Plateosaurus - Historia wersji

Kamil Kamiński o 20:01, 30 lip 2025

2025-07-30T20:01:50Z

Kamil Kamiński: /* Paleoekologia i paleobiologia */

2025-06-15T19:43:09Z

‎Paleoekologia i paleobiologia

Kamil Kamiński: /* Paleoekologia i paleobiologia */

2025-06-15T19:32:05Z

‎Paleoekologia i paleobiologia

Kamil Kamiński o 19:27, 15 cze 2025

2025-06-15T19:27:10Z

Kamil Kamiński: /* Anatomia */

2025-01-31T21:01:11Z

‎Anatomia

Kamil Kamiński: /* Anatomia */

2025-01-31T20:57:17Z

‎Anatomia

Kamil Kamiński: /* Anatomia */

2025-01-30T13:52:06Z

‎Anatomia

Kamil Kamiński: /* Anatomia */

2025-01-30T13:51:42Z

‎Anatomia

Kamil Kamiński: /* Budowa */

2025-01-30T13:37:57Z

‎Budowa

Kamil Kamiński: /* Taksonomia */

2025-01-30T13:31:37Z

‎Taksonomia

@@ Linia 231: / Linia 231: @@
 | "P". ''ornatus''
 | {{Kpt|von Huene}}, 1907-1908
-| ''[[nomen dubium]]'' -> niedinozaurowy ?archozaur
+| ''[[nomen dubium]]'' -> niedinozaurowy ?archozaur / wczesny przedstawiciel Ornithischia
 |-
 | ''P. plieningeri''
@@ Linia 275: / Linia 275: @@
 Lee S., Słowiak-Morkovina J. (2023) The Resting Breathing Rate
 of the Dinosaur Plateosaurus trossingensis via Conservation of Energy. The Physics Teacher 61, 166-169. [doi: 10.1119/5.0077948]
 Mallison, H. (2010a). "The digital ''Plateosaurus'' I: body mass, mass distribution, and posture assessed using CAD and CAE on a digitally mounted complete skeleton". Palaeontologia Electronica, 13(2), 8A.

@@ Linia 114: / Linia 114: @@
 Lee i Słowiak-Morkovina (2023) oszacowali tempo metabolizmu oraz spoczynkową częstość oddechów opierając się na krzywych wzrostu oraz masy ciała, a także na oszacowanej objętości oddechowej tego zauropodomorfa. Oszacowana wartość dla spoczynkowej częstości oddechów wynosi 7 (+-3) oddechy na minutę, co jest podobną wartością co ta obserwowana u dzisiejszych nosorożców.
-Dupuis i in. (2025) opisali jeden z najbardziej zaawansowanych przypadków zapalenia kości i szpiku kostnego, zaobserwowanego w całym zapisie kopalnym. Dotyczy on kości ramiennej i łopatki okazu ''P. trossingensis'' ze Szwajcarii. Patologia ta charakteryzuje się silnie chropowatą powierzchnią kości, zrastaniem się elementów kości i silną wewnętrzną przebudową struktur kostnych.
+Dupuis i in. (2025) opisali jeden z najbardziej zaawansowanych przypadków zapalenia kości i szpiku kostnego, zaobserwowanego w całym zapisie kopalnym. Dotyczy on kości ramiennej i łopatki okazu ''P. trossingensis'' ze Szwajcarii. Patologia ta charakteryzuje się silnie chropowatą powierzchnią kości, zrastaniem się elementów kości i silną wewnętrzną przebudową struktur kostnych. Ponadto osobnik ten doświadczył nowotworu kości promieniowej i złamania kości łokciowej, być może w wyniku upadku.
 ==Spis gatunków==

← poprzednia wersja		Wersja z 19:32, 15 cze 2025
Linia 113:		Linia 113:

	Lee i Słowiak-Morkovina (2023) oszacowali tempo metabolizmu oraz spoczynkową częstość oddechów opierając się na krzywych wzrostu oraz masy ciała, a także na oszacowanej objętości oddechowej tego zauropodomorfa. Oszacowana wartość dla spoczynkowej częstości oddechów wynosi 7 (+-3) oddechy na minutę, co jest podobną wartością co ta obserwowana u dzisiejszych nosorożców.		Lee i Słowiak-Morkovina (2023) oszacowali tempo metabolizmu oraz spoczynkową częstość oddechów opierając się na krzywych wzrostu oraz masy ciała, a także na oszacowanej objętości oddechowej tego zauropodomorfa. Oszacowana wartość dla spoczynkowej częstości oddechów wynosi 7 (+-3) oddechy na minutę, co jest podobną wartością co ta obserwowana u dzisiejszych nosorożców.
		+
		+	Dupuis i in. (2025) opisali jeden z najbardziej zaawansowanych przypadków zapalenia kości i szpiku kostnego, zaobserwowanego w całym zapisie kopalnym. Dotyczy on kości ramiennej i łopatki okazu ''P. trossingensis'' ze Szwajcarii. Patologia ta charakteryzuje się silnie chropowatą powierzchnią kości, zrastaniem się elementów kości i silną wewnętrzną przebudową struktur kostnych.

	==Spis gatunków==		==Spis gatunków==

@@ Linia 74: / Linia 74: @@
 ==Budowa==
 ===Rozmiary===
-Może się to wydać zaskakujące w wypadku zwierzęcia, które znane jest z tak wielkiej liczby skamieniałości, ale nie ma zgody nawet co do rozmiarów plateozaura. Na podstawie badań znalezionych szkieletów, zwłaszcza z Trossingen, zazwyczaj szacuje się, że ów zauropodomorf osiągał maksymalnie 10 m dł. Jednak dr Moser w swej pracy z [[2003]] r. krytykuje te szacunki; twierdzi, że skoro kości z Trossingen leżały w osadach gliniastych, to istnieje duże ryzyko, że kości są większe niż w chwili śmierci zwierzęcia, gdyż glina pęcznieje w kontakcie z wodą. Oszacował, że maksymalna długość ciała plateozaura mogła wynosić 7,5 m. Inni naukowcy uważają, że nie ma dowodów, iż zwiększenie objętości gliny rzeczywiście zmieniło rozmiary kości plateozaurów.
+Może się to wydać zaskakujące w wypadku zwierzęcia, które znane jest z tak wielkiej liczby skamieniałości, ale nie ma zgody nawet co do rozmiarów plateozaura. Na podstawie badań znalezionych szkieletów, zwłaszcza z Trossingen, zazwyczaj szacuje się, że ów zauropodomorf osiągał maksymalnie 10 m dł. Jednak dr Moser w swej pracy z [[2003]] r. krytykuje te szacunki; twierdzi, że skoro kości z Trossingen leżały w osadach gliniastych, to istnieje duże ryzyko, że kości są większe niż w chwili śmierci zwierzęcia, gdyż glina pęcznieje w kontakcie z wodą. Oszacował, że maksymalna długość ciała plateozaura mogła wynosić 7,5 m. Inni naukowcy uważają, że nie ma dowodów, iż zwiększenie objętości gliny rzeczywiście zmieniło rozmiary kości plateozaurów. Dupuis i in. (2025) oszacowali długość niemal kompletnego okazu NMZ 1000001 (Szwajcaria, formacja Klettgau) na 7,7 m.
 Dr [[Martin Sander]] z Uniwersytetu w Bonn oszacował, że 8-metrowy okaz plateozaura powinien ważyć 2179 kg. Z kolei dr [[Frank Seebacher]] z Uniwersytetu w Sydney oszacował masę plateozaura o długości 6,5 m na około 1072 kg. Wg Moliny-Péreza i Larramendi’ego (2020) największe osobniki plateozaura mierzyły 9,3-9,4 m długości przy masie 2,1-2,6 t.
@@ Linia 254: / Linia 254: @@
 Christian, A. & Preuschoft, H. (1996). "Deducing the body posture of extinct large vertebrates from the shape of the vertebral column". Palaeontology, 39:801-812.
 Galton, P.M. & Upchurch P: Prosauropoda. W: David B. Weishampel, Peter Dodson, Halszka Osmólska (red.): The Dinosauria. Wyd. drugie. Berkeley: University of California Press, 2004, ss. 232-258

← poprzednia wersja		Wersja z 21:01, 31 sty 2025
Linia 81:		Linia 81:

	===Anatomia===		===Anatomia===
		+	[[Plik:Plateosaurus_arm_and_hand.jpg\|300px\|thumb\|right\|Przedramię i dłoń okazu przypisywanego do ''P. trossingensis''. Autor zdjęcia: FunkMonk (Michael B.H.) [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Plateosaurus_arm_and_hand.jpg].]]
	Charakterystyczne cechy plateozaura to wąska czaszka, mała w stosunku do rozmiarów całego ciała, ale proporcjonalnie większa i wyższa niż czaszki innych wczesnych zauropodomorfów, jak ''[[Anchisaurus]]'', a także długa szyja, beczułkowaty tułów, długi ogon i budowa kończyny przedniej – bardzo zredukowane palce IV i V, rozwinięte palce I, II i III – przy czym kciuk (palec I) był uzbrojony w duży, ostry pazur. Plateozaur miał liściokształtne zęby o piłkowanej krawędzi – wskazujące, że był roślinożercą – a do jego żuchwy przyczepione były silne mięśnie. W kości przedszczękowej gatunku typowego znajdowało się sześć zębów (Schaeffer, 2024). Staw szczękowy leżał poniżej górnego rzędu zębów, umożliwiając powstanie prawie równoległych rzędów zębów; dzięki temu w chwili zaciskania szczęk zęby działały jak nożyce, zdolne do odcięcia nawet twardych kawałków roślin. Wydaje się, że dzięki silnemu zgryzowi i ostrym krawędziom zębów plateozaur mógł żywić się pokarmem roślinnym różnego rodzaju, od miękkich liści paproci po twarde gałęzie drzew iglastych. Choć nie przeżuwał zjadanych roślin, najprawdopodobniej posiadał bardzo długi przewód pokarmowy, umożliwiający strawienie nawet najtwardszego i najmniej pożywnego pokarmu. Niezwykłą cechą ''P. trossingensis'' była kość nosowa o długości przekraczającej połowę długości dachu czaszki. Końcówka żuchwy była zakrzywiona do dołu (Schaeffer, 2024).		Charakterystyczne cechy plateozaura to wąska czaszka, mała w stosunku do rozmiarów całego ciała, ale proporcjonalnie większa i wyższa niż czaszki innych wczesnych zauropodomorfów, jak ''[[Anchisaurus]]'', a także długa szyja, beczułkowaty tułów, długi ogon i budowa kończyny przedniej – bardzo zredukowane palce IV i V, rozwinięte palce I, II i III – przy czym kciuk (palec I) był uzbrojony w duży, ostry pazur. Plateozaur miał liściokształtne zęby o piłkowanej krawędzi – wskazujące, że był roślinożercą – a do jego żuchwy przyczepione były silne mięśnie. W kości przedszczękowej gatunku typowego znajdowało się sześć zębów (Schaeffer, 2024). Staw szczękowy leżał poniżej górnego rzędu zębów, umożliwiając powstanie prawie równoległych rzędów zębów; dzięki temu w chwili zaciskania szczęk zęby działały jak nożyce, zdolne do odcięcia nawet twardych kawałków roślin. Wydaje się, że dzięki silnemu zgryzowi i ostrym krawędziom zębów plateozaur mógł żywić się pokarmem roślinnym różnego rodzaju, od miękkich liści paproci po twarde gałęzie drzew iglastych. Choć nie przeżuwał zjadanych roślin, najprawdopodobniej posiadał bardzo długi przewód pokarmowy, umożliwiający strawienie nawet najtwardszego i najmniej pożywnego pokarmu. Niezwykłą cechą ''P. trossingensis'' była kość nosowa o długości przekraczającej połowę długości dachu czaszki. Końcówka żuchwy była zakrzywiona do dołu (Schaeffer, 2024).

@@ Linia 87: / Linia 87: @@
 Niektórzy naukowcy wysunęli hipotezę, że wczesne zauropodomorfy (w tym plateozaur) mogły mieć policzki analogiczne do tych u ssaków i dinozaurów ptasiomiednicznych. Wskazuje na to obecność grzebienia na żuchwie (do którego mogły być przyczepione policzki) oraz obecność nielicznych, lecz dużych otworów naczyniowych (dla naczyń krwionośnych) (Galton i Upchurch, 2004).
-Plateozaur miał złożony układ płytek, łączących trzony jego kręgów z ich wyrostkami. Szkielet pozaczaszkowy cechował się pewnym stopniem pneumatyzacji, ale bez worków powietrznych, charakterystycznych dla zauropodów i teropodów. Badania wykazały pewną zmienność pneumatyzacji u poszczególnych okazów plateuzaura, nie wiadomo jednak, czy jest to efekt zmienności osobniczej czy też badane osobniki należały do różnych gatunków (Regalado Fernandez, 2024). Kość krzyżowa obejmowała dwa zrośnięte kręgi i jeden niezrośnięty kręg ogonowo-krzyżowy (Schaeffer i in., 2024).
+Plateozaur miał złożony układ płytek, łączących trzony jego kręgów z ich wyrostkami. Szkielet pozaczaszkowy cechował się pewnym stopniem pneumatyzacji, ale bez worków powietrznych, charakterystycznych dla zauropodów i teropodów. Badania wykazały pewną zmienność pneumatyzacji u poszczególnych okazów plateuzaura, nie wiadomo jednak, czy jest to efekt zmienności osobniczej czy też badane osobniki należały do różnych gatunków (Regalado Fernandez, 2024). Kość krzyżowa gatunku typowego obejmowała dwa zrośnięte kręgi i jeden niezrośnięty kręg ogonowo-krzyżowy (Schaeffer i in., 2024).
 ==Paleoekologia i paleobiologia==

@@ Linia 81: / Linia 81: @@
 ===Anatomia===
-Charakterystyczne cechy plateozaura to wąska czaszka, mała w stosunku do rozmiarów całego ciała, ale proporcjonalnie większa i wyższa niż czaszki innych wczesnych zauropodomorfów, jak ''[[Anchisaurus]]'', a także długa szyja, beczułkowaty tułów, długi ogon i budowa kończyny przedniej – bardzo zredukowane palce IV i V, rozwinięte palce I, II i III – przy czym kciuk (palec I) był uzbrojony w duży, ostry pazur. Plateozaur miał liściokształtne zęby o piłkowanej krawędzi – wskazujące, że był roślinożercą – a do jego żuchwy przyczepione były silne mięśnie. W kości przedszczękowej gatunku typowego znajdowało się sześć zębów (Schaeffer, 2024). Staw szczękowy leżał poniżej górnego rzędu zębów, umożliwiając powstanie prawie równoległych rzędów zębów; dzięki temu w chwili zaciskania szczęk zęby działały jak nożyce, zdolne do odcięcia nawet twardych kawałków roślin. Wydaje się, że dzięki silnemu zgryzowi i ostrym krawędziom zębów plateozaur mógł żywić się pokarmem roślinnym różnego rodzaju, od miękkich liści paproci po twarde gałęzie drzew iglastych. Choć nie przeżuwał zjadanych roślin, najprawdopodobniej posiadał bardzo długi przewód pokarmowy, umożliwiający strawienie nawet najtwardszego i najmniej pożywnego pokarmu. Niezwykłą cechą ''P. trossingensis'' była kość nosowa o długości przekraczającej połowe długości dachu czaszki. Końcówka żuchwy była zakrzywiona do dołu (Schaeffer, 2024).
+Charakterystyczne cechy plateozaura to wąska czaszka, mała w stosunku do rozmiarów całego ciała, ale proporcjonalnie większa i wyższa niż czaszki innych wczesnych zauropodomorfów, jak ''[[Anchisaurus]]'', a także długa szyja, beczułkowaty tułów, długi ogon i budowa kończyny przedniej – bardzo zredukowane palce IV i V, rozwinięte palce I, II i III – przy czym kciuk (palec I) był uzbrojony w duży, ostry pazur. Plateozaur miał liściokształtne zęby o piłkowanej krawędzi – wskazujące, że był roślinożercą – a do jego żuchwy przyczepione były silne mięśnie. W kości przedszczękowej gatunku typowego znajdowało się sześć zębów (Schaeffer, 2024). Staw szczękowy leżał poniżej górnego rzędu zębów, umożliwiając powstanie prawie równoległych rzędów zębów; dzięki temu w chwili zaciskania szczęk zęby działały jak nożyce, zdolne do odcięcia nawet twardych kawałków roślin. Wydaje się, że dzięki silnemu zgryzowi i ostrym krawędziom zębów plateozaur mógł żywić się pokarmem roślinnym różnego rodzaju, od miękkich liści paproci po twarde gałęzie drzew iglastych. Choć nie przeżuwał zjadanych roślin, najprawdopodobniej posiadał bardzo długi przewód pokarmowy, umożliwiający strawienie nawet najtwardszego i najmniej pożywnego pokarmu. Niezwykłą cechą ''P. trossingensis'' była kość nosowa o długości przekraczającej połowę długości dachu czaszki. Końcówka żuchwy była zakrzywiona do dołu (Schaeffer, 2024).
 Według części badaczy prymitywne zauropodomorfy mogły mieć wąski dziób na końcu szczęk. Jednym z dowodów jest „kostna platforma” dla takiego rogowego dzioba, widoczna u ''[[Riojasaurus]]''. Sereno (1997) twierdził, że podobna (choć nie tak wyraźna) znajdowała się również na czaszce plateozaura. Jednak Yates (2003a) zwrócił uwagę, że u plateozaura taka struktura jest obecna tylko na jednej czaszce i być może została uwydatniona przez ściśnięcie tej czaszki.

@@ Linia 66: / Linia 66: @@
 Moser (2003) wydzielił z materiału typowego ''P. engelhardti'' jeden [[lektotyp]] i [[paralektotyp]]y. Lektotypem została kość krzyżowa, która wg. Mosera była diagnostyczna, dzięki czemu ''P. engelhardti'' mógł być uznawany za ważny gatunek. Jednak w wyniku kolejnych badań innych paleontologów sytuacja się zmieniła. Galton (2012) stwierdził, że lektotyp ''P. engelhardti'' jest łatwy do rozróżnienia od ''P. gracilis'' i ''P. ingens'', ale jest nie do rozróżnienia od ''P. longiceps'' i ''P. trossingensis''. Przez to były możliwe 2 różne klasyfikacje gatunków ''Plateosaurus''. Według jednej za ważne mogły być uznane gatunki ''P. gracilis'', ''P. engelhardti'' i ''P. ingens'', a według drugiej ''P. gracilis'', ''P. ingens'', ''P. longiceps'' oraz ''P. trossingensis'' (natomiast ''P. engelhardti'' byłby ''[[nomen dubium]]'').
-Galton (2012) zaproponował, by neotypem ''P. engelhardti'' została skamieniałość znacznie bardziej kompletna od dotychczasowego lektotypu, który wg Galtona mógł być niewystarczający. Kandydatem na neotyp został okaz SMNS 13200 - prawie kompletny szkielet wraz z kompletną, nieco zgniecioną czaszką (brakuje jedynie części prawej dłoni, większości lewej kończyny przedniej i jednego pazura lewej stopy [Schaeffer, 2024]). Już wcześniej Yates (2003b) wskazywał ten okaz jako nieoficjalny holotyp. W 2019 r. [[ICZN]] postanowiło jednak wyznaczyć nowy gatunek typowy plateozaura, którym został ''Plateosaurus trossingensis'' (którego holotypem jest okaz SMNS 13200). Na chwilę obecną za ważne należy więc uznać trzy gatunki plateozaura: oprócz typowego ''P. trossingensis'' są to ''P. gracilis'' i ''P. longiceps''. Wydaje się, że aktualnie jest to powszechnie przyjęty konsensus i tak też przyjęto w niniejszym haśle. Lallensack i in. (2021) przebadali czaszki plateozaurów z trzech lokalizacji (Trossingen, Halberstadt – miejsce występowania ''P. longiceps'' oraz z Frick w Szwajcarii). Wykazali oni znaczącą zmienność poszczególnych osobników, jednak owe zmiany mają często charakter ciągły z licznymi stanami pośrednimi. Nie stanowią więc podstawy do wyróżnienia więcej niż jednego gatunku. Regalado Fernández i in. (2022) podkreślają jednak, że kwestia ta wymaga dalszych, bardziej szczegółowych badań. Regalado Fernández i in. (2023) za ważne uznali jedynie dwa gatunki - ''P. trossingensis'' i ''P. gracilis''. Gatunek typowy ograniczyli oni do zaledwie trzech okazów - oprócz neotypu (SMNS 13200) są to GPIT-PV-30784 i AMNH FARB 6810. Również ci badacze podkreślili potrzebę dalszych szczegółowych badań, gdyż wiele okazów było z góry przypisywanych do rodzaju ''Plateosaurus'' i jego poszczególnych gatunków bez porównania z materiałem typowym.
+Galton (2012) zaproponował, by neotypem ''P. engelhardti'' została skamieniałość znacznie bardziej kompletna od dotychczasowego lektotypu, który wg Galtona mógł być niewystarczający. Kandydatem na neotyp został okaz SMNS 13200 - prawie kompletny szkielet wraz z kompletną, nieco zgniecioną czaszką (brakuje jedynie części prawej dłoni, większości lewej kończyny przedniej i jednego pazura lewej stopy [Schaeffer, 2024]). Już wcześniej Yates (2003b) wskazywał ten okaz jako nieoficjalny holotyp. W 2019 r. [[ICZN]] postanowiło jednak wyznaczyć nowy gatunek typowy plateozaura, którym został ''Plateosaurus trossingensis'' (którego holotypem jest okaz SMNS 13200). Na chwilę obecną za ważne należy więc uznać trzy gatunki plateozaura: oprócz typowego ''P. trossingensis'' są to ''P. gracilis'' i ''P. longiceps''. Wydaje się, że aktualnie jest to powszechnie przyjęty konsensus i tak też przyjęto w niniejszym haśle. Lallensack i in. (2021) przebadali czaszki plateozaurów z trzech lokalizacji (Trossingen, Halberstadt – miejsce występowania ''P. longiceps'' oraz z Frick w Szwajcarii). Wykazali oni znaczącą zmienność poszczególnych osobników, jednak owe zmiany mają często charakter ciągły z licznymi stanami pośrednimi. Nie stanowią więc podstawy do wyróżnienia więcej niż jednego gatunku. Regalado Fernández i in. (2022) podkreślają jednak, że kwestia ta wymaga dalszych, bardziej szczegółowych badań. Regalado Fernández i in. (2023) za ważne uznali jedynie dwa gatunki - ''P. trossingensis'' i ''P. gracilis''. Gatunek typowy ograniczyli oni do zaledwie trzech okazów - oprócz neotypu (SMNS 13200) są to GPIT-PV-30784 i AMNH FARB 6810. Również ci badacze podkreślili potrzebę dalszych szczegółowych badań, gdyż wiele okazów było z góry przypisywanych do rodzaju ''Plateosaurus'' i jego poszczególnych gatunków bez porównania z materiałem typowym. Przyszłe badania powinno ułatwić dokonanie redeskrypcji neotypu ''P. trossingensis'' przez Schaeffera (2024), gdzie gatunek ten ograniczono jedynie do holotypu.
 [[Plik:Plateosaurus_trossingensis_by_camusaltamirano.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja gatunku typowego. Autor: CamusAltamirano [https://www.deviantart.com/camusaltamirano/art/Plateosaurus-trossingensis-485825151].]]