cze 2020
Linia 103:		Linia 103:

	Sales, M.A.F., Schultz, C.L. (2017). "Spinosaur taxonomy and evolution of craniodental features: Evidence from Brazil". PLoS ONE. 12 (11): e0187070. [[doi:10.1371/journal.pone.0187070]].		Sales, M.A.F., Schultz, C.L. (2017). "Spinosaur taxonomy and evolution of craniodental features: Evidence from Brazil". PLoS ONE. 12 (11): e0187070. [[doi:10.1371/journal.pone.0187070]].
		+
		+	Schade, M., Rauhut, O.W.M. & Evers, S.W. (2020). "Neuroanatomy of the spinosaurid ''Irritator challengeri'' (Dinosauria: Theropoda) indicates potential adaptations for piscivory." Scientific Reports 10, Article number: 9259 [[doi: https://doi.org/10.1038/s41598-020-66261-w]].

	Sereno, P. C., Beck, A. L., Dutheil, D. B., Gado, B., Larsson, H. C. E., Lyon, G. H., Marcot, J. D., Rauhut, O. W. M.; et al. (1998). "A Long-Snouted Predatory Dinosaur from Africa and the Evolution of Spinosaurids". Science. 282 (5392): 1298–302. [[doi:10.1126/science.282.5392.1298]].		Sereno, P. C., Beck, A. L., Dutheil, D. B., Gado, B., Larsson, H. C. E., Lyon, G. H., Marcot, J. D., Rauhut, O. W. M.; et al. (1998). "A Long-Snouted Predatory Dinosaur from Africa and the Evolution of Spinosaurids". Science. 282 (5392): 1298–302. [[doi:10.1126/science.282.5392.1298]].

@@ Linia 67: / Linia 67: @@
 ==Paleobiologia==
-Stożkowate zęby idealnie nadawały się do przebijania i przytrzymywania śliskich ciał ryb. Podobne przystosowania stwierdzono też u innych spinozaurydów. ''Irritator'' zjadał także prawdopodobnie padlinę lub polował na tamtejsze pterozaury. W jednym ze szkieletów tych latających gadów odnaleziono wyłamany ząb, prawdopodobnie należący do tego [[spinozauryd]]a! Wg Buffetaut i in. (2002) najbardziej prawdopodobne wydaje się, że mięsożerca ten pożywiał się padłym zwierzęciem, wyrzuconym na brzeg laguny. Zob. też [[Spinosauridae#Paleoekologia]].
+Stożkowate zęby idealnie nadawały się do przebijania i przytrzymywania śliskich ciał ryb. Podobne przystosowania stwierdzono też u innych spinozaurydów. Badania puszki mózgowej wykazały, że ''Irritator'' wykazywał dużą zdolność do szybkich i dobrze kontrolowanych ruchów łba w dół, co musiało być pomocne przy chwytaniu ryb (Schade i in., 2020).
 ==Środowisko życia==

@@ Linia 60: / Linia 60: @@
 Okaz GP/2T-5 to kości przedszczękowe, przednia część kości szczękowej i nosowej (jest to holotyp ''[[Angaturama]] limai'').
-[[Plik: Irritator_skull.png|300px|thumb|right|Czaszka irritatora  z zaznaczonymi znanymi elementami. Przód pyska pochodzi od holotypu angaturamy. Wątpliwości budzi jego poprawne wyskalowanie, bowiem wg Salesa i Schultza (2017) należał on do większego osobnika niż holotyp irritatora. Autor: Jaime A. Headden [http://spinosauridae.fr.gd/Irritator.htm].]]
+[[Plik: Irritator_skull.png|300px|thumb|right|Czaszka irritatora  z zaznaczonymi znanymi elementami. Przód pyska pochodzi od holotypu angaturamy. Wątpliwości budzi jego poprawne wyskalowanie, bowiem wg Salesa i Schultza (2017) należał on do większego osobnika niż holotyp irritatora (por. rys. na dole opisu). Autor: Jaime A. Headden [http://spinosauridae.fr.gd/Irritator.htm].]]
 ==Budowa==

@@ Linia 94: / Linia 94: @@
 ==Wybrana bibliografia==
 <small>
-Buffetaut, E., Martill, D., Escuillié3, F. (2004). "Pterosaurs as part of a spinosaur diet". Nature. 429 (33). [[doi:10.1038/430033a]].
+Buffetaut, E., Martill, D., Escuillié, F. (2004). "Pterosaurs as part of a spinosaur diet". Nature. 429 (33). [[doi:10.1038/430033a]].
 Carrano, M.T., Benson, R.B.J. & Sampson, S.D. (2012) "The phylogeny of Tetanurae (Dinosauria: Theropoda)" Journal of Systematic Palaeontology, 10(2), 211-300. [[doi:10.1080/14772019.2011.630927]]

@@ Linia 46: / Linia 46: @@
 [[Spinosaurinae]]
 |-
-| colspan=2 |[[Plik:Irritator.jpg|400px]]
+| colspan=2 |[[Plik:Irritator_Life_Reconstruction.jpg|400px]]
-<small>[[Holotyp]] i rekonstrukcja przyżyciowa ''Irritator''. Autor: M. Shiraishi. [http://dinosaurkingfanon.wikia.com/wiki/File:Irritator.jpg]</small>
+<small>Rekonstrukcja. Autor: Fred Wierum [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Irritator_Life_Reconstruction.jpg]</small>
 |}
 ==Wstęp==
-''Irritator'' to [[rodzaj]] wczesnokredowego [[teropod]]a z grupy [[Spinosauridae]]. Żył na terenie dzisiejszej Brazylii. W tych samych osadach odnaleziono także innego spinozauryda o nazwie ''Angaturama limai''. Może on być tym samym [[takson]]em a nawet osobnikiem, co ''Irritator'' (ale zob. dalej). Czaszka irritatora jest najbardziej kompletna spośród wszystkich znanych spinozaurydów, dostarczyła więc cennych informacji na temat budowy i paleobiologii tej grupy teropodów.
+''Irritator'' to [[rodzaj]] wczesnokredowego [[teropod]]a z grupy [[Spinosauridae]]. Żył na terenie dzisiejszej Brazylii. W tych samych osadach odnaleziono także innego spinozauryda o nazwie ''[[Angaturama]] limai''. Może on być tym samym [[takson]]em, co ''Irritator''. Czaszka irritatora jest najbardziej kompletna spośród wszystkich znanych spinozaurydów, dostarczyła więc cennych informacji na temat budowy i paleobiologii tej grupy teropodów.
 ==Odkrycie i etymologia==
 Mierzącą >80 cm długości (wg innych źródeł 60 cm) czaszkę ''Irritator'' znaleźli w [[1996]] roku w osadach brazylijskiej formacji Santana kolekcjonerzy skamieniałości, którzy oblepili ją gipsem, by skamielina wyglądała na bardziej kompletną. Późniejsze usuwanie sfabrykowanych warstw wymagało długiej i ciężkiej pracy. Stąd też nazwa dinozaura, która oznacza "mozolny/uciążliwy". Drugi człon nazwy ''challengeri'', został utworzony od książkowej postaci prof. Challengera z powieści A.C. Doyle’a "Zaginiony świat". Autorzy opisu uznali omawianego dinozaura za przedstawiciela kladu [[Maniraptora]], obecnie wiadomo jednak, że należał on do rodziny [[Spinosauridae]].
 ==Materiał kopalny==
 [[Holotyp]] (SMNS 58022) to niekompletna czaszka (ok. 840 mm) bez większości kości przedszczękowych, przedniej części kości szczękowych oraz przedniej części żuchwy (Sues i in., 2002).
-Okaz GP/2T-5 to kości przedszczękowe, przednia część kości szczękowej i nosowej (jest to holotyp ''Angaturama limai'').
+Okaz GP/2T-5 to kości przedszczękowe, przednia część kości szczękowej i nosowej (jest to holotyp ''[[Angaturama]] limai'').
 [[Plik: Irritator_skull.png|300px|thumb|right|Czaszka irritatora  z zaznaczonymi znanymi elementami. Przód pyska pochodzi od holotypu angaturamy. Autor: Jaime A. Headden [http://spinosauridae.fr.gd/Irritator.htm].]]
@@ Linia 75: / Linia 74: @@
 ==Synonimika z ''Angaturama''==
-Wkrótce po nazwaniu ''Irritator'' z tej samej formacji skalnej opisano szczątki innego spinozauryda, nazwanego ''Angaturama limai''. O ile ten pierwszy znany był z niekompletnej czaszki bez przedniej części pyska, to materiał kopalny angaturamy reprezentował właśnie brakujące elementy z okazu SMNS 58022. Tak więc szczątki obu dinozaurów nie tylko nie pokrywały się, ale wręcz uzupełniały. Wobec tego pojawiły się sugestie, że może to być to samo zwierzę, a być może nawet ten sam osobnik (np. [[Paul Sereno|Sereno]] i in., 1998). Sales i Schultz (2017) uznali jednak, że takie twierdzenia nie zostały nigdy poparte solidną argumentacją. Autorzy ci stwierdzili, że zachowane szczątki obu spinozaurydów zawierają trzeci ząb lewej kości szczękowej, nie mogą więc być częściami jednego szkieletu. Ponadto oba okazy różnią się kolorem i stanem zachowania kości. Kość przedszczękowa ''Angaturama'' ma wielkość porównywalną do ''[[Baryonyx]]'', więc czaszka mogła być większa niż holotyp ''Irritator''. W konkluzji cytowani autorzy doszli do wniosku, że szczątki irritatra i angaturamy należały niemal na pewno do różnych osobników, natomiast kwestia ich synonimiki wymaga dalszych badań.
+Wkrótce po nazwaniu ''Irritator'' z tej samej formacji skalnej opisano szczątki innego spinozauryda, nazwanego ''[[Angaturama]] limai''. O ile ten pierwszy znany był z niekompletnej czaszki bez przedniej części pyska, to materiał kopalny angaturamy reprezentował właśnie brakujące elementy z okazu SMNS 58022. Tak więc szczątki obu dinozaurów nie tylko nie pokrywały się, ale wręcz uzupełniały. Wobec tego pojawiły się sugestie, że może to być to samo zwierzę, a być może nawet ten sam osobnik (np. [[Paul Sereno|Sereno]] i in., 1998). Sales i Schultz (2017) uznali jednak, że takie twierdzenia nie zostały nigdy poparte solidną argumentacją. Autorzy ci stwierdzili, że zachowane szczątki obu spinozaurydów zawierają trzeci ząb lewej kości szczękowej, nie mogą więc być częściami jednego szkieletu. Ponadto oba okazy różnią się kolorem i stanem zachowania kości. Kość przedszczękowa ''Angaturama'' ma wielkość porównywalną do ''[[Baryonyx]]'', więc czaszka mogła być większa niż holotyp ''Irritator''. W konkluzji cytowani autorzy doszli do wniosku, że szczątki irritatra i angaturamy należały niemal na pewno do różnych osobników, natomiast kwestia ich synonimiki wymaga dalszych badań.
-[[Plik: Spinosaurids2.jpg|300px|thumb|right|Czaszka Czaszki spinozaurydów z Brazylii. Od góry: ''Irritator'', ''Angaturama'' i ''[[Oxalaia]]'' Widoczna różnica w wielkości dwóch pierwszych, domniemanych synonimów. Źródło: Sales i Schultz, 2017 [http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0187070].]]
+[[Plik: Spinosaurids2.jpg|300px|thumb|right|Czaszki spinozaurydów z Brazylii. Od góry: ''Irritator'', ''Angaturama'' i ''[[Oxalaia]]'' Widoczna różnica w wielkości dwóch pierwszych, domniemanych synonimów. Źródło: Sales i Schultz, 2017 [http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0187070].]]
 == Spis gatunków ==
@@ Linia 83: / Linia 82: @@
 | {{Kpt|[[Martill]], [[Cruikshank]], [[Frey]], [[Small]] & [[Clarke]], [[1996]]}}
 |-
-| =? ''Angaturama''
+| =? ''[[Angaturama]]''
 | {{Kpt|[[Kellner]] & [[Campos]], [[1996]]}}
 |-
@@ Linia 89: / Linia 88: @@
 | {{Kpt|[[Martill]], [[Cruikshank]], [[Frey]], [[Small]] & [[Clarke]], [[1996]]}}
 |-
-| =? ''Angaturama limai''
+| =? ''[[Angaturama]] limai''
 | {{Kpt|[[Kellner]] & [[Campos]], [[1996]]}}
 |}
@@ Linia 95: / Linia 94: @@
 ==Wybrana bibliografia==
 <small>
-Buffetaut, E., Martill, D., Escuillié, F. (2004). "Pterosaurs as part of a spinosaur diet". Nature. 429 (33). [[doi:10.1038/430033a]].
+Buffetaut, E., Martill, D., Escuillié3, F. (2004). "Pterosaurs as part of a spinosaur diet". Nature. 429 (33). [[doi:10.1038/430033a]].
 Carrano, M.T., Benson, R.B.J. & Sampson, S.D. (2012) "The phylogeny of Tetanurae (Dinosauria: Theropoda)" Journal of Systematic Palaeontology, 10(2), 211-300. [[doi:10.1080/14772019.2011.630927]]