Pachyrhinosaurus - Historia wersji

Paweł o 20:38, 31 paź 2024

2024-10-31T20:38:02Z

Paweł: przeniesienie części informacji do hasła Ceratopsoidea

2024-10-31T19:20:09Z

przeniesienie części informacji do hasła Ceratopsoidea

Podgląd zmian

Paweł o 19:40, 4 mar 2024

2024-03-04T19:40:03Z

Paweł o 16:18, 10 gru 2023

2023-12-10T16:18:51Z

Paweł: wiek okazu TMP 2002.76.1 za Eberth i in. (2023

2023-10-23T08:12:25Z

wiek okazu TMP 2002.76.1 za Eberth i in. (2023

Paweł o 20:29, 19 sie 2023

2023-08-19T20:29:30Z

Paweł o 14:46, 10 kwi 2023

2023-04-10T14:46:28Z

Podgląd zmian

Kamil Kamiński o 21:13, 6 kwi 2023

2023-04-06T21:13:32Z

Paweł: /* TMP 2002.76.1 */

2023-04-06T14:14:22Z

‎TMP 2002.76.1

Kamil Kamiński o 11:58, 6 kwi 2023

2023-04-06T11:58:40Z

@@ Linia 77: / Linia 77: @@
 ===''P. lakustai''===
 [[Plik:Pachyrhinosaurus Royal Tyrrell 1.jpg|thumb|Zrekonstruowany szkielet ''P. lakustai''. Fot. Etemenanki3 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pachyrhinosaurus_Royal_Tyrrell_1.jpg]]]
 '''Długość:''' 5 m
@@ Linia 135: / Linia 134: @@
 ==Ewolucja==
-[[Plik:Centrosaurine anagenesis.png|thumb|300px|left|Hipotetyczna anageneza wg Hornera i in., 1992. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Centrosaurine_anagenesis.png]]]
+[[Jack Horner]] i in. (1992) uznali, że centrozauryny z formacji Two Medicine (''[[Stellasaurus]]'', ''[[Einiosaurus]]'' i ''[[Achelousaurus]]'') są formami przejściowymi między ''[[Styracosaurus]]'' a ''Pachyrhinosaurus''. Zobacz więcej: [[Ceratopsoidea#Pachyrhinosaurini]].
 ==Pachyrinozaur w kulturze masowej==
@@ Linia 192: / Linia 190: @@
 McCarthy, P. J., Flaig, P. P., & Fiorillo, A. R. (2010). "Paleoenvironmental interpretation of an ancient Arctic coastal plain: Integrated paleopedology and palynology from the Late Cretaceous (Maastrichtian) Prince Creek Formation, North Slope, Alaska, USA". In AGU Fall Meeting Abstracts (Vol. 2010, pp. PP11B-1444).
-Ryan, M.J., Eberth, D.A., Brinkman, P.B., Currie, P.J. & Tanke, D.H. (2010) "A new Pachyrhinosaurus-like ceratopsid from the Upper Dinosaur Park Formation (Late Campanian) of Southern Alberta, Canada" W: Ryan, M.J., Chinnery-Allgeier, B., Eberth, D.A. (red.): "New Perspectives on Horned Dinosaurs: The Royal Tyrrell Museum Ceratopsian Symposium" Indiana University Press, s. 141-155.
+Ryan, M. J., Eberth, D. A., Brinkman, P. B., Currie, P. J. & Tanke, D. H. (2010) "A new Pachyrhinosaurus-like ceratopsid from the Upper Dinosaur Park Formation (Late Campanian) of Southern Alberta, Canada" W: Ryan, M.J., Chinnery-Allgeier, B., Eberth, D.A. (red.): "New Perspectives on Horned Dinosaurs: The Royal Tyrrell Museum Ceratopsian Symposium" Indiana University Press, s. 141-155.
-Paul, GS. (2016) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs: 2nd Edition" wyd. Princeton University - Princeton i Oxford
+Paul, G. S. (2016) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs: 2nd Edition" wyd. Princeton University - Princeton i Oxford
 Quinney, A., Therrien, F., Zelenitsky, D. K., & Eberth, D. A. (2013). "Palaeoenvironmental and palaeoclimatic reconstruction of the Upper Cretaceous (late Campanian–early Maastrichtian) Horseshoe Canyon Formation, Alberta, Canada". Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology, 371, 26-44. [[doi:10.1016/j.palaeo.2012.12.009]]
-Sampson, S.D. (1995). "Two new horned dinosaurs from the upper Cretaceous Two Medicine Formation of Montana; with a phylogenetic analysis of the Centrosaurinae (Ornithischia: Ceratopsidae)". Journal of Vertebrate Paleontology. 15 (4), 743–760. [[doi:10.1080/02724634.1995.10011259]].
+Sampson, S. D. (1995). "Two new horned dinosaurs from the upper Cretaceous Two Medicine Formation of Montana; with a phylogenetic analysis of the Centrosaurinae (Ornithischia: Ceratopsidae)". Journal of Vertebrate Paleontology. 15 (4), 743–760. [[doi:10.1080/02724634.1995.10011259]].
 Sakagami, R., & Kawabe, S. (2020). "Endocranial anatomy of the ceratopsid dinosaur ''Triceratops'' and interpretations of sensory and motor function". PeerJ, 8, e9888. [[doi: 10.7717/peerj.9888]]
@@ Linia 204: / Linia 202: @@
 Sternberg, C. M. (1950). "''Pachyrhinosaurus canadensis'', representing a new family of the Ceratopsia, from southern Alberta". National Museum of Canada Bulletin. 118: 109–120.
-Tanke, D.H & Rothschild, B.M. (2010). "Paleopathologies in Albertan Ceratopsids and Their Behavioral Significance" [w:] Ryan, M. J., Chinnery-Allgeier, B. J. & Eberth, D. A. (red) "New Perspectives on Horned Dinosaurs: The Royal Tyrrell Museum Ceratopsian Symposium" Indiana University Press, 355-384.
+Tanke, D. H., & Rothschild, B. M. (2010). "Paleopathologies in Albertan Ceratopsids and Their Behavioral Significance" [w:] Ryan, M. J., Chinnery-Allgeier, B. J. & Eberth, D. A. (red) "New Perspectives on Horned Dinosaurs: The Royal Tyrrell Museum Ceratopsian Symposium" Indiana University Press, 355-384.
 Tykoski, R. S., & Fiorillo, A. R. (2013). "Beauty or brains? The braincase of ''Pachyrhinosaurus perotorum'' and its utility for species-level distinction in the centrosaurine ceratopsid ''Pachyrhinosaurus''". Earth and Environmental Science Transactions of the Royal Society of Edinburgh, 103(3-4), 487-499. [[doi:10.1017/S1755691013000297]]
-Tykoski, R.S., Fiorillo, A.R. & Chiba, K. (2019). "New data and diagnosis for the Arctic ceratopsid dinosaur ''Pachyrhinosaurus perotorum''". Journal of Systematic Palaeontology. [[doi:10.1080/14772019.2018.1532464]].
+Tykoski, R. S., Fiorillo, A. R. & Chiba, K. (2019). "New data and diagnosis for the Arctic ceratopsid dinosaur ''Pachyrhinosaurus perotorum''". Journal of Systematic Palaeontology. [[doi:10.1080/14772019.2018.1532464]].
-Wilson, J.P., Ryan, M.J. & Evans, D.C. (2020). "A new, transitional centrosaurine ceratopsid from the Upper Cretaceous Two Medicine Formation of Montana and the evolution of the 'Styracosaurus-line' dinosaurs". Royal Society Open Publishing. 7 (4). [[doi:10.1098/rsos.200284]]
+Wilson, J. P., Ryan, M. J. & Evans, D. C. (2020). "A new, transitional centrosaurine ceratopsid from the Upper Cretaceous Two Medicine Formation of Montana and the evolution of the 'Styracosaurus-line' dinosaurs". Royal Society Open Publishing. 7 (4). [[doi:10.1098/rsos.200284]]
 Witmer, L. M., & Ridgely, R. C. (2008). "Structure of the brain cavity and inner ear of the centrosaurine ceratopsid dinosaur ''Pachyrhinosaurus'' based on CT scanning and 3D visualization". [w:] Currie, P. J., Langston, W., Tanke. (2008). "A new horned dinosaur from an Upper Cretaceous bone bed in Alberta. NRC Research Press.

@@ Linia 31: / Linia 31: @@
 [[Pachyrostra]]
-|grafika                = Pachyrhinosaurus canadensis NT.jpg
+|grafika                = Pachyrhinosaurus.png
-|podpis                 = Rekonstrukcja przyżyciowa ''P. canadensis''. Autor: Nobu Tamura [https://spinops.blogspot.com/2012/08/pachyrhinosaurus-canadensis.html?q=pachyrhinosaurus]
+|podpis                 = Rekonstrukcja przyżyciowa ''P. canadensis''. Autor: UnexpectedDinoLesson [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pachyrhinosaurus.png]
 [[Plik:Pachyrhinosaurus lakustai NT.jpg|350px]]
 Rekonstrukcja przyżyciowa ''P. lakustai''. Autor: Nobu Tamura [https://spinops.blogspot.com/2012/08/pachyrhinosaurus-lakustai.html?q=pachyrhinosaurus]

@@ Linia 1: / Linia 1: @@
 {{DISPLAYTITLE:''Pachyrhinosaurus''}}
 {{Opis
@@ Linia 8: / Linia 9: @@
   |masa                   = 2-4 t
   |dieta                  = roślinożerny
-  |miejsce                = zob. teskt
+  |miejsce                = zob. tekst
   |czas                   = {{Występowanie|73.3|68.5}}
 (?75,1-74,4) ok. 73,3-68,5 [[Ma]]<br>
@@ Linia 50: / Linia 51: @@
 </display_points>
 }}
 ==Wstęp==
 ''Pachyrhinosaurus'' to [[rodzaj]] [[zaawansowany|zaawansowanego]] [[centrozauryn]]a żyjącego na terenach Ameryki Północnej w [[późna kreda|późnej kredzie]]. Podobnie jak inne [[ceratops]]y, był  roślinożercą. Jego najbliższym krewnym był prawdopodobnie ''[[Achelousaurus]]'' ([[klad]] obejmujący te dwa [[rodzaj]]e, ich ostatniego wspólnego przodka oraz wszystkich jego potomków nosi nazwę [[Pachyrostra]]). Jednak niektóre analizy wskazują że achelozaur był bliżej spokrewniony z ''[[Einiosaurus]]'' (np. Lund i in. [2016]; Dalman i in. [2018]). Nazwa [[rodzaj]]owa ''Pachyrhinosaurus'' to połączenie grekich słów ''pachy'' (gruby), ''rhino'' (nos) oraz ''sauros'' (jaszczur) i całą można tłumaczyć jako "grubonosy jaszczur".

@@ Linia 10: / Linia 10: @@
   |miejsce                = zob. teskt
   |czas                   = {{Występowanie|73.3|68.5}}
-(?76,1-75,4) ok. 73,3-68,5 [[Ma]]<br>
+(?75,1-74,4) ok. 73,3-68,5 [[Ma]]<br>
 <small>[[późna kreda]] ([[kampan]] - [[mastrycht]])</small>
   |systematyka            =
@@ Linia 167: / Linia 167: @@
 '''Miejsce:''' Kanada - Alberta (formacja [[Dinosaur Park]])
-'''Czas:''' 76,1-75,4 [[Ma]] <ref>Fowler, 2017</ref>
+'''Czas:''' ok. 75,1-74,4 [[Ma]] <ref>Eberth, D. A., Evans, D. C., Ramezani, J., Kamo, S. L., Brown, C. M., Currie, P. J., & Braman, D. R. (2023). "Calibrating geologic strata, dinosaurs, and other fossils at Dinosaur Provincial Park (Alberta, Canada) using a new CA-ID-TIMS U–Pb geochronology". Canadian Journal of Earth Sciences. [[doi:10.1139/cjes-2023-0037]]</ref>
-'''Historia odkrycia:''' W 1996 roku Philip Currie i wspólnicy z Royal Tyrrell Museum zostali poinformowani przez lokalnego farmera Gene Johnsona o prawie kompletnym szkielecie wówczas nieznanego centrozauryna z formacji Dinosaur Park. Jak się później okazało szkielet należał do dorosłego osobnika pozbawionego kości ciemieniowej. Skamieniałości okazu znajdowały się na obszarze 12 m² i były przykryte kilkumilimetrową warstwą osadów. Wykopaliska intensywnie trwały w latach 2001–2003, 2005 i 2006. W 2007 roku okaz został oczyszczony ze skał i wystawiony w muzeum RTMP znajdującym się w Drumheller. Został opisany w [[2010]] roku przez [[Michael Ryan|Ryana]] i wspólników, ale nie otrzymał nazwy.
+'''Historia odkrycia:''' W 1996 roku Philip Currie i wspólnicy z Royal Tyrrell Museum zostali poinformowani przez lokalnego farmera Gene Johnsona o prawie kompletnym szkielecie wówczas nieznanego centrozauryna z formacji Dinosaur Park. Jak się później okazało szkielet należał do dorosłego osobnika pozbawionego kości ciemieniowej. Skamieniałości okazu znajdowały się na obszarze 12 m² i były przykryte kilkumilimetrową warstwą osadów. Wykopaliska intensywnie trwały w latach 2001–2003, 2005 i 2006. W 2007 roku okaz został oczyszczony ze skał i wystawiony w muzeum RTMP znajdującym się w Drumheller. Został opisany w [[2010]] roku przez [[Michael Ryan|Ryana]] i wspólników, lecz nie otrzymał nazwy.
-'''Charakterystyka:''' Największą część czaszki zajmował dobrze rozwinięty guz na nosie, jednak nie wiadomo czy kości przedczołowe formowały tą ozdobę. U ''[[Achelousaurus]]'' oraz ''Pachyrhinosaurus lakustai'' kości przedczołowe oraz czołowe nie tworzyły zgrubienia na nosie. Guz nosowy był oddzielony od ornamemtyki nadocznej poprzecznym, siodłowym rowkiem, który mógł być zbudowany z połączonych kości przedczołowych. Okaz ten w swojej budowie wykazuje podobieństwa zarówno do ''Pachyrhinosaurus'' jak i ''Achelousaurus''. Podobnie jak ''P. lakustai'' i co najmniej dwa okazy ''P. perotorum'' miał on kostny grzebień zbudowany z kości nosowej i przedszczękowej, który był znacznie mniejszy niż u wymienionych gatunków (Tykoski i in., 2019). Prawa kość udowa tego centrozauryna mierzyła 904 mm długości (tak podaje K. Chiba w [Campbell i in., 2020]).
+'''Charakterystyka:''' Największą część czaszki zajmował dobrze rozwinięty guz na nosie, jednak nie wiadomo czy kości przedczołowe formowały tą ozdobę. U ''[[Achelousaurus]]'' oraz ''Pachyrhinosaurus lakustai'' kości przedczołowe oraz czołowe nie tworzyły zgrubienia na nosie. Guz nosowy był oddzielony od ornamentyki nadocznej poprzecznym, siodłowym rowkiem, który mógł być zbudowany z połączonych kości przedczołowych. Okaz ten w swojej budowie wykazuje podobieństwa zarówno do ''Pachyrhinosaurus'' jak i ''Achelousaurus''. Podobnie jak ''P. lakustai'' i co najmniej dwa okazy ''P. perotorum'' miał on kostny grzebień zbudowany z kości nosowej i przedszczękowej, który był znacznie mniejszy niż u wymienionych gatunków (Tykoski i in., 2019). Prawa kość udowa tego centrozauryna mierzyła 904 mm długości (tak podaje K. Chiba w [Campbell i in., 2020]).
 '''Paleopatologie:''' Tanke i Rothschild (2010) zauważyli na końcu kości rostralnej nienaturalne nacięcia. Ok. 6-7 cm końcówki kości zostało zniszczone po obu jej stronach, bardziej po prawej. Ich zdaniem może być to patologia. Jeśli interpretacja ta jest słuszna to cecha mogła powstać w wyniku gryzienia twardego pokarmu. Okaz ten wykazuje również poważną patologię w postaci złamania naprężeniowego przedniej dłoni, a zwłaszcza uszkodzenia paliczków bez pazurów oraz dystalną utratę lub resorpcję pazura, która nastąpiła przed śmiercią. Możliwe, że utracił również przed zgonem niektóre dystalne elementy paliczków. Podobne obrażenia występowały również na tylnej łapie. Prawdopodobnie urazy te doprowadziły do kalectwa lub śmierci zwierzęcia.

@@ Linia 71: / Linia 71: @@
 '''Historia taksonu:''' Pierwsze jego szczątki odkryto w Albercie ([[Kanada]]) przed [[1945]] rokiem ([[Charles M. Sternberg|Sternberg]], [[1950]]). Wydobył je i nazwał w [[1950]] r. [[Charles M. Sternberg]] (1885–1981), amerykański paleontolog i kolekcjoner skamielin, który wsławił się odkryciem i opisaniem także skamieniałości ''[[Brachylophosaurus]]'', ''[[Parksosaurus]]'' i ''[[Edmontonia]]''. Jego ojciec, [[Charles H. Sternberg]] (1850-1943; brał udział w słynnych "wojnach o kości" w obozie [[Edward Cope|Cope'a)]], jak i dwaj bracia ([[George Sternberg]] i [[Levi Sternberg]]), również odnieśli sukces na polu dinozaurologii. W 1975 roku [[Wann Langston]] Jr opisał kolejne szczątki odnalezione w skałach formacji St. Mary River.
-[[Plik:Pachyrhinosaurus canadensis skull.jpg|thumb|Zrekonstruowana czaszka ''P. canadensis''. Fot. FunkMonk (Michael B. H.) [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pachyrhinosaurus_canadensis_skull.jpg]]]
+[[Plik:Pachyrhinosaurus_skull_diagram.png|thumb|Diagram przedstawiający czaszkę ''P. canadensis''. Źródło: Rivera-Sylva i in., 2016 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pachyrhinosaurus_skull_diagram.png]]]
 '''Materiał kopalny''': [[Holotyp]] (CMN 8867) składa się z czaszki bez dolnych szczęk, dzioba oraz tylnej części kryzy. Odnaleziono czaszki oraz inne kości należące do tego gatunku.
@@ Linia 81: / Linia 81: @@
 ===''P. lakustai''===
-[[Plik:Corythosaurus pachyrhinosaurus troodon by abelov2014-d8px969.jpg|300px|thumb|right|Wędrujące stado ''P. lakustai'' i ''[[Corythosaurus]]''. Autor: ABelov2014 [http://whhl.deviantart.com/art/Corythosaurus-Pachyrhinosaurus-Troodon-527271345].]]
+[[Plik:Corythosaurus pachyrhinosaurus troodon by abelov2014-d8px969.jpg|thumb|Wędrujące stado ''P. lakustai'' i ''[[Corythosaurus]]''. Autor: ABelov2014 [http://whhl.deviantart.com/art/Corythosaurus-Pachyrhinosaurus-Troodon-527271345].]]
 [[Plik:P. lakustai.jpg|thumb|Zrekonstruowana czaszka ''P. lakustai''. Fot. Ellen [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:P._lakustai.jpg]]]
 [[Plik:Pachyrhinosaurus Royal Tyrrell 1.jpg|thumb|Zrekonstruowany szkielet ''P. lakustai''. Fot. Etemenanki3 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pachyrhinosaurus_Royal_Tyrrell_1.jpg]]]
@@ Linia 100: / Linia 100: @@
 '''Charakterystyka:''' Najstarszy znany gatunek ''Pachyrhinosaurus'', mniejszy od gatunku typowego. Charakteryzował się obecnością kostnego grzebienia utworzonego z kości nosowej i przedszczękowej. Narośl na nosie była mniejsza niż u ''P. canadensis'' oraz u ''P. perotorum'' i występowała tylko u dorosłych osobników – młode miały rogi, podobne do tych u innych ceratopsów, które wraz ze wzrostem ulegały resorpcji. Większość znanych czaszek miała jeden przyśrodkowy różek na kości ciemieniowej. Okazy TMP 1983.55.24 i TMP 1988.55.187 posiadały bardziej rozwinięte te struktury. Pierwszy z nich za tym wyrostkiem miał dodatkową niewielką grudkę o garbatym wierzchołku. U TMP 1988.55.187 oprócz przyśrodkowego różka ciemieniowego znajdował się niewielki guzek bezpośrednio przed główną strukturą oraz kolejny nieduży skierowany do przodu za środkowym różkiem (Currie i in., 2008).
-'''Paleopatologie:''': Tanke i Rothschild (2010) wymieniają następujące patologie występujące u poszczególnych okazów ''P. lakustai'' (tab. 25.3, str. 378):
+'''Paleopatologie:''' Tanke i Rothschild (2010) wymieniają następujące patologie występujące u poszczególnych okazów ''P. lakustai'' (tab. 25.3, str. 378):
 *TMP 1985.112.39 - obecność stawu rzekomego na lewym tylnym żebrze grzbietowym
@@ Linia 109: / Linia 109: @@
 *TMP 1986.55.304 - obecność okrągłego otworu o szerokości 2 cm na kości jarzmowej oraz rogu na nim obecnym. Być może nie jest to patologia, lecz ekstremalna resorpcja kości.
 *TMP 1987.55.90 - jedno z tylnych prawych żeber zostało dwukrotnie złamanie. Jeden z urazów utworzył staw rzekomy.
-*TMP 1987.55.101- lewa kość kwadratowa jest wklęsła w miejscu, gdzie powinna być wypukła, posiada ona ostrogę kostną i zaokrąglone zagłębienie o długości 2 cm.
+*TMP 1987.55.101 - lewa kość kwadratowa jest wklęsła w miejscu, gdzie powinna być wypukła, posiada ona ostrogę kostną i zaokrąglone zagłębienie o długości 2 cm.
 *TMP 1987.55.102 - zrośnięte 4 kręgi ogonowe, które tworzą nabrzmiałą masę. Podobna patologia występuje u młodocianego okazu ''[[Styracosaurus]]'' TMP 1989.97.1.
 *TMP 1987.55.190 - lewa łopatka z dwoma owalnymi zmianami
@@ Linia 115: / Linia 115: @@
 *TMP 1988.55.52 - jeden z kręgów szyjnych miał zniekształconą [[kręg|prezygapofyzę]] oraz ostrogę kostną na trzonie
 *TMP 1988.55.90 - belka ciemieniowa ze śladem erozji, która mogła powstać w wyniku infekcji kości
-*TMP 1988.55.191- prawe tylne żebro grzbietowe z śladem gojenia po złamaniu
+*TMP 1988.55.191 - prawe tylne żebro grzbietowe z śladem gojenia po złamaniu
 *TMP 1989.55.63 - jedno z żeber grzbietowych miało ślady gojenia się szyjki po złamaniu
 *TMP 1989.55.125 - obecność stawu rzekomego po złamaniu tylnej część kości ciemieniowej
@@ Linia 134: / Linia 134: @@
 *TMP 1989.55.1234 - obecność dużego otworu zlokalizowanego poniżej i przed prawym oczodołem, okrągła narośl na lewej kości szczękowej i zmiany na lewej kości łuskowej
 *TMP 1989.55.1300 - obecność kostnego guzka na spodniej stronie jednej z szyjek tylnych lewych żeber grzbietowych
-*TMP 1989.55.1503 - różki na tylnej krawędzi prawej części kości ciemieniowej były większe i zakrzywione w innym kierunku niż te po lewej stronie. Być może to nie była patologia, a indywidualna cechąa
+*TMP 1989.55.1503 - różki na tylnej krawędzi prawej części kości ciemieniowej były większe i zakrzywione w innym kierunku niż te po lewej stronie. Być może to nie była patologia, a indywidualna cechą
 *TMP 1989.55.1541 - obecność małej, okrągłej egzostozy na grzbietowej proksymalnej części belki ciemieniowej.
@@ Linia 203: / Linia 203: @@
 ===Ontogeneza===
-[[Plik:Pachyrhinosaurus_perotorum_ontogeny_Fiorillo_i_Tykoski_2013.png|300px|thumb|[[Ontogeneza]] ''P. perotorum''. Skala 50 cm. Źródło: Fiorillo i Tykoski, 2013.]]
+[[Plik:Pachyrhinosaurus perotorum ontogeny with updated epiparietals.png|300px|thumb|[[Ontogeneza]] ''P. perotorum''. Źródło: Fiorillo i Tykoski, 2013.]]
 Erickson i Druckenmiller ([[2011]]) przeprowadzili analizę histologiczną kości udowej pachyrinozaura z Alaski (UAMES 3551). Wynika z niej, że osobnik ten zginął w 19. roku życia. Zwierzę gwałtownie rosło przez pierwsze dwa lata życia (po pierwszym roku osiągnęło 28% wielkości ostatecznej, a po drugim 40%), a po zakończeniu tego okresu tempo wzrostu znacznie spadało. U innych ceratopsów zdobienia czaszki (takie jak wyraźne guzy na kościach nosowych i nadoczodołowych czy różki ciemieniowo-łuskowe) rozwijały się po osiągnięciu około 73% maksymalnych rozmiarów, co u pachyrinozaura odpowiadało dziewięciu latom. W tym czasie zwierzę prawdopodobnie osiągało dojrzałość płciową. Charakterystyczna morfologia linii zatrzymanego wzrostu (LAG's) sugeruje, że w trakcie nocy polarnej pachyrinozaury nie opuszczały obszarów podbiegunowych.
@@ Linia 210: / Linia 210: @@
 ===Dymorfizm płciowy===
 [[Plik:Pachyrhinosaurus_perotorum_Karen_Carr,_Fiorillo_i_Tykoski_2013.png|300px|thumb|Walczące ''P. perotorum''. Niepoprawny wygląd różków na kości ciemieniowej. Autor: Karen Carr. Źródło: Fiorillo i Tykoski, 2013.]]
-Przypuszcza się, że u ceratopsów dymorfizm płciowy uwidoczniał się w budowach czaszki. Na początku badań skamieniałości ''P. lakustai'' zidentyfikowano dwie morfologie w budowie narośli nosowej. W pierwszej formie powierzchnia grzbietowa była wypukła, w drugiej prawdopodobnie wklęsła. Być może kość nasady guza była dla samic źródłem wapnia w czasie składania jaj. Dymorfizm płciowy mógł być widoczny w różkach ciemieniowych i potylicznych na kryzie, zwłaszcza tych znajdujących się na kości ciemieniowej. Badanie dowodzą, że mniej więcej połowa dojrzałych okazów miała jeden lub więcej różków w linii środkowej. Trudno ustalić czy to wynikało z dymorfizmu płciowego czy zmiennością wewnątrzgatunkową (Currie i in., 2008).
+Przypuszcza się, że u ceratopsów dymorfizm płciowy uwidoczniał się w budowach czaszki. Na początku badań skamieniałości ''P. lakustai'' zidentyfikowano dwie morfologie w budowie narośli nosowej. W pierwszej formie powierzchnia grzbietowa była wypukła, w drugiej prawdopodobnie wklęsła. Być może kość nasady guza była dla samic źródłem wapnia w czasie składania jaj. Dymorfizm płciowy mógł być widoczny w różkach ciemieniowych i potylicznych na kryzie, zwłaszcza tych znajdujących się na kości ciemieniowej. Badanie dowodzą, że mniej więcej połowa dojrzałych okazów miała jeden lub więcej różków w środkowej linii kryzy. Trudno ustalić czy to wynikało z dymorfizmu płciowego czy zmiennością wewnątrzgatunkową (Currie i in., 2008).
 ===Funkcje zgrubień nosowych i naodcznych===
@@ Linia 218: / Linia 218: @@
 [[Plik:Centrosaurine anagenesis.png|thumb|300px|left|Hipotetyczna anageneza wg Hornera i in., 1992. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Centrosaurine_anagenesis.png]]]
 [[Plik:Anagenetic centrosaurine taxa.jpg|thumb|300px|Hipotetyczna anageneza według Wilsona i in., 2020. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Anagenetic_centrosaurine_taxa.jpg]]]
-Jack Horner i in. (1992) uznali, że centrozauryny z formacji Two Medicine ''[[Stellasaurus]]'', ''[[Einiosaurus]]'' i ''[[Achelousaurus]]'' są formami przejściowymi między ''[[Styracosaurus]]'' a ''Pachyrhinosaurus''. Zauważyli, że wszystkie wymienione rodzaje wykazują podobieństwa do siebie w budowie. Jednak z tą hipotezą nie zgodził się Sampson (1995) tłumacząc to zbyt małą próbą badawczą. ''[[Stellasaurus]]'' miał podobny kształt kryzy do ''[[Einiosaurus]]'', lecz z większą liczbą wyrostków ciemieniowych. Einiozaur posiadał dwa proste wyrostki na kryzie, gdy achelozaur miał skierowane na zewnątrz. Sampson (1995) uznał, że zagięty róg nosowy einiozaura nie stanowił formy przejściowej między nosowym rogiem skierowanym do góry stellazaura, a niewielkim guzem achelozaura. Słuszność hipotezy o linii ewolucyjnej ''[[Styracosaurus]]''-''Pachyrhinosaurus'' potwierdzają Wilson i in. (2020). Okaz TMP 2002.76.1 odnaleziony w formacji Dinosaur Park jednak temu zaprzecza. Był starszy od ''Achelousaurus'' i charakteryzował się już dobrze rozwiniętym guzem na nosie. Fowler (2017) przypuszcza, że przodkowie ''Pachyrhinosaurus'' mogli się oddzielić wcześniej od pozostałych [[centrozauryn]]ów z których wyewoluował ''[[Achelousaurus]]'', a ich guzy powstały niezależnie od siebie.
+Jack Horner i in. (1992) uznali, że centrozauryny z formacji Two Medicine (''[[Stellasaurus]]'', ''[[Einiosaurus]]'' i ''[[Achelousaurus]]'') są formami przejściowymi między ''[[Styracosaurus]]'' a ''Pachyrhinosaurus''. Zauważyli, że wszystkie wymienione rodzaje wykazują podobieństwa do siebie w budowie. Jednak z tą hipotezą nie zgodził się Sampson (1995) tłumacząc to zbyt małą próbą badawczą. ''[[Stellasaurus]]'' miał podobny kształt kryzy do ''[[Einiosaurus]]'', lecz z większą liczbą wyrostków ciemieniowych. Einiozaur posiadał dwa proste wyrostki na kryzie, gdy achelozaur miał skierowane na zewnątrz. Sampson (1995) uznał, że zagięty róg nosowy einiozaura nie stanowił formy przejściowej między nosowym rogiem skierowanym do góry stellazaura, a niewielkim guzem achelozaura. Słuszność hipotezy o linii ewolucyjnej ''[[Styracosaurus]]''-''Pachyrhinosaurus'' potwierdzają Wilson i in. (2020). Okaz TMP 2002.76.1 odnaleziony w formacji Dinosaur Park jednak temu zaprzecza. Był starszy od ''Achelousaurus'' i charakteryzował się już dobrze rozwiniętym guzem na nosie. Fowler (2017) przypuszcza, że przodkowie ''Pachyrhinosaurus'' mogli się oddzielić wcześniej od pozostałych [[centrozauryn]]ów z których wyewoluował ''[[Achelousaurus]]'', a ich guzy powstały niezależnie od siebie.
 ==Pachyrinozaur w kulturze masowej==
@@ Linia 280: / Linia 280: @@
 Quinney, A., Therrien, F., Zelenitsky, D. K., & Eberth, D. A. (2013). "Palaeoenvironmental and palaeoclimatic reconstruction of the Upper Cretaceous (late Campanian–early Maastrichtian) Horseshoe Canyon Formation, Alberta, Canada". Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology, 371, 26-44. [[doi:10.1016/j.palaeo.2012.12.009]]
-Sampson, S.D. (1995). “Two new horned dinosaurs from the upper Cretaceous Two Medicine Formation of Montana; with a phylogenetic analysis of the Centrosaurinae (Ornithischia: Ceratopsidae).” Journal of Vertebrate Paleontology. 15 (4), 743–760. [[doi:10.1080/02724634.1995.10011259]].
+Sampson, S.D. (1995). "Two new horned dinosaurs from the upper Cretaceous Two Medicine Formation of Montana; with a phylogenetic analysis of the Centrosaurinae (Ornithischia: Ceratopsidae)". Journal of Vertebrate Paleontology. 15 (4), 743–760. [[doi:10.1080/02724634.1995.10011259]].
 Sakagami, R., & Kawabe, S. (2020). "Endocranial anatomy of the ceratopsid dinosaur ''Triceratops'' and interpretations of sensory and motor function". PeerJ, 8, e9888. [[doi: 10.7717/peerj.9888]]

@@ Linia 134: / Linia 134: @@
 '''Czas''': 76,1-75,4 [[Ma]] <ref>Fowler, 2017</ref>
-'''Historia odkrycia''': W 1996 roku Philip Currie i wspólnicy z Royal Tyrrell Museum zostali poinformowani przez lokalnego farmera Gene Johnsona o prawie kompletnym szkielecie wówczas nieznanego centrozauryna z formacji Dinosaur Park. Jak się później okazało szkielet należał do dorosłego osobnika pozbawionego kości ciemieniowej. Skamieniałości okazu znajdowały się na obszarze 12 m² i był przykryte kilkumilimetrową warstwą osadów. Wykopaliska intensywnie trwały w latach 2001–2003, 2005 i 2006. W 2007 roku okaz został oczyszczony ze skał i wystawiony w muzeum RTMP znajdującym się w Drumheller. Został opisany w [[2010]] roku przez [[Michael Ryan|Ryana]] i wspólników, ale nie otrzymał nazwy.
+'''Historia odkrycia''': W 1996 roku Philip Currie i wspólnicy z Royal Tyrrell Museum zostali poinformowani przez lokalnego farmera Gene Johnsona o prawie kompletnym szkielecie wówczas nieznanego centrozauryna z formacji Dinosaur Park. Jak się później okazało szkielet należał do dorosłego osobnika pozbawionego kości ciemieniowej. Skamieniałości okazu znajdowały się na obszarze 12 m² i były przykryte kilkumilimetrową warstwą osadów. Wykopaliska intensywnie trwały w latach 2001–2003, 2005 i 2006. W 2007 roku okaz został oczyszczony ze skał i wystawiony w muzeum RTMP znajdującym się w Drumheller. Został opisany w [[2010]] roku przez [[Michael Ryan|Ryana]] i wspólników, ale nie otrzymał nazwy.
 '''Opis''': Największą część czaszki zajmował dobrze rozwinięty guz na nosie, jednak nie wiadomo czy kości przedczołowe formowały tą ozdobę. U ''[[Achelousaurus]]'' oraz ''Pachyrhinosaurus lakustai'' kości przedczołowe oraz czołowe nie tworzyły zgrubienia na nosie. Guz nosowy był oddzielony od ornamemtyki nadocznej poprzecznym, siodłowym rowkiem, który mógł być zbudowany z połączonych kości przedczołowych. Okaz ten w swojej budowie wykazuje podobieństwa zarówno do ''Pachyrhinosaurus'' jak i ''Achelousaurus''. Podobnie jak ''P. lakustai'' i co najmniej dwa okazy ''P. perotorum'' miał on kostny grzebień zbudowany z kości nosowej i przedszczękowej, który był znacznie mniejszy niż u wymienionych gatunków (Tykoski i in., 2019). Prawa kość udowa tego centrozauryna mierzyła 904 mm długości (tak podaje K. Chiba w [Campbell i in., 2020]).

@@ Linia 136: / Linia 136: @@
 '''Historia odkrycia''': W 1996 roku Philip Currie i wspólnicy z Royal Tyrrell Museum zostali poinformowani przez lokalnego farmera Gene Johnsona o prawie kompletnym szkielecie wówczas nieznanego centrozauryna z formacji Dinosaur Park. Jak się później okazało szkielet należał do dorosłego osobnika pozbawionego kości ciemieniowej. Skamieniałości okazu znajdowały się na obszarze 12 m². Wykopaliska intensywnie trwały w latach 2001–2003, 2005 i 2006. W 2007 roku okaz został oczyszczony ze skał i wystawiony w muzeum RTMP znajdującym się w Drumheller. Został opisany w [[2010]] roku przez [[Michael Ryan|Ryana]] i wspólników, ale nie otrzymał nazwy.
-'''Opis''': Największą część czaszki zajmował dobrze rozwinięty guz na nosie, jednak nie wiadomo czy kości przedczołowe formowały tą ozdobę. U ''[[Achelousaurus]]'' oraz ''Pachyrhinosaurus lakustai'' kości przedczołowe oraz czołowe nie tworzyły zgrubienia na nosie. Guz nosowy była oddzielony od ornamemtyki nadocznej poprzecznym, siodłowym rowkiem, który mógł być zbudowany z połączonych kości przedczołowych. Okaz ten w swojej budowie wykazuje podobieństwa zarówno do ''Pachyrhinosaurus'' jak i ''Achelousaurus''. Podobnie jak ''P. lakustai'' i co najmniej dwa okazy ''P. perotorum'' miał on kostny grzebień zbudowany z kości nosowej i przedszczękowej, który był znacznie mniejszy niż u wymienionych gatunków (Tykoski i in., 2019). Prawa kość udowa tego centrozauryna mierzyła 904 mm długości (tak podaje K. Chiba w [Campbell i in., 2020]).
+'''Opis''': Największą część czaszki zajmował dobrze rozwinięty guz na nosie, jednak nie wiadomo czy kości przedczołowe formowały tą ozdobę. U ''[[Achelousaurus]]'' oraz ''Pachyrhinosaurus lakustai'' kości przedczołowe oraz czołowe nie tworzyły zgrubienia na nosie. Guz nosowy był oddzielony od ornamemtyki nadocznej poprzecznym, siodłowym rowkiem, który mógł być zbudowany z połączonych kości przedczołowych. Okaz ten w swojej budowie wykazuje podobieństwa zarówno do ''Pachyrhinosaurus'' jak i ''Achelousaurus''. Podobnie jak ''P. lakustai'' i co najmniej dwa okazy ''P. perotorum'' miał on kostny grzebień zbudowany z kości nosowej i przedszczękowej, który był znacznie mniejszy niż u wymienionych gatunków (Tykoski i in., 2019). Prawa kość udowa tego centrozauryna mierzyła 904 mm długości (tak podaje K. Chiba w [Campbell i in., 2020]).
 '''Paleopatologie''': Tanke i Rothschild (2010) zauważyli na końcu kości rostralnej nienaturalne nacięcia. Ok. 6-7 cm końcówki kości zostało zniszczone po obu jej stronach, bardziej po prawej. Ich zdaniem może być to patologia. Jeśli interpretacja ta jest słuszna to cecha mogła powstać w wyniku gryzienia twardego pokarmu. Okaz ten wykazuje również poważną patologię w postaci złamania naprężeniowego przedniej dłoni, a zwłaszcza uszkodzenia paliczków bez pazurów oraz dystalną utratę lub resorpcję pazura, która nastąpiła przed śmiercią. Możliwe, że utracił również przed zgonem niektóre dystalne elementy paliczków. Podobne obrażenia występowały również na tylnej łapie. Prawdopodobnie urazy te doprowadziły do kalectwa lub śmierci zwierzęcia.