Protoceratops - Historia wersji

Paweł: przeniesienie części informacji do hasła Ceratopsia

2025-02-23T18:44:59Z

przeniesienie części informacji do hasła Ceratopsia

Paweł o 08:53, 3 lis 2024

2024-11-03T08:53:47Z

Taurovenator o 21:14, 30 lis 2023

2023-11-30T21:14:18Z

Paweł: Chiba i in., 2023

2023-11-25T18:06:03Z

Chiba i in., 2023

Kamil Kamiński o 19:43, 19 cze 2023

2023-06-19T19:43:42Z

Kamil Kamiński o 19:28, 18 cze 2023

2023-06-18T19:28:31Z

Kamil Kamiński o 19:25, 15 cze 2023

2023-06-15T19:25:10Z

Kamil Kamiński o 18:27, 14 cze 2023

2023-06-14T18:27:41Z

Kamil Kamiński: Tereschenko, 1996

2023-06-12T19:23:11Z

Tereschenko, 1996

Paweł o 15:09, 12 cze 2023

2023-06-12T15:09:12Z

@@ Linia 12: / Linia 12: @@
 [[Mongolia]] - Ajmak południowogobijski <br><small> ([[formacja]] [[Djadokhta]])</small>
 <hr>
-'''''P. hellenikorhinus'''''<br>
+'''''P. hellenikorhinus'''''
 [[Chiny]] - Mongolia Wewnętrzna
 <br><small>([[formacja]] [[Bayan Mandahu]] i [[Wulansuhai]])</small>
@@ Linia 27: / Linia 28: @@
   |grafika                = Protoceratops andrewsi Restoration.png
   |podpis                 = Rekonstrukcja ''P. andrewsi''. Autor: PaleoNeolitic. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Protoceratops_andrewsi_Restoration.png]
 [[Plik:Protoceratops hellenikorhinus Restoration.png|350px]]
 Rekonstrukcja ''P. hellenikorhinus''. Autor: PaleoNeolitic. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Protoceratops_hellenikorhinus_Restoration.png]
@@ Linia 86: / Linia 88: @@
 ==Paleobiologia i paleoekologia==
-''Protoceratops'' był zapewne spokojnym roślinożercą, żywiącym się nisko rosnącą roślinnością. Masywne szczęki i ostry dziób prawdopodobnie pozwalały mu na żerowanie na twardolistnych roślinach, gdyż tylko takie mogły przetrwać w niegościnnym, półpustynnym środowisku. Duża liczba skoncentrowanych znalezisk pozwala przypuszczać, że protoceratopsy prowadziły stadny tryb życia (Niedźwiedzki i in., 2012). Pozwalało im to m.in. na lepszą ochronę młodych. Co ciekawe, protoceratopsy zdają się wykazywać tendencję do zachowań stadnych przez całe życie, począwszy od osobników młodych aż po dorosłe, przy czym zwykle znajduje się skupiska ich szczątków obejmujące okazy w podobnym wieku (Hone i in., 2014). Autorzy ci interpretują takie znaleziska jako dowód towarzyskości i łączenia się w grupy, ale niekoniecznie musiały to być stada o zaznaczonej strukturze hierarchicznej i złożonych interakcjach społecznych, jak u dzisiejszych ssaków, Tereschhenko (2008) sugerował, że ''Protoceratops'' prowadził półwodny tryb życia. Miałby o tym świadczyć m.in. stopień ruchliwości kręgosłupa. Hipoteza ta wydaje się jednak dyskusyjna, biorąc pod uwagę środowisko, w którym żył ten dinozaur.
+''Protoceratops'' był zapewne spokojnym roślinożercą, żywiącym się nisko rosnącą roślinnością. Masywne szczęki i ostry dziób prawdopodobnie pozwalały mu na żerowanie na twardolistnych roślinach, gdyż tylko takie mogły przetrwać w niegościnnym, półpustynnym środowisku. Duża liczba skoncentrowanych znalezisk pozwala przypuszczać, że protoceratopsy prowadziły stadny tryb życia (Niedźwiedzki i in., 2012). Pozwalało im to m.in. na lepszą ochronę młodych. Co ciekawe, protoceratopsy zdają się wykazywać tendencję do zachowań stadnych przez całe życie, począwszy od osobników młodych aż po dorosłe, przy czym zwykle znajduje się skupiska ich szczątków obejmujące okazy w podobnym wieku (Hone i in., 2014). Autorzy ci interpretują takie znaleziska jako dowód towarzyskości i łączenia się w grupy, ale niekoniecznie musiały to być stada o zaznaczonej strukturze hierarchicznej i złożonych interakcjach społecznych, jak u dzisiejszych ssaków, Tereschhenko (2008) sugerował, że ''Protoceratops'' prowadził półwodny tryb życia. Miałby o tym świadczyć m.in. stopień ruchliwości kręgosłupa. Hipoteza ta wydaje się jednak dyskusyjna, biorąc pod uwagę środowisko, w którym żył ten dinozaur. O innych aspektach życia protoceratopsa zobacz również w: [[Ceratopsia#Paleobiologia]]
 [[Plik: Fighting_dinosaurs_(2).jpg|300px|thumb|right|”Walczące dinozaury” (MPC-D 100/501 & 25) z Tögrögiin Shiree. Autor zdjęcia: Yuya Tamai [https://en.wikipedia.org/wiki/Protoceratops#/media/File:Fighting_dinosaurs_(2).jpg].]]
 ===Środowisko===
-[[Plik:Protoceratops in Djadokhta.png|300px|thumb|left|Rekonstrukcja ''P. andrewsi'' w naturalnym środowisku. Autor: PaleoNeolitic [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Protoceratops_in_Djadokhta.png].]]
+[[Plik:Protoceratops in Djadokhta.png|300px|thumb|Rekonstrukcja ''P. andrewsi'' w naturalnym środowisku. Autor: PaleoNeolitic [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Protoceratops_in_Djadokhta.png].]]
 [[Plik:Protoceratops in Bayan Mandahu.png|300px|thumb|Rekonstrukcja ''P. hellenikorhinus'' w naturalnym środowisku. Autor: PaleoNeolitic [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Protoceratops_in_Bayan_Mandahu.png].]]
 ''Protoceratops'' żył w środowisku półpustynnym, o dość ubogiej szacie roślinnej, z licznymi wydmami i oazami. W warunkach tych dominowały stosunkowo niewielkie zwierzęta. Jednym z większych dinozaurów był ankylozaur ''[[Pinacosaurus]]'' oraz inny dinozaur rogaty ([[Leptoceratopsidae|leptoceratopsyd]]) - ''[[Udanoceratops]]''. Wśród [[Theropoda|teropodów]] przeważały niewielkie i raczej niegroźne dla dorosłych protoceratopsów [[Troodontidae|troodontydy]], [[Oviraptorosauria|owiraptorozaury]] i [[Ornithomimosauria|ornitomimozaury]]. Jak już wspomniano, najpoważniejszym zagrożeniem był prawdopodobnie ''[[Velociraptor]]'', również nieduży, ale dobrze uzbrojony drapieżnik. Znane są również doniesienia o fragmentarycznych szczątkach większych teropodów z rodziny [[Tyrannosauridae]]. Oprócz dinozaurów żyły tam pterozaury, prymitywne ssaki, jaszczurki i inne zwierzęta.
@@ Linia 121: / Linia 108: @@
 |-
 | ?''Protoceratops kozlowskii''
-| {{Kpt|[[Teresa Maryańska|Maryańska]]}} i {{Kpt|[[Halszka Osmólska|Osmólska]]}},    [[1975]]
+| {{Kpt|[[Teresa Maryańska|Maryańska]]}} i {{Kpt|[[Halszka Osmólska|Osmólska]]}}, [[1975]]
 | = '''''[[Breviceratops|Breviceratops kozlowskii]]'''''
 |-

@@ Linia 81: / Linia 81: @@
 '''Czas:''' ok. 83,6-72,1 [[Ma]]
-'''Materiał kopalny:''' [[Holotyp]] to niemal kompletna czaszka oznaczona numerem katalogowym IMM 95BM1/1. Oprócz tego znanych jest kilka innych mniej lub bardziej kompletnych czaszek, jedna kończyna przednia i kręgi ogonowe (Lambert i in., 2001). Chen i in. (2022) opisali dwie nowe czaszki należące do ''P. hellenikorhinus'' z formacji Wulansuhai.
+'''Materiał kopalny:''' [[Holotyp]] to niemal kompletna czaszka oznaczona numerem katalogowym IMM 95BM1/1. Oprócz tego znanych jest kilka innych mniej lub bardziej kompletnych czaszek, jedna kończyna przednia i kręgi ogonowe (Lambert i in., 2001). Chen i in. (2022) opisali dwie nowe czaszki należące do ''P. hellenikorhinus'' z formacji Wulansuhai. O kolejnych trzech nowych osobnikach (IMMNH-PV00522, IMMNH-PV00523 i IMMNH-PV00524) z tej formacji donoszą również Guo i współpracownicy (2024).
 '''Charakterystyka:''' Drugi gatunek, większy od typowego (np. czaszka ''P. hellenikorhinus'' osiągała aż 80 cm długości, podczas gdy u ''P. andrewsi'' nie dochodziła nawet do 50 cm). Oba gatunki różniło kilka cech dotyczących budowy kości szczękowej, zębowej, k. łuskowej i k. kątowej. ''P. hellenikorhinus'' miał też bardziej wydatny, podwójny róg na nosie, a jego kryza była zakrzywiona do przodu (Lambert i in., 2001).
@@ Linia 145: / Linia 145: @@
 Granger, W., Gregory, W.K. (1923). “Protoceratops andrewsi, a pre-ceratopsian dinosaur from Mongolia”. „American Museum Novitates”. 72, s. 71.
 Hone, D.W.E., Farke, A.A., Watabe, M., Shigeru, S. & Tsogtbaatar, K. (2014). "A New Mass Mortality of Juvenile ''Protoceratops'' and Size-Segregated Aggregation Behaviour in Juvenile Non-Avian Dinosaurs. PLoS ONE 9(11): e113306. [[doi:10.1371/journal.pone.0113306]].

← poprzednia wersja		Wersja z 21:14, 30 lis 2023
Linia 187:		Linia 187:
	[[Kategoria:Kreda]]		[[Kategoria:Kreda]]
	[[Kategoria:Kampan]]		[[Kategoria:Kampan]]
		+	[[Kategoria:Rodzaj wielogatunkowy]]

@@ Linia 10: / Linia 10: @@
   |miejsce                =
 '''''P. andrewsi'''''<br>
-[[Mongolia]] <br><small>ajmak południowogobijski ([[formacja]] [[Djadokhta]])</small>
+[[Mongolia]] - Ajmak południowogobijski <br><small> ([[formacja]] [[Djadokhta]])</small>
 <hr>
 '''''P. hellenikorhinus'''''<br>
-[[Chiny]]
+[[Chiny]] - Mongolia Wewnętrzna
-<br><small>Mongolia Wewnętrzna ([[formacja]] [[Bayan Mandahu]] i [[Wulansuhai]])</small>
+<br><small>([[formacja]] [[Bayan Mandahu]] i [[Wulansuhai]])</small>
   |czas                   = {{Występowanie|83.6|72.1}}
 {{Wiek|kampan|kampan}}<br>
@@ Linia 56: / Linia 56: @@
 ==Budowa==
 [[Plik: Protoceratops_growth_series.jpg|300px|thumb|right|Czaszki ''P. andrewsi'' w różnych stadiach rozwoju. Autor zdjęcia: Harry Nguyen [https://en.wikipedia.org/wiki/Protoceratops#/media/File:Protoceratops_growth_series.jpg].]]
-''Protoceratops'' był stosunkowo niedużym, ale mocno zbudowanym czworonożnym zwierzęciem. Czaszka była wręcz nieproporcjonalnie duża, szeroka i głęboka, z dużą, szeroką kryzą osłaniającą kark. Sama kryza pełniła najprawdopodobniej funkcje pokazowe, o czym świadczy jej niewielka integracja z resztą czaszki, zmieność morfologiczna u poszczególnych osobników oraz zmiana wielkości i kształtu podczas ontogenezy (Knapp i in., 2021). Do podobnych wniosków doszli Hone i in. (2016), którzy wykazali pozotywną allometrię kryzy podczas ontogenezy. Wskazuje to na odgrywanie przez nią roli sygnalizatora dominacji społeczno-seksualnej.
+''Protoceratops'' był stosunkowo niedużym, ale mocno zbudowanym czworonożnym zwierzęciem. Czaszka była wręcz nieproporcjonalnie duża, szeroka i głęboka, z dużą, szeroką kryzą osłaniającą kark. Brzegi kryzy protoceratopsa były pofałdowane, lecz nie miały [[epiparietales|różków ciemieniowych]] ani [[episquamosales|różków łuskowych]]. Niektóre cechy kryzy obecne u [[centrozauryn]]ów występowały również u [[Protoceratopsidae|protoceratopsydów]] np. styk kości ciemieniowej z łuskową (Chiba i in., 2023). Sama kryza pełniła najprawdopodobniej funkcje pokazowe, o czym świadczy jej niewielka integracja z resztą czaszki, zmieność morfologiczna u poszczególnych osobników oraz zmiana wielkości i kształtu podczas ontogenezy (Knapp i in., 2021). Do podobnych wniosków doszli Hone i in. (2016), którzy wykazali pozytywną allometrię kryzy podczas ontogenezy. Wskazuje to na odgrywanie przez nią roli sygnalizatora dominacji społeczno-seksualnej.
 Na nosie znajdował się niski róg kostny, lepiej rozwinięty u ''P. hellenikorhinus''. Z przodu pyska wyrastał pokaźny, ostry i zakrzywiony dziób. U gatunku typowego na każdej z kości przedszczękowych, blisko przodu górnej szczęki znajdowały się dwa kło-podobne zęby, natomiast brak ich było u drugiego gatunku (Lambert i in., 2001). Oba gatunki miały natomiast stosunkowo duże zęby w kościach szczękowych i zębowych. Oczodoły były względnie duże i mogły mierzyć 50 mm długości u ''P. andrewsi'' (Granger i Gregory, 1922). Duże oczy być może pozwalały na widzenie w ciemnościach lub w warunkach słabego oświetlenia (Longrich, 2010).
-Kończyny przednie były nieco krótsze od tylnych. Kończyły się one trzema długimi palcami i dwoma mocno zredukowanymi. Dosyć długie stopy miały po cztery palce z tępymi, płaskimi pazurami oraz jeden palec szczątkowy. Inaczej niż u zaawansowanych ceratopsów, kość udowa protoceratopsa była krótsza od piszczelowej (Lambert, 1993). Wydaje się, że miał on zdolność do sporadycznego przyjmowania postawy dwunożnej (Słowiak i in., 2019). Przede wszystkim był jednak zwierzęciem czworonożnym, przemieszczającym się względnie powoli z prędkością do 3 km/h. Spłaszczona struktora paliczkowa pozwalała na dodatkowe odwodzenie czwartego palca stopy, zwiększając jej powierzchnię i ułatwiając poruszanie się po miękkim podłożu (Tereschenko, 1996).
+Kończyny przednie były nieco krótsze od tylnych. Kończyły się one trzema długimi palcami i dwoma mocno zredukowanymi. Dosyć długie stopy miały po cztery palce z tępymi, płaskimi pazurami oraz jeden palec szczątkowy. Inaczej niż u zaawansowanych ceratopsów, kość udowa protoceratopsa była krótsza od piszczelowej (Lambert, 1993). Wydaje się, że miał on zdolność do sporadycznego przyjmowania postawy dwunożnej (Słowiak i in., 2019). Przede wszystkim był jednak zwierzęciem czworonożnym, przemieszczającym się względnie powoli z prędkością do 3 km/h. Spłaszczona struktura paliczkowa pozwalała na dodatkowe odwodzenie czwartego palca stopy, zwiększając jej powierzchnię i ułatwiając poruszanie się po miękkim podłożu (Tereschenko, 1996).
 Kręgi ogonowe ze środkowego odcinka ogona miały wydłużone wyrostki kolczyste, tworzące rodzaj żagla, być może pełniącego funkcje pokazowe. W 2018 r. Tereschenko zauważył znaczne różnice w budowie kręgów szyjnych, przypisywanych do ''P. andrewsi''. Na tej podstawie wyróżnił on co najmniej cztery morfotypy, co miałoby sugerować istnienie nieopisanych gatunków. Diagnostyczny materiał czaszkowy nie wskazuje jednak na istnienie więcej niż jednego gatunku protoceratopsa w formacji Djadokhta (Czepiński, online 2018).
@@ Linia 91: / Linia 91: @@
 ===Dymorfizm płciowy===
 ''Protoceratops'' jest jednym z dinozaurów, u których stwierdzono występowanie dymorfizmu płciowego. U gatunku typowego zaobserwowano to już w latach 40. XX wieku. Samce i samice miały się różnić m.in. stopniem rozwoju rogu nosowego i szerokości kryzy. Podobne zróżnicowanie występowało także u ''P. hellenikorhinus''. Lambert i in. (2001) uznali, że osobniki cechujące się m.in. wyższymi kośćmi nosowymi z parą rogów, to samce, podczas gdy samice miałyby niższe kości nosowe bez dobrze zaznaczonego rogu. Obie płcie miały się także różnić budową nozdrzy i okna przedoczodołowego. Tereschhenko (2021) dopatrzył się także różnic w budowie szkieletu pozaczaszkowego. Wg niego samce miały mieć m.in. wyższe wyrostki kolczyste kręgów grzbietowych. Istnienie dymorfizmu płciowego zanegowali jednak Maiorino i in. (2015). Wg tych autorów jedyną cechą, która może mieć związek z dymorfizmem, jest wysokość rogu nosowego. Inne cechy były prawdopodobnie wynikiem zmian zachodzących w toku ontogenezy lub zwykłej zmienności osobniczej. Dowodów na występowanie dymorfizmu płciowego nie znaleźli także Knapp i in. (2021).
-[[Plik: Velociraptor_v._Protoceratops (fixed).jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja ”walczących dinozaurów”. Autor: Raul Martin [https://pl.wikipedia.org/wiki/Protoceratops#/media/File:Velociraptor_v._Protoceratops.jpg].]]
+[[Plik: Velociraptor_v._Protoceratops (fixed).jpg|300px|thumb|left|Rekonstrukcja ”walczących dinozaurów”. Autor: Raul Martin [https://pl.wikipedia.org/wiki/Protoceratops#/media/File:Velociraptor_v._Protoceratops.jpg].]]
 ===Gniazda i rozwój osobniczy===
@@ Linia 98: / Linia 98: @@
 Inne z odnalezionych gniazd protoceratopsa zawierało dwanaście wydłużonych jaj o długości ok. 10 cm. W każdym z nich znajdował się skamieniały embrion. Badania Ercksona i in. (2016) wskazują, ze okres inkubacji dla ''P. andrewsi'' był ponad dwa razy dłuższy niż u ptaków składających jaja podobnej wielkości, ale  nieco krótszy niż u większości gadów. Minimalny czas inkubacji został określony na 83,16 dnia, co wskazuje, że protoceratops zachował prymitywny czas inkubacji, właściwy dla gadów.
-Badania histologiczne kości wykazały, że mikrostruktura tkanki kostnej ''P. andrewsi'' była podobna jak u innych małych dinozaurów roślinożernych, takich jak ''[[Scutellosaurus]]'' czy ''[[Psittacosaurus]]''. Protoceratops prawdopoodbnie rósł przez większość życia, a przynajmniej do zaawansowanego wieku dojrzałego. Przyspieszenie tempa wzrostu przypadało na okres prawie dojrzały (ang. ''subadult''). W tym okresie następowały też zmiany proporcji kości i wydłużenie kończyn tylnych, podobnie jak u ''[[Psittacosaurus]]'' (Fostowicz-Frelik i Słowiak, 2018). Badania aż 37 osobników w różnym wieku dowiodła, że w toku ontogenezy dochodziło do pozytywnej allometrii kryzy i guzów na kości jarzmowej (Hone i in., 2016).
+Badania histologiczne kości wykazały, że mikrostruktura tkanki kostnej ''P. andrewsi'' była podobna jak u innych małych dinozaurów roślinożernych, takich jak ''[[Scutellosaurus]]'' czy ''[[Psittacosaurus]]''. Protoceratops prawdopodobnie rósł przez większość życia, a przynajmniej do zaawansowanego wieku dojrzałego. Przyspieszenie tempa wzrostu przypadało na okres prawie dojrzały (ang. ''subadult''). W tym okresie następowały też zmiany proporcji kości i wydłużenie kończyn tylnych, podobnie jak u ''[[Psittacosaurus]]'' (Fostowicz-Frelik i Słowiak, 2018). Badania aż 37 osobników w różnym wieku dowiodła, że w toku ontogenezy dochodziło do pozytywnej allometrii kryzy i guzów na kości jarzmowej (Hone i in., 2016).
 ===Obrona przed drapieżnikami===
@@ Linia 106: / Linia 105: @@
 ===Środowisko===
-[[Plik:Protoceratops in Bayan Mandahu.png|300px|thumb|left|Rekonstrukcja ''P. hellenikorhinus'' w naturalnym środowisku. Autor: PaleoNeolitic [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Protoceratops_in_Bayan_Mandahu.png].]]
+[[Plik:Protoceratops in Djadokhta.png|300px|thumb|left|Rekonstrukcja ''P. andrewsi'' w naturalnym środowisku. Autor: PaleoNeolitic [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Protoceratops_in_Djadokhta.png].]]
 ''Protoceratops'' żył w środowisku półpustynnym, o dość ubogiej szacie roślinnej, z licznymi wydmami i oazami. W warunkach tych dominowały stosunkowo niewielkie zwierzęta. Jednym z większych dinozaurów był ankylozaur ''[[Pinacosaurus]]'' oraz inny dinozaur rogaty ([[Leptoceratopsidae|leptoceratopsyd]]) - ''[[Udanoceratops]]''. Wśród [[Theropoda|teropodów]] przeważały niewielkie i raczej niegroźne dla dorosłych protoceratopsów [[Troodontidae|troodontydy]], [[Oviraptorosauria|owiraptorozaury]] i [[Ornithomimosauria|ornitomimozaury]]. Jak już wspomniano, najpoważniejszym zagrożeniem był prawdopodobnie ''[[Velociraptor]]'', również nieduży, ale dobrze uzbrojony drapieżnik. Znane są również doniesienia o fragmentarycznych szczątkach większych teropodów z rodziny [[Tyrannosauridae]]. Oprócz dinozaurów żyły tam pterozaury, prymitywne ssaki, jaszczurki i inne zwierzęta.
@@ Linia 132: / Linia 132: @@
 Carpenter, K. (2000) "Evidence of predatory behavior by theropod dinosaurs" Gaia, 15, 135-144.
-Chen, X., Tan, K., Lu, L., Ji, S. (2022). "Occurrence of ''Protoceratops hellenikorhinus'' (Ceratopsia: Protoceratopsidae) in Alxa region, western Inner Mongolia, China". Acta Geologica Sinica. 96 (11): 3722–3732. [[doi:10.19762/j.cnki.dizhixuebao.2022302]]
+Chen, X., Tan, K., Lu, L. & Ji, S. (2022). "Occurrence of ''Protoceratops hellenikorhinus'' (Ceratopsia: Protoceratopsidae) in Alxa region, western Inner Mongolia, China". Acta Geologica Sinica. 96 (11): 3722–3732. [[doi:10.19762/j.cnki.dizhixuebao.2022302]]
 Creisler, B. (online 2003) "Dinosauria Translation and Pronunciation Guide P" http://www.dinosauria.com/dml/names/dinol.htm [kopia: https://archive.is/CyawP]

@@ Linia 86: / Linia 86: @@
 ==Paleobiologia i paleoekologia==
-''Protoceratops'' był zapewne spokojnym roślinożercą, żywiącym się nisko rosnącą roślinnością. Masywne szczęki i ostry dziób prawdopodobnie pozwalały mu na żerowanie na twardolistnych roślinach, gdyż tylko takie mogły przetrwać w niegościnnym, półpustynnym środowisku. Duża liczba skoncentrowanych znalezisk pozwala przypuszczać, że protoceratopsy prowadziły stadny tryb życia (Niedźwiedzki i in., 2012). Pozwalało im to m.in. na lepszą ochronę młodych. Tereschhenko (2008) sugerował, że ''Protoceratops'' prowadził półwodny tryb życia. Miałby o tym świadczyć m.in. stopień ruchliwości kręgosłupa. Hipoteza ta wydaje się jednak dyskusyjna, biorąc pod uwagę środowisko, w którym żył ten dinozaur.
+''Protoceratops'' był zapewne spokojnym roślinożercą, żywiącym się nisko rosnącą roślinnością. Masywne szczęki i ostry dziób prawdopodobnie pozwalały mu na żerowanie na twardolistnych roślinach, gdyż tylko takie mogły przetrwać w niegościnnym, półpustynnym środowisku. Duża liczba skoncentrowanych znalezisk pozwala przypuszczać, że protoceratopsy prowadziły stadny tryb życia (Niedźwiedzki i in., 2012). Pozwalało im to m.in. na lepszą ochronę młodych. Co ciekawe, protoceratopsy zdają się wykazywać tendencję do zachowań stadnych przez całe życie, począwszy od osobników młodych aż po dorosłe, przy czym zwykle znajduje się skupiska ich szczątków obejmujące okazy w podobnym wieku (Hone i in., 2014). Autorzy ci interpretują takie znaleziska jako dowód towarzyskości i łączenia się w grupy, ale niekoniecznie musiały to być stada o zaznaczonej strukturze hierarchicznej i złożonych interakcjach społecznych, jak u dzisiejszych ssaków, Tereschhenko (2008) sugerował, że ''Protoceratops'' prowadził półwodny tryb życia. Miałby o tym świadczyć m.in. stopień ruchliwości kręgosłupa. Hipoteza ta wydaje się jednak dyskusyjna, biorąc pod uwagę środowisko, w którym żył ten dinozaur.
 [[Plik: Fighting_dinosaurs_(2).jpg|300px|thumb|right|”Walczące dinozaury” (MPC-D 100/501 & 25) z Tögrögiin Shiree. Autor zdjęcia: Yuya Tamai [https://en.wikipedia.org/wiki/Protoceratops#/media/File:Fighting_dinosaurs_(2).jpg].]]
@@ Linia 143: / Linia 143: @@
 Granger, W., Gregory, W.K. (1923). “Protoceratops andrewsi, a pre-ceratopsian dinosaur from Mongolia”. „American Museum Novitates”. 72, s. 71.
 Hone, D.W.E., Wood, D. & Knell, R.J. (2016). "Positive allometry for exaggerated structures in the ceratopsian dinosaur ''Protoceratops andrewsi'' supports socio-sexual signaling." Palaeontologia Electronica 19.1.5A: 1-13. [[https://doi.org/10.26879/591]].

@@ Linia 72: / Linia 72: @@
 [[Plik: Amnh_protoceratops_hatchling1.JPG|300px|thumb|right|Pisklę protoceratopsa z Ukhaa Tolgod (IGM 100/1020). Autor zdjęcia: Dingoguy2 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Amnh_protoceratops_hatchling1.JPG].]]
-'''Charakterystyka:''' Gatunek typowy protoceratopsa, nieco mniejszy od ''P. hellenikorhinus''. Jak już wspomniano, różnił się od niego obecnością zębów w kościach przedszczękowych. Miał także mniejszy róg na kościach nosowych. Oprócz tego oba gatunki dzieliło kilka drobnych cech w budowie czaszki i kryzy (Lambert i in., 2001).
+'''Charakterystyka:''' Gatunek typowy protoceratopsa, nieco mniejszy od ''P. hellenikorhinus''. Jak już wspomniano, różnił się od niego obecnością zębów w kościach przedszczękowych. Miał także mniejszy róg na kościach nosowych. Oprócz tego oba gatunki dzieliło kilka drobnych cech w budowie czaszki i kryzy (Lambert i in., 2001). Tereschhenko (2021) uznał, że ''P. andrewsi'' można zdiagnozować również przy pomocy szczegółów budowy kręgów.
 ===''P. hellenikorhinus''===

@@ Linia 58: / Linia 58: @@
 ''Protoceratops'' był stosunkowo niedużym, ale mocno zbudowanym czworonożnym zwierzęciem. Czaszka była wręcz nieproporcjonalnie duża, szeroka i głęboka, z dużą, szeroką kryzą osłaniającą kark. Sama kryza pełniła najprawdopodobniej funkcje pokazowe, o czym świadczy jej niewielka integracja z resztą czaszki, zmieność morfologiczna u poszczególnych osobników oraz zmiana wielkości i kształtu podczas ontogenezy (Knapp i in., 2021). Na nosie znajdował się niski róg kostny, lepiej rozwinięty u ''P. hellenikorhinus''. Z przodu pyska wyrastał pokaźny, ostry i zakrzywiony dziób. U gatunku typowego na każdej z kości przedszczękowych, blisko przodu górnej szczęki znajdowały się dwa kło-podobne zęby, natomiast brak ich było u drugiego gatunku (Lambert i in., 2001). Oba gatunki miały natomiast stosunkowo duże zęby w kościach szczękowych i zębowych. Oczodoły były względnie duże i mogły mierzyć 50 mm długości u ''P. andrewsi'' (Granger i Gregory, 1922). Duże oczy być może pozwalały na widzenie w ciemnościach lub w warunkach słabego oświetlenia (Longrich, 2010).
-Kończyny przednie były nieco krótsze od tylnych. Kończyły się one trzema długimi palcami i dwoma mocno zredukowanymi. Dosyć długie stopy miały po cztery palce z tępymi, płaskimi pazurami oraz jeden palec szczątkowy. Inaczej niż u zaawansowanych ceratopsów, kość udowa protoceratopsa była krótsza od piszczelowej (Lambert, 1993). Wydaje się, że miał on zdolność do sporadycznego przyjmowania postawy dwunożnej (Słowiak i in., 2019). Kręgi ogonowe ze środkowego odcinka ogona miały wydłużone wyrostki kolczyste, tworzące rodzaj żagla, być może pełniącego funkcje pokazowe. W 2018 r. Tereschenko zauważył znaczne różnice w budowie kręgów szyjnych, przypisywanych do ''P. andrewsi''. Na tej podstawie wyróżnił on co najmniej cztery morfotypy, co miałoby sugerować istnienie nieopisanych gatunków. Diagnostyczny materiał czaszkowy nie wskazuje jednak na istnienie więcej niż jednego gatunku protoceratopsa w formacji Djadokhta (Czepiński, online 2018).
+Kończyny przednie były nieco krótsze od tylnych. Kończyły się one trzema długimi palcami i dwoma mocno zredukowanymi. Dosyć długie stopy miały po cztery palce z tępymi, płaskimi pazurami oraz jeden palec szczątkowy. Inaczej niż u zaawansowanych ceratopsów, kość udowa protoceratopsa była krótsza od piszczelowej (Lambert, 1993). Wydaje się, że miał on zdolność do sporadycznego przyjmowania postawy dwunożnej (Słowiak i in., 2019). Przede wszystkim był jednak zwierzęciem czworonożnym, przemieszczającym się względnie powoli z prędkością do 3 km/h. Spłaszczona struktora paliczkowa pozwalała na dodatkowe odwodzenie czwartego palca stopy, zwiększając jej powierzchnię i ułatwiając poruszanie się po miękkim podłożu (Tereschenko, 1996).
 [[Plik: Protoceratops_hellenikorhinus_1.jpg|300px|thumb|right|Odlew czaszki ''P. hellenikorhinus'', okaz holotypowy (IMM 95BM1/1) z Bayan Mandahu. Autor zdjęcia: Ghedoghedo [https://en.wikipedia.org/wiki/Protoceratops#/media/File:Protoceratops_hellenikorhinus_1.jpg].]]
@@ Linia 157: / Linia 159: @@
 Słowiak, J., Tereshchenko, V.S., Fostowicz-Frelik, Ł. (2019). "Appendicular skeleton of ''Protoceratops andrewsi'' (Dinosauria, Ornithischia): comparative morphology, ontogenetic changes, and the implications for non-ceratopsid ceratopsian locomotion." PeerJ 7:e7324 [[https://doi.org/10.7717/peerj.7324]].
 Tereschenko, V.S. (2008). "Adaptive features of protoceratopoids (Ornithischia: Neoceratopsia)" Paleontological Journal, 42(3): 273-286. [[doi:10.1134/S003103010803009X]]
-Tereschenko, V.S. (2018). “On Polymorphism of Protoceratops andrewsi Granger et Gregory, 1923 (Protoceratopidae, Neoceratopsia)”. Paleontological Journal 52(4): 429-444.
+Tereschenko, V.S. (2018). “On Polymorphism of ''Protoceratops andrewsi'' Granger et Gregory, 1923 (Protoceratopidae, Neoceratopsia)”. Paleontological Journal 52(4): 429-444.
 </small>

@@ Linia 14: / Linia 14: @@
 '''''P. hellenikorhinus'''''<br>
 [[Chiny]]
-<br><small>Mongolia Wewnętrzna ([[formacja]] [[Bayan Mandahu]])</small>
+<br><small>Mongolia Wewnętrzna ([[formacja]] [[Bayan Mandahu]] i [[Wulansuhai]])</small>
-  |czas                   = {{Występowanie|84|71}}
+  |czas                   = {{Występowanie|83.6|72.1}}
 {{Wiek|kampan|kampan}}<br>
 <small>późna [[kreda]] ([[kampan]])</small>
@@ Linia 65: / Linia 65: @@
 '''Miejsce:''' [[Mongolia]] – Ajmak Południowogobijski, [[formacja]] [[Djadokhta]]
-'''Czas:''' ok. 84-71 [[Ma]]
+'''Czas:''' ok. 83,6-72,1 [[Ma]]
 '''Materiał kopalny:''' [[Holotyp]] to czaszka oznaczona numerem katalogowym AMNH 6251. Oprócz tego znane jest mnóstwo czaszek i szkieletów, poczynając od młodych aż po dorosłe osobniki. Pozwalają one nie tylko na odtworzenie kompletnej budowy szkieletowej protoceratopsa, ale też na prześledzenie różnych faz rozwoju osobniczego.
@@ Linia 73: / Linia 73: @@
 ===''P. hellenikorhinus''===
-'''Miejsce:''' [[Chiny]] – Mongolia Wewnętrzna, [[formacja]] [[Bayan Mandahu]]
+'''Miejsce:''' [[Chiny]] – Mongolia Wewnętrzna, [[formacja]] [[Bayan Mandahu]] i [[Wulansuhai]]
-'''Czas:''' ok. 75-71 [[Ma]]
+'''Czas:''' ok. 83,6-72,1 [[Ma]]
 '''Materiał kopalny:''' [[Holotyp]] to niemal kompletna czaszka oznaczona numerem katalogowym IMM 95BM1/1. Oprócz tego znanych jest kilka innych mniej lub bardziej kompletnych czaszek, jedna kończyna przednia i kręgi ogonowe (Lambert i in., 2001). Chen i in. (2022) opisali dwie nowe czaszki należące do ''P. hellenikorhinus'' z formacji Wulansuhai.
@@ Linia 87: / Linia 87: @@
 ===Dymorfizm płciowy===
 ''Protoceratops'' jest jednym z dinozaurów, u których stwierdzono występowanie dymorfizmu płciowego. U gatunku typowego zaobserwowano to już w latach 40. XX wieku. Samce i samice miały się różnić m.in. stopniem rozwoju rogu nosowego i szerokości kryzy. Podobne zróżnicowanie występowało także u ''P. hellenikorhinus''. Lambert i in. (2001) uznali, że osobniki cechujące się m.in. wyższymi kośćmi nosowymi z parą rogów, to samce, podczas gdy samice miałyby niższe kości nosowe bez dobrze zaznaczonego rogu. Obie płcie miały się także różnić budową nozdrzy i okna przedoczodołowego. Istnienie dymorfizmu płciowego zanegowali jednak Maiorino i in. (2015). Wg tych autorów jedyną cechą, która może mieć związek z dymorfizmem, jest wysokość rogu nosowego. Inne cechy były prawdopodobnie wynikiem zmian zachodzących w toku ontogenezy lub zwykłej zmienności osobniczej. Dowodów na występowanie dymorfizmu płciowego nie znaleźli także Knapp i in. (2021).
-[[Plik: Velociraptor_v._Protoceratops (fixed).jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja”walczących dinozaurów”. Autor: Raul Martin [https://pl.wikipedia.org/wiki/Protoceratops#/media/File:Velociraptor_v._Protoceratops.jpg].]]
+[[Plik: Velociraptor_v._Protoceratops (fixed).jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja ”walczących dinozaurów”. Autor: Raul Martin [https://pl.wikipedia.org/wiki/Protoceratops#/media/File:Velociraptor_v._Protoceratops.jpg].]]
 ===Gniazda i rozwój osobniczy===
@@ Linia 110: / Linia 110: @@
 | {{Kpt|[[Walter Granger|Granger]]}} i {{Kpt|[[William Gregory|Gregory]]}},  [[1923]]
 |-
-| {{V|''Protoceratops andrewsi''}}
+| {{V|''P. andrewsi''}}
 | {{Kpt|[[Walter Granger|Granger]]}} i {{Kpt|[[William Gregory|Gregory]]}},  [[1923]]
 |-
-| {{V|''Protoceratops hellenikorhinus''}}
+| {{V|''P. hellenikorhinus''}}
 | {{Kpt|[[Olivier Lambert|Lambert]], [[Pascal Godefroit|Godefroit]], [[Hong Li|Li]], [[Chang Young Shang|Shang]]}} i {{Kpt|[[Zhi-Ming Dong|Dong]]}},  [[2001]]
 |-