Parasaurolophus - Historia wersji

Paweł: przeniesienie części informacji do hasła Hadrosauridae

2024-12-28T20:04:34Z

przeniesienie części informacji do hasła Hadrosauridae

Paweł o 07:51, 2 sty 2024

2024-01-02T07:51:52Z

Paweł: Bertozzo i in., 2021

2023-12-30T21:24:26Z

Bertozzo i in., 2021

Podgląd zmian

Kamil Kamiński: /* Bibliografia */

2021-01-25T20:35:37Z

‎Bibliografia

Kamil Kamiński: /* P. cyrtocristatus */

2021-01-25T20:33:27Z

‎P. cyrtocristatus

Kamil Kamiński: przeniesienie paleobiologii do art. o Hadrosauridae

2019-09-18T10:29:02Z

przeniesienie paleobiologii do art. o Hadrosauridae

Kamil Kamiński: Fowler, 2017 - wiek

2017-09-20T15:34:25Z

Fowler, 2017 - wiek

Mateusz o 10:04, 4 wrz 2017

2017-09-04T10:04:51Z

Nazuul: dr.

2017-09-03T10:49:31Z

dr.

Kamil Kamiński: Wiman, 1931; Lull i Wright, 1942; Evans i in., 2007

2017-08-28T15:57:04Z

Wiman, 1931; Lull i Wright, 1942; Evans i in., 2007

Podgląd zmian

@@ Linia 109: / Linia 109: @@
 ==Paleobiologia==
 [[Plik: Parasaurolophus_Cranial_Crest.svg|300px|thumb|right|Wewnętrzna budowa grzebienia. Autor: Jdistefano 14 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Parasaurolophus_Cranial_Crest.svg].]]
-Dzięki licznym odkryciom i badaniom, wiemy dzisiaj sporo na temat paleobiologii parazaurolofa: jego odżywiania, wzrostu czy funkcji grzebienia. Zob. szerzej w [[Hadrosauridae#Paleobiologia]].
+Dzięki licznym odkryciom i badaniom, wiemy dzisiaj sporo na temat paleobiologii parazaurolofa: jego odżywiania, wzrostu, funkcji grzebienia czy paleopatologiach. Zob. szerzej w [[Hadrosauridae#Paleobiologia]].
 ==Paleoekologia==
 ''Parasaurolophus'' żył w otoczeniu typowej fauny późnej kredy Ameryki Północnej. Obok niego występowały inne hadrozaurydy, rogate ceratopsy i opancerzone ankylozaury. Liczne były niewielkie teropody: [[Troodontidae|troodontydy]], [[Dromaeosauridae|dromeozaurydy]], [[Oviraptorosauria|owiraptorozaury]] i [[Ornithomimidae|ornitomimidy]]. Spośród trzech gatunków parazaurolofa najlepiej poznano środowisko ''P. walkeri'' z formacji [[Dinosaur Park]]. Osady, z których pochodzą ''P. tubicen'' i ''P. cyrtocristatus'' wydają się nieco słabiej zbadane. Prawdopodobnie wszystkie trzy gatunki parazaurolofa były narażone na ataki dużych drapieżnych [[Tyrannosauridae|tyranozaurydów]], takich jak ''[[Gorgosaurus]]'', ''[[Daspletosaurus]]'' czy ''[[Teratophoneus]]''. Być może dla lepszej ochrony prowadziły one stadny tryb życia, jednak nie ma na to bezpośrednich dowodów.
 ==Spis gatunków==

@@ Linia 60: / Linia 60: @@
 ===''P. walkeri''===
 [[Plik: Long_crested_parasaurolophus_by_scotthartman.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja szkieletu ''P. walkeri''. Autor: Scott Hartman [http://scotthartman.deviantart.com/art/Long-crested-Parasaurolophus-81266234].]]
-[[Plik: Parasaurolophus_walkeri.jpg|300px|thumb|right|Holotyp ''P. walkeri''. Autor zdjęcia: Dinos [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Parasaurolophus_walkeri.jpg].]]
+[[Plik: Parasaurolophus_walkeri.jpg|300px|thumb|left|Holotyp ''P. walkeri''. Autor zdjęcia: Dinos [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Parasaurolophus_walkeri.jpg].]]
 '''Miejsce:''' [[Kanada]] – Alberta, [[formacja]] [[Dinosaur Park]]
@@ Linia 82: / Linia 82: @@
 ===''P. cyrtocristatus''===
 [[Plik: Short_crested_parasaurolophus_by_shartman.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja szkieletu ''P. cyrtocristatus''. Autor: Scott Hartman [http://scotthartman.deviantart.com/art/Short-Crested-Parasaurolophus-49451677].]]
-[[Plik: Parasaurolophus_cyrtocristatus.jpg|300px|thumb|right|Zmontowany szkielet ''P. cyrtocristatus'' Autor zdjęcia: Lisa Andreas [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Parasaurolophus_cyrtocristatus.jpg].]]
+[[Plik: Parasaurolophus_cyrtocristatus.jpg|300px|thumb|left|Zmontowany szkielet ''P. cyrtocristatus'' Autor zdjęcia: Lisa Andreas [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Parasaurolophus_cyrtocristatus.jpg].]]
 '''Miejsce:''' [[USA]] – Nowy Meksyk [[formacja|formacje]] [[Fruitland]] / [[Kirtland]] oraz Utah - [[formacja]][[Kaiparowits]]
@@ Linia 101: / Linia 101: @@
 ===Nierozpoznane gatunki===
 [[Plik: Parasaurolophus_juvenile_skeleton.png|300px|thumb|right|Szkielet młodego osobnika ''P. sp''. Źródło: Farke i in., 2013 [https://peerj.com/articles/182/].]]
 Do [[rodzaj]]u ''Parasaurolophus'' przypisywano też inne szczątki lambeozaurynów, na ogół zbyt fragmentaryczne, by zaliczyć je do konkretnego gatunku. Niewykluczone, że część z nich tak naprawdę reprezentuje inne rodzaje. Z formacji Friutland w Nowym Meksyku pochodzi prawa kość szczękowa z fragmentami k. jarzmowej i podniebiennej. Inny okaz z tej formacji obejmuje prawą k. zębową wraz z zębami, k. kątowe górne, k. kwadratowo-jarzmową, obie k. jarzmowe, lewą k. kwadratową, zaoczodołową i inne fragmenty. Szczątki te należą do młodego osobnika, o długości ok. jednej trzeciej dorosłego ''P. tubicen'' (Sullivan i Bennett, 2000). Z tego samego stanu (formacja Kirtland) znana jest niemal kompletna k. zębowa i fragmentaryczna k. szczękowa. Jednym z ciekawszych okazów jest niekompletny szkielet z czaszką młodego osobnika (RAM 14000), o długości ok. 2,5 m z formacji Kaiparowits w Utah ([[Andrew Farke|Farke]] i in., 2013). Williamsom (2000) wspomina też o innych nierozpoznanych i niekompletnych okazach. Sullivan i Bennett (2000) piszą o fragmentach czaszki młodego osobnika z formacji Fruitland.
 W 2014 r. Xing i współpracownicy w swojej analizie filogenetycznej uzyskali wyniki wskazujące, że ''[[Charonosaurus]] jiayensis'' może być czwartym gatunkiem parazaurolofa. Oba dinozaury cechowały się bardzo podobnym grzebieniem czaszkowym. Założenie to wydaje się jednak dosyć wątpliwe, jeśli weźmie się pod uwagę odległość geograficzną, a przede wszystkim stratygrafię. Charonozaur pochodzi bowiem z późnego [[mastrycht|mastrychtu]], a więc jest o kilka milionów lat młodszy od wszystkich znanych gatunków parazaurolofa.
@@ Linia 115: / Linia 115: @@
 ==Paleopatologie==
-[[Plik:Parasaurolophus by Marzio Mereggia.jpg|thumb|Hipotetyczna rekonstrukcja momentu upadku drzewa na osobniki ''Parasaurolophus'' powodujące omawiane poniżej paleopatologie. Autor: Marzio Mereggia. Źródło: Bertozzo i in., 2021 [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/joa.13363]]]
+[[Plik:Parasaurolophus by Marzio Mereggia.jpg|thumb|left|Hipotetyczna rekonstrukcja momentu upadku drzewa na osobniki ''Parasaurolophus'' powodujące omawiane poniżej paleopatologie. Autor: Marzio Mereggia. Źródło: Bertozzo i in., 2021 [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/joa.13363]]]
 [[Holotyp|Okaz typowy]] gatunku ''Parasaurolophus walkeri'' (ROM 768) wykazuje paleopatologie na kości szczękowej, kręgach grzbietowych, żebrach oraz kości biodrowej. Zwierzę mogło doznać urazu lub mieć chorobę przyzębia, której ślady są widoczne w postaci obrzęku na lewej kości zębowej. Najwięcej zmian znajduje się w obrębie przedniej części klatki piersiowej, szczególnie na kręgach grzbietowych. Na szczycie szóstego kręgu grzbietowego znajduje się narośl podobna do dysku częściowo łącząca się z siódmym kręgiem, dodatkowo między tymi kręgami znajduje się kostnina wyglądem przypominająca [[kręg|prezygapofyzę]]. Między wyrostkami kolczystymi siódmego i ósmego kręgu znajduje się duża szczelina w kształcie litery V. Trzy żebra grzbietowe mają dobrze widoczne ślady po złamaniach. Następna patologia jest w miednicy. Szypułka łonowa lewej kości biodrowej ma przerost o nieregularnym kształcie. Jednak nie wykazuje ona żadnych śladów infekcji czy kostniny powstałej w wyniku złamania kości. Wszystkie nienaturalne zmiany mogły powstać w wyniku jednego, nagłego zdarzenia lub kilku. Bertozzo i współpracownicy (2021) przypuszczają, że urazy kręgów i żeber powstały w wyniku upadku dużego obiektu na zwierzę np. drzewo, kamień lub inny osobnik ''Parasaurolophus'' o dużej masie, a zmiana na kości biodrowej mogła powstać w tym samym czasie lub rozwinąć się jako wtórna reakcja po upadku obiektu. Możliwe, również że zmiana na kości szczękowej była wtórna do głownego urazu. Kości po urazach były dobrze wygojone i nie miały śladów infekcji bakteryjnych. Badacze sądzą, że dinozaur przeżył maksymalnie cztery miesiące po wypadku, a patologie nie były bezpośrednią przyczyną śmierci tego okazu ''Parasaurolophus''.

← poprzednia wersja		Wersja z 20:35, 25 sty 2021
Linia 173:		Linia 173:

	Fowler D.W. (online 2017). "Revised geochronology, correlation, and dinosaur stratigraphic ranges of the Santonian-Maastrichtian (Late Cretaceous) formations of the Western Interior of North America". PeerJ Preprints 5:e2554v2 [[https://doi.org/10.7287/peerj.preprints.2554v2]]		Fowler D.W. (online 2017). "Revised geochronology, correlation, and dinosaur stratigraphic ranges of the Santonian-Maastrichtian (Late Cretaceous) formations of the Western Interior of North America". PeerJ Preprints 5:e2554v2 [[https://doi.org/10.7287/peerj.preprints.2554v2]]
		+
		+	Gates, T.A., Evans, D.C. & Sertich, J.J.W. (2021). "Description and rediagnosis of the crested hadrosaurid (Ornithopoda) dinosaur ''Parasaurolophus cyrtocristatus'' on the basis of new cranial remains." PeerJ 9:e10669 [[https://doi.org/10.7717/peerj.10669]].

	Holtz, T. (2012) ''Dinosaurs'' (suplement) [https://www.geol.umd.edu/~tholtz/dinoappendix/HoltzappendixWinter2011.pdf]		Holtz, T. (2012) ''Dinosaurs'' (suplement) [https://www.geol.umd.edu/~tholtz/dinoappendix/HoltzappendixWinter2011.pdf]

@@ Linia 108: / Linia 108: @@
 '''Materiał kopalny: '''[[Holotyp]] to okaz FMNH P27393, obejmujący niekompletną czaszkę z grzebieniem (głównie tylna górna część czaszki, fragmenty lewej k. zębowej), trzy kręgi szyjne, jedenaście grzbietowych, osiem krzyżowych, dwadzieścia sześć ogonowych, obie łopatki, niekompletne kończyny przednie, kości miednicy, niekompletne kończyny tylne, żebra i szewrony (Ostrom, 1961).
-Materiał przypisany to osobnik BYU 2467 (niekompletny grzebień czaszkowy  [Weishampel i Jensen, 1979]) oraz UCMP 143270 (niekompletna czaszka [Sullivan i Williamson, 1999]).
+Materiał przypisany to osobnik BYU 2467 (niekompletny grzebień czaszkowy  [Weishampel i Jensen, 1979]) oraz UCMP 143270 (niekompletna czaszka [Sullivan i Williamson, 1999]). Gates  i in. (2021) przypisali kolejną niekompletną czaszkę (DMNH EPV.132300).
 [[Plik: Parasaurolophus_skulls.jpg|300px|thumb|right|Porównanie czaszek ''P. walkeri'' i ''P. cyrtocristatus''. Źródło: Ostrom, 1961 [http://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/1260].]]
-'''Charakterystyka:''' od obu poprzednio omówionych gatunków różnił się krótkim (jedna trzecia długości grzebienia ''P. walkeri'') i silnie pochylonym do tyłu grzebieniem (Ostrom, 1961). Inna była też struktura kanałów wewnątrz grzebienia (Sullivan i Williamson, 1999). Od gatunku typowego odróżniała go także kość promieniowa dłuższa od ramiennej i wyższe wyrostki kolczyste kręgów grzbietowych (Ostrom, 1963).
+'''Charakterystyka:''' od obu poprzednio omówionych gatunków różnił się krótkim (jedna trzecia długości grzebienia ''P. walkeri'') i silnie pochylonym do tyłu grzebieniem (Ostrom, 1961). Inna była też struktura kanałów wewnątrz grzebienia (Sullivan i Williamson, 1999). Od gatunku typowego odróżniała go także kość promieniowa dłuższa od ramiennej i wyższe wyrostki kolczyste kręgów grzbietowych (Ostrom, 1963). Gates i in. (2021) zidentyfikowali kolejne różnice w budowie czaszki.
 '''Synonim ''P. walkeri'' lub/i ''P. tubicen''?'''. Z powodu krótkiego grzebienia spekulowano, że  osobniki ''P. cyrtocristatus'' mogą  być  samicami  (Hopson, 1975) lub młodymi okazami gatunków z długim grzebieniem (Williamson, 2000). Jednak jak zauważyli Sullivan i Williamson (1999) u holotypów wszystkich trzech nazwanych gatunków podstawy grzebieni mają podobny rozmiar, podobnie jak reszta materiału czaszkowego, więc wygląda na to, że osobniki te były w podobnym wieku. Jednocześnie budowa szkieletu pozaczaszkowego wskazuje, że holotyp ''P. cyrtocristatus'' był okazem dorosłym, poza tym mógł on być nawet większy niż holotyp ''P. walkeri''. Wydaje się więc, że można odrzucić hipotezę, jakoby wszystkie trzy gatunki reprezentowały różne stadia rozwoju ontogenetycznego, i w rzeczywistości należały do jednego gatunku. Również dymorfizm płciowy jako wyjaśnienie różnej długości grzebienia u poszczególnych okazów nie jest wystarczająco dobrze udokumentowany. Poszczególne gatunki parazaurolofa prawdopodobnie nie koegzystowały ze sobą.
@@ Linia 119: / Linia 119: @@
 [[Plik: Parasaurolophus_juvenile_skeleton.png|300px|thumb|right|Szkielet młodego osobnika ''P. sp''.  Źródło: Farke i in., 2013 [https://peerj.com/articles/182/].]]
-W kolejnych latach badacze na ogół odrzucali jednak możliwość, że osobniki ''P. cyrtocristatus'' mógł być samicami lub młodymi gatunków z dłuższym grzebieniem. Np. [[David Hone|Hone]] i in. (2012) podtrzymali argument, że wszystkie trzy gatunki prawdopodobnie nie występowały w tym samym czasie, były też rozdzielone geograficznie. Tego samego zdania są także Sullivan i Lucas (2014), którzy podkreślają, że ''P. cyrtocristatus'' i ''P. tubicen'' dzieliło co najmniej 1,5 mln lat. Ponadto Evans i in. (2007) stwierdzili, że model rozwoju grzebienia, wykorzystany przez Williamsona i oparty na badaniach korytozaurynów, może nie mieć zastosowania w przypadku parazaurolofa, który cechował się odmiennym schematem wzrostu ozdoby na czaszce (zob. dalej).
+W kolejnych latach badacze na ogół odrzucali jednak możliwość, że osobniki ''P. cyrtocristatus'' mógł być samicami lub młodymi gatunków z dłuższym grzebieniem. Np. [[David Hone|Hone]] i in. (2012) podtrzymali argument, że wszystkie trzy gatunki prawdopodobnie nie występowały w tym samym czasie, były też rozdzielone geograficznie. Tego samego zdania są także Sullivan i Lucas (2014), którzy podkreślają, że ''P. cyrtocristatus'' i ''P. tubicen'' dzieliło co najmniej 1,5 mln lat. Ponadto Evans i in. (2007) stwierdzili, że model rozwoju grzebienia, wykorzystany przez Williamsona i oparty na badaniach korytozaurynów, może nie mieć zastosowania w przypadku parazaurolofa, który cechował się odmiennym schematem wzrostu ozdoby na czaszce (zob. dalej). Gates i in. (2021), którzy opisali nowy okaz ''P. cyrtocristatus'' potwierdzili, że jest to ważny gatunek.
 ===Nierozpoznane gatunki===

@@ Linia 126: / Linia 126: @@
 W 2014 r. Xing i współpracownicy w swojej analizie filogenetycznej uzyskali wyniki wskazujące, że ''[[Charonosaurus]] jiayensis'' może być czwartym gatunkiem parazaurolofa. Oba dinozaury cechowały się bardzo podobnym grzebieniem czaszkowym. Założenie to wydaje się jednak dosyć wątpliwe, jeśli weźmie się pod uwagę odległość geograficzną, a przede wszystkim stratygrafię. Charonozaur pochodzi bowiem z późnego [[mastrycht|mastrychtu]], a więc jest o kilka milionów lat młodszy od wszystkich znanych gatunków parazaurolofa.
 ==Paleobiologia==
-===Odżywianie===
+Dzięki licznym odkryciom i badaniom, wiemy dzisiaj sporo na temat paleobiologii parazaurolofa: jego odżywiania, wzrostu czy funkcji grzebienia. Zob. szerzej w [[Hadrosauridae#Paleobiologia]].
 ==Paleoekologia==
 ''Parasaurolophus'' żył w otoczeniu typowej fauny późnej kredy Ameryki Północnej. Obok niego występowały inne hadrozaurydy, rogate ceratopsy i opancerzone ankylozaury. Liczne były niewielkie teropody: [[Troodontidae|troodontydy]], [[Dromaeosauridae|dromeozaurydy]], [[Oviraptorosauria|owiraptorozaury]] i [[Ornithomimidae|ornitomimidy]]. Spośród trzech gatunków parazaurolofa najlepiej poznano środowisko ''P. walkeri'' z formacji [[Dinosaur Park]]. Osady, z których pochodzą ''P. tubicen'' i ''P. cyrtocristatus'' wydają się nieco słabiej zbadane. Prawdopodobnie wszystkie trzy gatunki parazaurolofa były narażone na ataki dużych drapieżnych [[Tyrannosauridae|tyranozaurydów]], takich jak ''[[Gorgosaurus]]'', ''[[Daspletosaurus]]'' czy ''[[Teratophoneus]]''. Być może dla lepszej ochrony prowadziły one stadny tryb życia, jednak nie ma na to bezpośrednich dowodów.
 ==Spis gatunków==

@@ Linia 80: / Linia 80: @@
 '''Miejsce:''' [[Kanada]] – Alberta, [[formacja]] [[Dinosaur Park]]
-'''Czas:''' ok. 76,5-75,3 [[Ma]]
+'''Czas:''' ok. 76,5-75,3 lub 76,9-76,8 [[Ma]]
 '''Materiał kopalny: '''[[Holotyp]] to okaz ROM 768, obejmujący czaszkę, kręgi szyjne, grzbietowe, krzyżowe i sześć pierwszych kręgów ogonowych, kończyny przednie, kości miednicy i lewą kość udową (Parks, 1922).
@@ Linia 92: / Linia 92: @@
 '''Miejsce:''' [[USA]] – Nowy Meksyk, [[formacja]] [[Kirtland]]
-'''Czas:''' ok. 73,4-73,0 [[Ma]]
+'''Czas:''' ok. 73,4-73,0 lub 73,7-73,5 [[Ma]]
 '''Materiał kopalny: '''[[Holotyp]] to okaz PMU.R1250, obejmujący niekompletną czaszkę z grzebieniem.
@@ Linia 104: / Linia 104: @@
 '''Miejsce:''' [[USA]] – Nowy Meksyk, Utah, [[formacja|formacje]] [[Fruitland]] / [[Kirtland]] i [[Kaiparowits]]
-'''Czas:''' ok. 75,5-74,5 [[Ma]]
+'''Czas:''' ok. 75,5-74,5 lub 76,4-75,2 [[Ma]]
 '''Materiał kopalny: '''[[Holotyp]] to okaz FMNH P27393, obejmujący niekompletną czaszkę z grzebieniem (głównie tylna górna część czaszki, fragmenty lewej k. zębowej), trzy kręgi szyjne, jedenaście grzbietowych, osiem krzyżowych, dwadzieścia sześć ogonowych, obie łopatki, niekompletne kończyny przednie, kości miednicy, niekompletne kończyny tylne, żebra i szewrony (Ostrom, 1961).
@@ Linia 190: / Linia 190: @@
 Farke, A.A.; Chok, D.J.; Herrero, A.; Scolieri, B.; Werning, S. (2013) "Ontogeny in the tube-crested dinosaur ''Parasaurolophus'' (Hadrosauridae) and heterochrony in hadrosaurids". PeerJ. 1: e182. [[doi:10.7717/peerj.182]].
 Holtz, T. (2012) ''Dinosaurs'' (suplement)  [https://www.geol.umd.edu/~tholtz/dinoappendix/HoltzappendixWinter2011.pdf]

@@ Linia 179: / Linia 179: @@
 Brett-Surman, M.K. (2006) W: Carpenter, K. “Horns and Beaks: Ceratopsian and Ornithopod Dinosaurs. Jonathan R. Wagner. Bloomington and Indianapolis: Indiana University Press, 2006, 135–16.
-Diegert, C.F.; Williamson, T.E. (1998). "A digital acoustic model of the lambeosaurine hadrosaur Parasaurolophus tubicen". Journal of Vertebrate Paleontology. 18 (3): 38A. [[doi:10.1080/02724634.1998.10011116]].
+Diegert, C.F.; Williamson, T.E. (1998). "A digital acoustic model of the lambeosaurine hadrosaur ''Parasaurolophus tubicen''". Journal of Vertebrate Paleontology. 18 (3): 38A. [[doi:10.1080/02724634.1998.10011116]].
 Evans, D.C. (2006). "Nasal cavity homologies and cranial crest function in lambeosaurine dinosaurs". Paleobiology. 32 (1): 109–125. [[doi:10.1666/04027.1]]. (abstrakt).
-Evans, D.C., Reisz, R.R., Dupuis, K. (2007) “A juvenile Parasaurolophus braincase from Dinosaur Provincial Park, Alberta, with comments on crest ontogeny in the genus.” „Journal of Vertebrate Paleontology”. 27 (3), s. 642–650.
+Evans, D.C., Reisz, R.R., Dupuis, K. (2007) “A juvenile ''Parasaurolophus'' braincase from Dinosaur Provincial Park, Alberta, with comments on crest ontogeny in the genus.” „Journal of Vertebrate Paleontology”. 27 (3), s. 642–650.
-Evans,  D.C., Bavington, R., Campione, N.E. (2009a). “An unusual hadrosaurid braincase from the Dinosaur Park Formation and the biostratigraphy of Parasaurolophus (Ornithischia: Lambeosaurinae) from southern Alberta”. „Canadian Journal of Earth Sciences”. 46 (11), s. 791–80. [[DOI: 10.1139/E09-050]]. (abstrakt).
+Evans,  D.C., Bavington, R., Campione, N.E. (2009a). “An unusual hadrosaurid braincase from the Dinosaur Park Formation and the biostratigraphy of ''Parasaurolophus'' (Ornithischia: Lambeosaurinae) from southern Alberta”. „Canadian Journal of Earth Sciences”. 46 (11), s. 791–80. [[DOI: 10.1139/E09-050]]. (abstrakt).
 Evans, D. C., Ridgely, R., Witmer, L. M. (2009b). “Endocranial anatomy of lambeosaurine hadrosaurids (Dinosauria: Ornithischia): a sensorineural perspective on cranial crest function”. The Anatomical Record, 292(9), 1315-1337.
-Farke, A.A.; Chok, D.J.; Herrero, A.; Scolieri, B.; Werning, S. (2013) "Ontogeny in the tube-crested dinosaur Parasaurolophus (Hadrosauridae) and heterochrony in hadrosaurids". PeerJ. 1: e182. [[doi:10.7717/peerj.182]].
+Farke, A.A.; Chok, D.J.; Herrero, A.; Scolieri, B.; Werning, S. (2013) "Ontogeny in the tube-crested dinosaur ''Parasaurolophus'' (Hadrosauridae) and heterochrony in hadrosaurids". PeerJ. 1: e182. [[doi:10.7717/peerj.182]].
 Holtz, T. (2012) ''Dinosaurs'' (suplement)  [https://www.geol.umd.edu/~tholtz/dinoappendix/HoltzappendixWinter2011.pdf]
@@ Linia 203: / Linia 203: @@
 Ostrom, J.H. (1961). "A New Species of Hadrosaurian Dinosaur from the Cretaceous of New Mexico". Journal of Paleontology. 35 (3): 575–577.
-Ostrom, J.H. (1963). "Parasaurolophus cyrtocristatus, a crested hadrosaurian dinosaur from New Mexico”. Chicago Natural History Museum. Fieldiana Geology. 14, 143-168.
+Ostrom, J.H. (1963). "''Parasaurolophus cyrtocristatus'', a crested hadrosaurian dinosaur from New Mexico”. Chicago Natural History Museum. Fieldiana Geology. 14, 143-168.
-Parks, W.A. (1922). "Parasaurolophus walkeri, a new genus and species of trachodont dinosaur". University of Toronto Studies: Geological Series. 13: 5–32.
+Parks, W.A. (1922). "''Parasaurolophus walkeri'', a new genus and species of trachodont dinosaur". University of Toronto Studies: Geological Series. 13: 5–32.
 Paul, G.S. (2010). "The Princeton Field Guide to Dinosaurs", wyd. Princeton University.
-Sullivan, R.M., Williamson, T.E. (1999) „A new skull of Parasaurolophus (long-crested form) from New Mexico: external and internal (CT scans) features and their functional implications”. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 16 (3, Suppl.), s. 68A.
+Sullivan, R.M., Williamson, T.E. (1999) „A new skull of ''Parasaurolophus'' (long-crested form) from New Mexico: external and internal (CT scans) features and their functional implications”. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 16 (3, Suppl.), s. 68A.
-Sullivan, R. M., & Bennett, G. E. (2000). „A juvenile Parasaurolophus (Ornithischia: Hadrosauridae) from the Upper Cretaceous Fruitland Formation of New Mexico”. New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 17, 215-220
+Sullivan, R. M., & Bennett, G. E. (2000). „A juvenile ''Parasaurolophus'' (Ornithischia: Hadrosauridae) from the Upper Cretaceous Fruitland Formation of New Mexico”. New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 17, 215-220
 Sullivan, R.M., Lucas, S.G. (2014) „Stratigraphic Distribution of Hadrosaurids in the Upper Cretaceous Fruitland, Kirtland, and Ojo Alamo Formations, San Juan Basin, New Mexico”. W: Eberth, D.A, Evans, D.E. „Hadrosaurs”, Bloomington, Indiana University Press., 361-384.
-Weishampel, D.B., Jensen, J.A. (1979). "Parasaurolophus (Reptilia: Hadrosauridae) from Utah". Journal of Paleontology. 53 (6): 1422–1427
+Weishampel, D.B., Jensen, J.A. (1979). "''Parasaurolophus'' (Reptilia: Hadrosauridae) from Utah". Journal of Paleontology. 53 (6): 1422–1427
 Weishampel, D.B. (1981) “Acoustic analyses of potential vocalization in lambeosaurine dinosaurs (Reptilia:Ornithischia).”„Paleobiology”. 7 (2), s. 252–261, 1981.
@@ Linia 223: / Linia 223: @@
 Williamson, T.E. (2000). W: Lucas, Spencer G.; Heckert, Andrew B. "Dinosaurs of New Mexico: Review of Hadrosauridae (Dinosauria: Ornithischia) from the San Juan Basin, New Mexico". New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin. 17: 191–213.
-Wiman, C. (1931). "Parasaurolophus tubicen, n. sp. aus der Kreide in New Mexico". Nova Acta Regia Societas Scientarum Upsaliensis, series 4 (in German). 7 (5): 1–11.
+Wiman, C. (1931). "''Parasaurolophus tubicen'', n. sp. aus der Kreide in New Mexico". Nova Acta Regia Societas Scientarum Upsaliensis, series 4 (in German). 7 (5): 1–11.
 Xing, H.; Wang, D.; Han, F.; Sullivan, C.; Ma, Q.; He, Y.; Hone, D.W.E.; Yan, R.; Du, F.; Xu, X. (2014) "New Basal Hadrosauroid Dinosaur (Dinosauria: Ornithopoda) with Transitional Features from the Late Cretaceous of Henan Province, China". PLoS ONE. 9 (6): e98821. [[doi:10.1371/journal.pone.0098821]]<small>
@@ Linia 238: / Linia 238: @@
 [[Kategoria:Kreda]]
 [[Kategoria:Kampan]]

@@ Linia 6: / Linia 6: @@
 |-
 | [[Kamil Kamiński]]
+| [[Maciej Ziegler]]
 |}
 </small>
@@ Linia 69: / Linia 69: @@
 ==Budowa==
 ===Czaszka===
-''Parasaurolophus'' był dość dużym i masywnym [[Hadrosauridae|hadrozaurydem]], zbudowanym podobnie jak jego krewniacy, a różnił się od nich głównie cechami czaszki. Jej najbardziej charakterystyczną cechą był rurkowaty, lekko zakrzywiony grzebień o różnej (w zależności od gatunku) długości, tworzony głównie przez kości przedszczękowe. Wliczając grzebień, czaszka holotypu ''P. walkeri'' miała niemal 1,6 m długości (mierząc po linii prostej), lub ponad 1,7 m (mierząc wzdłuż górnej krawędzi) (Parks, 1922). Jeszcze dłuższa była czaszka ''P. tubicen'', zaopatrzona w dłuższy niż u gatunku typowego grzebień (odpowiednio ponad 2 m i ok. 2,3 m [Lull i Wright, 1942]). Z kolei czaszka ''P. cyrtocristatus'' mierzyła ok. 1,4 m ([[John Ostrom|Ostrom]], 1963). Parks uważał, że od grzebienia do kręgów grzbietowych biegło więzadło lub mięsień, podtrzymujący głowę. Choć hipoteza ta raczej nie jest powszechnie akceptowana, czasami przedstawia się tego dinozaura z takim tworem. Badanie przy użyciu tomografii komputerowej czaszki gatunku ''P. tubicen'' wykazało, że grzebień zawierał wewnętrzny kompleks kanałów. Jedna ich para biegła od nozdrzy do szczytu grzebienia, gdzie kończyły się w specjalnych komorach. Dwie kolejne pary biegły od nozdrzy do ściany końcowej komory, gdzie zakręcały i zawracały do przodu, łącząc się w jedną parę rur. Najgłębiej położona para kanałów biegła od przedniej części czaszki, poniżej poprzednio omówionych rur, w tylnej części formując zakręt w kształcie litery „U”, i zawracając, łączyła się z nozdrzami tylnymi (ang. ''choana''). Dawniej uważano, że długi, rurkowaty grzebień miał tylko ''Parasaurolophus'', ale bardzo podobną strukturę na głowie nosił opisany w 2000 r. ''[[Charonosaurus]]''. Jak u innych hadrozaurydów, pysk parazaurolofa kończył się bazzębnym, rozszerzonym, „kaczym” dziobem, u holotypu osiągającym maksymalną szerokość 170 mm (dla kontrastu za dziobem czaszka miała 125 mm szerokości). Skamieniałe odciski wskazują, że na dziobie znajdowała się keratynowa struktura, dodatkowa zwiększająca jego długość i szerokość. Z tyłu pyska znajdowały liczne zęby, tworzące baterie zębowe. Oczodoły miały jajowaty kształt, typowy dla lambeozaurynów, u holotypu osiągając 170 mm długości i 105 mm wysokości (Parks, 1922).
+''Parasaurolophus'' był dość dużym i masywnym [[Hadrosauridae|hadrozaurydem]], zbudowanym podobnie jak jego krewniacy, a różnił się od nich głównie cechami czaszki. Jej najbardziej charakterystyczną cechą był rurkowaty, lekko zakrzywiony grzebień o różnej (w zależności od gatunku) długości, tworzony głównie przez kości przedszczękowe. U młodych okazów był słabo rozwinięty (Farke i in., 2013). Wliczając grzebień, czaszka holotypu ''P. walkeri'' miała niemal 1,6 m długości (mierząc po linii prostej), lub ponad 1,7 m (mierząc wzdłuż górnej krawędzi) (Parks, 1922). Jeszcze dłuższa była czaszka ''P. tubicen'', zaopatrzona w dłuższy niż u gatunku typowego grzebień (odpowiednio ponad 2 m i ok. 2,3 m [Lull i Wright, 1942]). Z kolei czaszka ''P. cyrtocristatus'' mierzyła ok. 1,4 m ([[John Ostrom|Ostrom]], 1963). Parks uważał, że od grzebienia do kręgów grzbietowych biegło więzadło lub mięsień, podtrzymujący głowę. Choć hipoteza ta raczej nie jest powszechnie akceptowana, czasami przedstawia się tego dinozaura z takim tworem. Badanie przy użyciu tomografii komputerowej czaszki gatunku ''P. tubicen'' wykazało, że grzebień zawierał wewnętrzny kompleks kanałów. Jedna ich para biegła od nozdrzy do szczytu grzebienia, gdzie kończyły się w specjalnych komorach. Dwie kolejne pary biegły od nozdrzy do ściany końcowej komory, gdzie zakręcały i zawracały do przodu, łącząc się w jedną parę rur. Najgłębiej położona para kanałów biegła od przedniej części czaszki, poniżej poprzednio omówionych rur, w tylnej części formując zakręt w kształcie litery „U”, i zawracając, łączyła się z nozdrzami tylnymi (ang. ''choana''). Dawniej uważano, że długi, rurkowaty grzebień miał tylko ''Parasaurolophus'', ale bardzo podobną strukturę na głowie nosił opisany w 2000 r. ''[[Charonosaurus]]''. Jak u innych hadrozaurydów, pysk parazaurolofa kończył się bazzębnym, rozszerzonym, „kaczym” dziobem, u holotypu osiągającym maksymalną szerokość 170 mm (dla kontrastu za dziobem czaszka miała 125 mm szerokości). Skamieniałe odciski wskazują, że na dziobie znajdowała się keratynowa struktura, dodatkowa zwiększająca jego długość i szerokość. Z tyłu pyska znajdowały liczne zęby, tworzące baterie zębowe. Oczodoły miały jajowaty kształt, typowy dla lambeozaurynów, u holotypu osiągając 170 mm długości i 105 mm wysokości (Parks, 1922).
 [[Plik: Parasaurolophus_by_mmfrankford.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja głowy  parazaurolofa.  Autorka: Melissa Frankfort [http://mmfrankford.deviantart.com/art/Parasaurolophus-94243380].]]
 ===Szkielet pozaczaszkowy===
-Okaz holotypowy miał trzynaście kręgów szyjnych, siedemnaście grzbietowych, siedem krzyżowych i nieznaną liczbę kręgów ogonowych. Kręgi szyjne były silnie opistoceliczne (tyłowklęsłe), natomiast cecha ta stopniowo zmniejszała swoją intensywność w kręgach grzbietowych. Te drugie, podobnie jak przednie kręgi ogonowe, odznaczały się wysokimi wyrostkami kolczystymi, które następnie skracały się w miarę zbliżania się do końca ogona. Ostatnie kręgi grzbietowe były platyceliczne (płaskie po obydwu stronach, tak jak kręgi ogonowe). Ogólnie kręgi parazaurolofa były podobne do kręgów ''Corythosaurus'', lecz nieco masywniejsze (Lull i Wright, 1942). Również żebra cechowały się cięższą budową niż np. u [[Corythosaurus|korytozaura]] czy [[Kritosaurus|kritozaura]]. Kończyny przednie wydają się krótkie (kość ramienna stanowi połowę długości kości udowej [Parks, 1922]) i masywne, a łopatka duża, lecz krótka i szeroka (Brett-Surman i Wagner, 2007). Kość ramienna była mocno zbudowana. Masywne były też kości miednicy. Jednak Sullivan i Williamson (1999) uważali, że cechy szkieletu pozaczaszkowego są trudne do porównania z innymi hardozaurydami z powodu niedostatku szczątków omawianego hadrozauryda (większość okazów to czaszki), a wiele z cech uważanych za wyjątkowe dla parazaurolofa może dotyczyć również innych lambeozaurynów. Znane są odciski skóry omawianego dinozaura; była ona pokryta guzkowatymi łuskami, bez śladów większych struktur (Parks, 1922).
+Okaz holotypowy miał trzynaście kręgów szyjnych, siedemnaście grzbietowych, siedem krzyżowych i nieznaną liczbę kręgów ogonowych. Kręgi szyjne były silnie opistoceliczne (tyłowklęsłe), natomiast cecha ta stopniowo zmniejszała swoją intensywność w kręgach grzbietowych. Te drugie, podobnie jak przednie kręgi ogonowe, odznaczały się wysokimi wyrostkami kolczystymi, które następnie skracały się w miarę zbliżania się do końca ogona. Ostatnie kręgi grzbietowe były platyceliczne (płaskie po obydwu stronach, tak jak kręgi ogonowe). Ogólnie kręgi parazaurolofa były podobne do kręgów ''Corythosaurus'', lecz nieco masywniejsze (Lull i Wright, 1942). Również żebra cechowały się cięższą budową niż np. u [[Corythosaurus|korytozaura]] czy [[Kritosaurus|kritozaura]]. Kończyny przednie wydają się krótkie (kość ramienna stanowi połowę długości kości udowej [Parks, 1922]) i masywne, a łopatka duża, lecz krótka i szeroka (Brett-Surman i Wagner, 2007). Kość ramienna była mocno zbudowana. Masywne były też kości miednicy. Jednak Sullivan i Williamson (1999) uważali, że cechy szkieletu pozaczaszkowego są trudne do porównania z innymi hadrozaurydami z powodu niedostatku szczątków omawianego hadrozauryda (większość okazów to czaszki), a wiele z cech uważanych za wyjątkowe dla parazaurolofa może dotyczyć również innych lambeozaurynów. Znane są odciski skóry omawianego dinozaura; była ona pokryta guzkowatymi łuskami, bez śladów większych struktur (Parks, 1922).
 ==Gatunki==
@@ Linia 108: / Linia 108: @@
 '''Materiał kopalny: '''[[Holotyp]] to okaz FMNH P27393, obejmujący niekompletną czaszkę z grzebieniem (głównie tylna górna część czaszki, fragmenty lewej k. zębowej), trzy kręgi szyjne, jedenaście grzbietowych, osiem krzyżowych, dwadzieścia sześć ogonowych, obie łopatki, niekompletne kończyny przednie, kości miednicy, niekompletne kończyny tylne, żebra i szewrony (Ostrom, 1961).
-Materiał przypisany to osobnik BYU 2467 (niekompletny grzebień czaszkowy  [Weishampel i Jensen, 1979]), oraz UCMP 143270 (niekompletna czaszka [Sullivan i Williamson, 1999]).
+Materiał przypisany to osobnik BYU 2467 (niekompletny grzebień czaszkowy  [Weishampel i Jensen, 1979]) oraz UCMP 143270 (niekompletna czaszka [Sullivan i Williamson, 1999]).
 [[Plik: Parasaurolophus_skulls.jpg|300px|thumb|right|Porównanie czaszek ''P. walkeri'' i ''P. cyrtocristatus''. Źródło: Ostrom, 1961 [http://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/1260].]]
@@ Linia 133: / Linia 134: @@
 ===Wzrost===
 [[Plik: Head_of_Parasaurolophus.jpg|300px|thumb|right|Czaszka. Autor zdjęcia: Gordon Robertson. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Head_of_Parasaurolophus.jpg].]]
-Odnalezienie wspomnianego wyżej młodego okazu (RAM 14000) dostarczyło cennych informacji na temat wzrostu i rozwoju osobniczego parazaurolofa. Badanie histologiczne kości wykazało brak linii zatrzymanego wzrostu, co sugeruje, że osobnik ten zmarł w pierwszym roku życia. Do tego czasu osiągnął on ok. 25% rozmiarów dorosłego osobnika, co wskazuje na bardzo szybkie tempo wzrostu. Prawdopodobnie nie odbiegało ono jednak od innych hadrozaurydów, jak [[Maiasaura|majazaura]] czy [[Hypacrosaurus|hipakrozaur]]. W stosunku do dorosłych okazów młody różnił się znacząco budową grzebienia. Był on niski i półokrągły, z otwartym ciemiączkiem (ang. ''fontanelle'') przedszczękowo-nosowym. Inaczej niż u innych lambeozaurynów, kanały nosowe zajmowały niemal cały grzebień. RAM 14000 osiągnął zaledwie jedną czwartą rozmiarów dorosłego osobnika, a mimo to rozpoczął się już u niego rozwój grzebienia. Dla przykładu u [[Corythosaurus|korytozaura]] zaczynał się on dopiero po osiągnięciu ok. 50% wielkości dorosłych sztuk. Może to wynikać z faktu, ze grzebień parazaurolofa był po prostu większy i bardziej wyrafinowany, więc jego rozwój zaczynał się odpowiednio wcześniej. Powodem mogła być także większa zależność między grzebieniem a układem oddechowym. Badania puszki mózgowej młodego osobnika z Alberty potwierdzają, że rozwój grzebienia u parazaurolofa przebiegał wg innego schematu niż u korytozaurynów (Evans i in., 2007). Oprócz różnic czaszkowych, młody osobnik od dorosłych okazów odróżniał się budową miednicy. Miał też proporcjonalnie dłuższe dolne partie tylnych kończyn. Natomiast stosunek długości przednich i tylnych łap był bardzo podobny jak u dorosłych ([[Andrew Farke|Farke]] i in., 2013).
+Odnalezienie wspomnianego wyżej młodego okazu (RAM 14000) dostarczyło cennych informacji na temat wzrostu i rozwoju osobniczego parazaurolofa. Badanie histologiczne kości wykazało brak linii zatrzymanego wzrostu, co sugeruje, że osobnik ten zmarł w pierwszym roku życia. Do tego czasu osiągnął on ok. 25% rozmiarów dorosłego osobnika (2,3-2,5 m), co wskazuje na bardzo szybkie tempo wzrostu. Prawdopodobnie nie odbiegało ono od innych hadrozaurydów, jak [[Maiasaura|majazaura]] czy [[Hypacrosaurus|hipakrozaur]]. W stosunku do dorosłych okazów młody różnił się znacząco budową grzebienia. Był on niski i półokrągły, z otwartym ciemiączkiem (ang. ''fontanelle'') przedszczękowo-nosowym. Inaczej niż u innych lambeozaurynów, kanały nosowe zajmowały niemal cały grzebień. RAM 14000 osiągnął zaledwie jedną czwartą rozmiarów dorosłego osobnika, a mimo to rozpoczął się już u niego rozwój grzebienia. Dla przykładu u [[Corythosaurus|korytozaura]] zaczynał się on dopiero po osiągnięciu ok. 50% wielkości dorosłych sztuk. Może to wynikać z faktu, ze grzebień parazaurolofa był po prostu większy i bardziej wyrafinowany, więc jego rozwój zaczynał się odpowiednio wcześniej. Powodem mogła być także większa zależność między grzebieniem a układem oddechowym. Badania puszki mózgowej młodego osobnika z Alberty potwierdzają, że rozwój grzebienia u parazaurolofa przebiegał wg innego schematu niż u korytozaurynów (Evans i in., 2007). Oprócz różnic czaszkowych, młody osobnik od dorosłych okazów odróżniał się budową miednicy. Miał też proporcjonalnie dłuższe dolne partie tylnych kończyn. Natomiast stosunek długości przednich i tylnych łap był bardzo podobny jak u dorosłych ([[Andrew Farke|Farke]] i in., 2013).
 ===Funkcje grzebienia===