Kritosaurus - Historia wersji

Paweł: uzupełnienia

2025-10-02T13:13:48Z

uzupełnienia

Podgląd zmian

Taurovenator: /* Materiał kopalny */

2025-08-29T10:18:05Z

‎Materiał kopalny

Taurovenator o 11:00, 14 sie 2023

2023-08-14T11:00:44Z

Kamil Kamiński: /* Spis gatunków */

2018-08-17T16:51:42Z

‎Spis gatunków

Kamil Kamiński: /* Spis gatunków */

2018-08-17T16:48:29Z

‎Spis gatunków

Kamil Kamiński: /* Spis gatunków */

2018-08-16T18:58:26Z

‎Spis gatunków

Kamil Kamiński: /* Spis gatunków */

2018-08-16T18:57:13Z

‎Spis gatunków

Kamil Kamiński: /* Spis gatunków */

2018-08-16T18:51:42Z

‎Spis gatunków

Kamil Kamiński: Utworzył nową stronę „ {{DISPLAYTITLE:''Kritosaurus''}} {| class="wikitable" style="background-color:CornSilk" | Autor: | Korekta: |- | Kamil Kamiński | |} ---- {| c...”

2018-08-16T18:50:37Z

Utworzył nową stronę „ {{DISPLAYTITLE:''Kritosaurus''}} {| class="wikitable" style="background-color:CornSilk" | Autor: | Korekta: |- | Kamil Kamiński | |} ---- {| c...”

Nowa strona

{{DISPLAYTITLE:''Kritosaurus''}}

{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
| Autor:
| Korekta:
|-
| [[Kamil Kamiński]]
|
|}


----

{| class="wikitable" style="text-align:left" align="left"
! colspan=2 | ''Kritosaurus'' (kritozaur)
|-
! '''Długość''':
| 8-9 m

|-
! '''Masa''':
| ok. 4 t

|-
! '''[[Lokacje|Miejsce występowania]]''':
| [[USA]] – Nowy Meksyk

(dolne warstwy [[formacja|formacji]] [[Kirtland]])

|-
! '''[[Czas|Czas występowania]]'''
| ok. 73,4-72,5 Ma

późna [[kreda]] (późny [[kampan]] – wczesny [[mastrycht]])
|-
! '''Systematyka'''
| [[Dinosauria]]

[[Ornithischia]]

[[Ornithopoda]]

[[Iguanodontia]]

[[Hadrosauridae]]

[[Saurolophinae]]

[[Kritosaurini]]
|-
| colspan=2 |[[Plik: Kritosaurus_BW.jpg|400px|]]
Rekonstrukcja. Autor: Nobu Tamura [http://spinops.blogspot.com].
|}

==Wstęp==
''Kritosaurus'' był średniej wielkości hadrozaurydem, żyjącym w późnej kredzie na terenach dzisiejszych Stanów Zjednoczonych. Podobnie jak wiele opisanych przed laty dinozaurów, ma on skomplikowaną historię taksonomiczną. Obecnie pewne jest, że do tego [[rodzaj]]u należy jeden [[gatunek]] z Nowego Meksyku - ''K. navajovius''. Kwestia przynależności ''K. horneri'' jest sporna, dlatego omówiono go w osobnym haśle (zob. dalej).

==Etymologia==
Nazwa ''Kritosaurus'' pochodzi od greckich słów: ''kritos'' („oddzielony”, „wybrany”) i ''sauros'' („jaszczur”, „gad”). Całość można tłumaczyć jako „oddzielony jaszczur”. Nazwa ta nawiązuje do rzekomego całkowitego oddzielenia kości jarzmowej i kwadratowej przez kość kwadratowo-jarzmową, co wydaje się nie odpowiadać rzeczywistości. Często występuje też niepoprawne tłumaczenie tej nazwy jako „dostojny jaszczur”, lub „wybrany jaszczur”, w nawiązaniu do domniemanego „orlego” nosa tego zwierzęcia. Greckie ''kritos'' oznacza „oddzielone” przez fizyczne działanie lub osąd, stąd dodatkowe i niepoprawne tłumaczenie „wybrany”. ''Kritos'' nie oznacza jednak „szlachetny” ani „nobliwy”.

==Materiał kopalny==
[[Holotyp]] (AMNH 5799) to niekompletna czaszka wraz z żuchwą oraz częściowy [[atlas]]. Przednia część pyska była bardzo mocno rozczłonkowana na skutek erozji, przez co nie można było w pełni odtworzyć jego wyglądu (Barnum Brown|Brown]], 1910).
[[Plik: Kritosaurus_jaw.jpg|300px|thumb|right|Żuchwa. Autor: Barnum Brown [http://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/1398].]]

Materiał przypisany obejmuje dwa okazy: USNM8629 (częściowy dach czaszki, jej tylna część, fragmenty żuchwy i trzy kręgi szyjne) oraz IGM 6685 (przednia część czaszki i żuchwy) ([[Albert Prieto-Márquez|Prieto-Márquez]], 2014).

==Odkrycie, opis i historia badań==
Holotyp odkryto w Nowym Meksyku w 1904 r. W 1910 r. znany amerykański paleontolog [[Barnum Brown]] dokonał jego opisu. Zrekonstruował on czaszkę kritozaura na wzór ''Trachodon'' – obecnie ''[[Edmontosaurus]]'', co później okazało się błędne. W 1914 r., po odkryciu lepiej zachowanych szczątków pokrewnego rodzaju ''[[Gryposaurus]]'', rekonstrukcja czaszki została zmieniona. Płaski grzbiet pyska został zastąpiony bardziej łukowatym, z wydatnym garbem. Brown dokonał też synonimizacji kritozaura i grypozaura na poziomie rodzajowym. Taki pogląd poparł [[Charles Gilmore]] (1916), a także Lull i Wright (1942) w swojej obszernej monografii na temat północnoamerykańskich hadrozaurów.
[[Plik: Kritosaurus_Brown_original.jpg|300px|thumb|right|Wczesna rekonstrukcja czaszki ''K. navajovius''. Autor: Barnum Brown. [http://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/1398].]]

W 1920 r. [[William Parks]] opisał szczątki hadrozauryda z Kanady jako ''Kritosaurus incurvimanus''. Obecnie jest on jednak uznawany za synonim ''[[Gryposaurus]] notabilis''. Wspomniani wyżej Lull i Wright zaakceptowali przynależność tego gatunku do ''Kritosaurus''. Postulowali również, by zaliczyć do tego rodzaju fragmentaryczne szczątki ''[[Hadrosaurus]] breviceps'' z Montany, co obecnie nie jest akceptowane ([[Albert Prieto-Márquez|Prieto-Márquez]], 2014).
[[Plik: Kritosaurus_Scale.svg|300px|thumb|right|Porównanie wielkości kritozaura z człowiekiem. Autor: Slate Weasel [https://en.wikipedia.org/wiki/Kritosaurus#/media/File:Kritosaurus_Scale.svg].]]

W związku z powyższym, przez kilka dziesięcioleci pokutował pogląd, że kritozaur i grypozaur były synonimami. Do rodzaju ''Kritosaurus'' zaliczano więc trzy gatunki - ''K. navajovius'', ''K. notabilis'' i ''K. incurvimanus''. Jednak w 1992 r. znany amerykański paleontolog [[John Horner]] rozdzielił kritozaura i grypozaura. Autor ten przypisał również do ''K. navajovius'' dwie niekompletne czaszki z formacji Kirkland w Nowym Meksyku. Większość autorów zgodziła się z Hornerem co do odrębności ''Kritosaurus'' i ''[[Gryposaurus]]''. Niektórzy kwestionowali jednak ważność ''K. navajovius'', wskazując na jego wątpliwą ważność diagnostyczną i uważali go za ''[[nomen dubium]]'' (np. Hunt i Lucas, 1993). W związku z tym, autorzy ci wyróżnili dwa nowe rodzaje dla wspomnianych wyżej czaszek - ''[[Anasazisaurus]]'' i ''[[Naashoibitosaurus]]'' . Z taką interpretacją zgodzili się później Kirkland i in. (2006) oraz Lucas i in. (2006). W 2014 r. Prieto-Márquez stwierdził, że ''Naashoibitosaurus'' jest ważnym rodzajem, różniącym się od kritozaura szeregiem cech w budowie czaszki. ''Anasazisaurus'' został przez niego uznany za synonim ''Kritosaurus'' , utrzymał on jednak odrębność na poziomie gatunkowym, tworząc kombinację ''Kritosaurus horneri''. W 2015 r. Sullivan i Lucas stwierdzili natomiast, że zasadne byłoby utrzymanie ''[[Anasazisaurus]]'' jako ważnego rodzaju. Kwestia ich odrębności lub synonimiki obu rodzajów wydaje się więc nierozstrzygnięta. W związku z tym, ''[[Anasazisaurus]]'' został tu omówiony w osobnym haśle. Wg [[Gregory Paul|Paula]] (2010) ''[[Naashoibitosaurus]]'' może być młodym ''K. navajovius''.

Do ''Kritosaurus'' zaliczano też inne szczątki hadrozaurydów z Ameryki Północnej, m.in. z formacji [[Kirtland]] i [[Fruitland]] w Nowym Meksyku oraz [[Aguja]] i [[Javelina]] w Teksasie. Większość z nich jest jednak niedostatecznie poznana i trudna do precyzyjnego oznaczenia (Prieto-Márquez, 2014). Okaz PASAC-1, odkryty w Meksyku w 2001 r. może reprezentować nowy gatunek kritozaura, osiągający być może nawet 11 m długości (Krrkland i in., 2006). Prieto-Márquez (2014) uznał go jednak za bliżej nierozpoznanego [[Saurolophinae|zaurolofina]]. Do ''Kritosaurus'' przypisywano też szczątki z Argentyny, obecnie jednak uważa się, że należały one do spokrewnionego rodzaju ''[[Secernosaurus]]''.
[[Plik: Kritosaurus.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja czaszki ''K. navajovius''. Autor zdjęcia: Ryan Somma [https://en.wikipedia.org/wiki/Kritosaurus#/media/File:Kritosaurus.jpg].]]

==Budowa==
''Kritosaurus'' był relatywnie dużym zwierzęciem, jednak zdecydowanie ustępował rozmiarami największym hadrozaurydom, takim jak ''[[Edmontosaurus]]'' czy ''[[Shantungosaurus]]''. Tak jak jego krewniacy, był roślinożercą, zapewne najczęściej poruszającym się czworonożnie, ale mogącym też przyjmować dwunożną postawę. W zasadzie cały znany na chwilę obecną materiał kopalny ponad wszelką wątpliwość należący do ''Kritosaurus'' obejmuje elementy czaszki i kilka kręgów szyjnych. Długość czaszki od przedniego końca kości przedszczękowej do tylnego końca kości kwadratowej wynosiła ok. 87 cm (Lull i Wright, 1942). Podobnie jak inne hadrozaurydy, kritozaur miał bezzębny, „kaczy dziób” oraz złożone baterie zębowe, ukryte w głębi paszczy i służące do rozcierania pokarmu. W kościach zębowych znajdowały się po 42 pozycje zębowe, a w szczękowych 47. Na każdy zębodół przypadały co najmniej 4 zęby. Od swoich krewniaków kritozaur różnił się cechami budowy żuchwy i być może kości przedszczękowej (Prieto-Márquez, 2014).
[[Plik: Kritosaurus_Sabinosaurio.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja szkieletu nienazwanego gatunku z Meksyku, być może należącego do ''Kritosaurus''. Autor zdjęcia: Elias Garcia Ortiz [https://en.wikipedia.org/wiki/Kritosaurus#/media/File:Kritosaurus_Sabinosaurio.jpg].]]

==Paleoekologia==
Naturalnym wrogiem omawianego dinozaura mógł być duży [[Tyrannosauroidea|tyranozauroid]] ''[[Bistahieversor]]''. Oprócz niego żyły tam również mniejsze drapieżniki, nie stanowiące zagrożenia dla dorosłych kritozaurów, jak np. ?''[[Saurornitholestes]] sullivani''. Obok ''Kritosaurus'' występowały też inne roślinożerne hadrozaurydy, ceratopsy i nodozaurydy. Ponadto żyły tam również m.in. ssaki, żółwie i krokodyle.
[[Plik: Kritosaurus_tooth.jpg|300px|thumb|right|Skamieniały ząb, przypisywany kritozaurowi [https://www.flickr.com/photos/paleo_bear/9536138286/].]]

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Kritosaurus''}}
| {{Kpt|[[Barnum Brown|Brown]]}}, [[1910]]
|-
| {{V|''K. navajovius''}}
| {{Kpt|[[Barnum Brown|Brown]]}}, [[1910]]
|-
| ''K. notabilis''
| {{Kpt|[[Barnum Brown|Brown]], [[1914]]}}
| =''[[Gryposaurus]] notabilis''
|-
| ''K. incurvimanus''
| {{Kpt|[[Lawrence Lambe|Lambe]], [[1914]] [[William Parks|Parks]], [[1920]]}}
| =''[[Gryposaurus]] incurvimanus''
|-
| ''K. australis''
| {{Kpt|[[Jose Bonaparte|Bonaparte]], [[1984]]}}
| =''[[Secernosaurus]] keorneri''
|-
| ''K. horneri''
| {{Kpt|[[Adrian Hunt|Hunt]] & [[Spencer Lucas|Lucas]], [[1993]] [[Albert Prieto-Márquez|Prieto-Márquez [[2014]]}}
| =''[[Anasazisaurus]] horneri''
|-
|}

==Bibliografia==
Brown, B. (1910). "The Cretaceous Ojo Alamo beds of New Mexico with description of the new dinosaur genus ''Kritosaurus''". Bulletin of the American Museum of Natural History. 28 (24): 267–274.

Creisler, B. (online 2003) "Dinosauria Translation and Pronunciation Guide K" http://www.dinosauria.com/dml/names/dinos.htm [kopia: https://archive.is/3CrpU]

Gilmore, C.W. (1916). "Contributions to the geology and paleontology of San Juan County, New Mexico. 2. Vertebrate faunas of the Ojo Alamo, Kirtland and Fruitland Formations". United States Geological Survey Professional Paper. 98: 279–302.

Holtz, T. (2012) ''Dinosaurs'' (suplement) [[https://www.geol.umd.edu/~tholtz/dinoappendix/HoltzappendixWinter2011.pdf]]

Kirkland, J.I., Hernández-Rivera, R., Gates, T., Paul, G.S., Nesbitt, S., Serrano-Brañas, C.I., Garcia-de la Garza, J.P. (2006). "Large hadrosaurine dinosaurs from the latest Campanian of Coahuila, Mexico". W: Lucas, S.G., Sullivan R.M. “Late Cretaceous Vertebrates from the Western Interior”. New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 35. 299–315.

Lull, R.S., Wright, N.E. (1942). Hadrosaurian Dinosaurs of North America. Geological Society of America Special Paper 40. Geological Society of America. 226.

Parks, William A. (1920). "The osteology of the trachodont dinosaur ''Kritosaurus incurvimanus''". University of Toronto Studies, Geology Series. 11: 1–76.

Paul, G.S. (2010) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" wyd. Princeton University, Princeton i Oxford.

Prieto-Márquez, A. (2014). "Skeletal morphology of Kritosaurus navajovius (Dinosauria:Hadrosauridae) from the Late Cretaceous of the North American south-west, with an evaluation of the phylogenetic systematics and biogeography of Kritosaurini". Journal of Systematic Palaeontology. [[doi:10.1080/14772019.2014.770417]].

Sinclair, W.J., Granger, W. (1914). "Paleocene deposits of the San Juan Basin, New Mexico". Bulletin of the American Museum of Natural History. 33: 297–316.

Sullivan, R.M., Lucas, S.G. (2015). “Cretaceous vertebrates of New Mexico”. New Mexico Museum of Natural History and Science, 1801. 105-130.


[[Kategoria:Dinosauria]]
[[Kategoria:Ornithischia]]
[[Kategoria:Ornithopoda]]
[[Kategoria:Iguanodontia]]
[[Kategoria:Hadrosauridae]]
[[Kategoria:Ameryka Północna]]
[[Kategoria:USA]]
[[Kategoria:Mezozoik]]
[[Kategoria:Kreda]]
[[Kategoria:Kampan]]

@@ Linia 95: / Linia 95: @@
 |-
 | ''K. breviceps''
-| {{Kpt|[[Othniel Marsh|Marsh]], [[1889]] [[Ricahard Lull|Lull]] & [[Nelda Wright|Wright]], [[1942]]}}
+| {{Kpt|[[Othniel Marsh|Marsh]], [[1889]] [[Richard Lull|Lull]] & [[Nelda Wright|Wright]], [[1942]]}}
 |=''[[Hadrosaurus]] breviceps'' (''nomen dubium'')
 |-
 | ''K. grallipes''
-| {{Kpt|[[Edward Copeh|Cope]], [[1890]] [[Loris Russell|Russell]], [[1930]]}}
+| {{Kpt|[[Edward Cope|Cope]], [[1890]] [[Loris Russell|Russell]], [[1930]]}}
 |=''[[Pteropelyx]] grallipes'' (''nomen dubium'')
 |-
@@ Linia 115: / Linia 115: @@
 |-
 | ''K. australis''
-| {{Kpt|[[Jose Bonaparte|Bonaparte]], [[1984]]}}
+| {{Kpt|[[José Bonaparte|Bonaparte]], [[1984]]}}
 | =''[[Secernosaurus]] keorneri''
 |-

@@ Linia 97: / Linia 97: @@
 | {{Kpt|[[Othniel Marsh|Marsh]], [[1889]] [[Ricahard Lull|Lull]] & [[Nelda Wright|Wright]], [[1942]]}}
 |=''[[Hadrosaurus]] breviceps'' (''nomen dubium'')
 |-
 | ''K. notabilis''
-| {{Kpt|[[Barnum Brown|Brown]], [[1914]]}}
+| {{Kpt|[[Barnum Brown|Brown]], [[1914]] [[Loris Russell|Russell]], [[1930]]}}
 | =''[[Gryposaurus]] notabilis''
 |-

@@ Linia 96: / Linia 96: @@
 | ''K. breviceps''
 | {{Kpt|[[Othniel Marsh|Marsh]], [[1889]] [[Ricahard Lull|Lull]] & [[Nelda Wright|Wright]], [[1942]]}}
-|''nomen dubium''
+|=''[[Hadrosaurus]] breviceps'' (''nomen dubium'')
 |-
 | ''K. notabilis''

@@ Linia 61: / Linia 61: @@
 ==Materiał kopalny==
-[[Holotyp]] (AMNH 5799) to niekompletna czaszka wraz z żuchwą oraz częściowy [[atlas]]. Przednia część pyska była bardzo mocno rozczłonkowana na skutek erozji, przez co nie można  było w pełni odtworzyć jego wyglądu (Barnum Brown|Brown]], 1910).
+[[Holotyp]] (AMNH 5799) to niekompletna czaszka wraz z żuchwą oraz częściowy [[atlas]]. Przednia część pyska była bardzo mocno rozczłonkowana na skutek erozji, przez co nie można  było w pełni odtworzyć jego wyglądu ([[Barnum Brown|Brown]], 1910).
 [[Plik: Kritosaurus_jaw.jpg|300px|thumb|right|Żuchwa. Autor: Barnum Brown [http://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/1398].]]
 Materiał przypisany obejmuje dwa okazy: USNM8629 (częściowy dach czaszki, jej tylna część, fragmenty żuchwy i trzy kręgi szyjne) oraz IGM 6685 (przednia część czaszki i żuchwy) ([[Albert Prieto-Márquez|Prieto-Márquez]], 2014).
 ==Odkrycie, opis i historia badań==

@@ Linia 112: / Linia 112: @@
 | ''K. incurvimanus''
 | {{Kpt|[[Lawrence Lambe|Lambe]], [[1914]] [[William Parks|Parks]], [[1920]]}}
-| =''[[Gryposaurus]] incurvimanus''
+| =''[[Gryposaurus]] notabilis''
 |-
 | ''K. australis''

@@ Linia 92: / Linia 92: @@
 |-
 | {{V|''K. navajovius''}}
 | {{Kpt|[[Barnum Brown|Brown]]}}, [[1910]]
 |-
 | ''K. notabilis''

@@ Linia 107: / Linia 107: @@
 |-
 | ''K. horneri''
-| {{Kpt|[[Adrian Hunt|Hunt]] & [[Spencer Lucas|Lucas]], [[1993]] [[Albert Prieto-Márquez|Prieto-Márquez [[2014]]}}
+| {{Kpt|[[Adrian Hunt|Hunt]] & [[Spencer Lucas|Lucas]], [[1993]] [[Albert Prieto-Márquez|Prieto-Márquez]] [[2014]]}}
 | =''[[Anasazisaurus]] horneri''
 |-