Protopteryx - Historia wersji

Paweł o 13:26, 3 kwi 2025

2025-04-03T13:26:47Z

Paweł: Utworzono nową stronę "{{DISPLAYTITLE:''Protopteryx''}} {{Opis |Autor = Paweł Konarzewski |Korekta = |nazwa = ''Protopteryx'' (protopteryks) |długość = 11,4 cm
2024-11-11T21:46:14Z

Utworzono nową stronę "{{DISPLAYTITLE:''Protopteryx''}} {{Opis |Autor = Paweł Konarzewski |Korekta = |nazwa = ''Protopteryx'' (protopteryks) |długość = 11,4 cm <ref name="Molina-Larra..."

Nowa strona
{{DISPLAYTITLE:''Protopteryx''}}
{{Opis
|Autor = [[Paweł Konarzewski]]
|Korekta =
|nazwa = ''Protopteryx'' (protopteryks)
|długość = 11,4 cm <ref name="Molina-Larramendi">Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press. </ref>
|wysokość = 5,6 cm (w biodrach) <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|masa = ok. 20 g <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
|dieta =
|miejsce = [[Chiny]] - Hebei
<small>([[formacja]] [[Huajiying]])</small>
|czas = {{Występowanie|131|130.5}}
ok. 130,7 [[Ma]]<br>
<small>[[wczesna kreda]] ([[hoteryw]])</small>
|systematyka =
[[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Theropoda]]

[[Avialae]]

[[Pygostylia]]

[[Ornithothoraces]]

[[Enantiornithes]]

|grafika = Protopteryx fengningensis (BMNHC Ph1060A) NMNS.jpg
|podpis = Skamieniały szkielet ''Protopteryx'' (okaz BMNHC Ph1060). Fot. Tiouraren [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Protopteryx_fengningensis_(BMNHC_Ph1060A)_NMNS.jpg]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
}}
==Wstęp==
''Protopteryx'' to ptak z [[klad]]u [[Enantiornithes]] żyjący we [[wczesna kreda|wczesnej kredzie]] na terenie dzisiejszych Chin. Jest to jeden z najstarszych znanych [[Enantiornithes|enantiornitów]].

==Materiał kopalny i lokalizacja==
Zhang i Zhou (2000) początkowo uznali, że [[holotyp]] i [[paratyp]] pochodziły z osadów [[formacja|formacji]] [[Yixian]]. Jednak Jin i współautorzy (2008) zauważyli, że ''Protopteryx'' jest bardziej prymitywny niż pozostałe ptaki z [[Yixian]]. Na postawie odnalezionej fauny w prowincji Hebei, ten zespół naukowców stwierdził, że omawiany rodzaj pochodził ze starszych osadów (obecnie uważanych za [[formacja|formację]] [[Huajiying]]) datowanych na 130,7 [[Ma]].

[[Holotyp]] (IVPP V11665) to niemalże kompletny i [[artykułowany]] szkielet znajdujący się na dwóch płytach skalnych. [[Paratyp]]em jest niemalże kompletny i [[artykułowany]] szkielet o numerze katalogowym IVPP V11844.

Materiał przypisany to 3 bardzo dobrze zachowane szkielety oznaczone jako BMNHC-PH1060, BMNHC-PH1158 i STM7-143. [[O'Connor]] i współpracownicy (2020) zauważyli, że okazy te wykazują różnice w stosunku do [[holotyp]]u i [[paratyp]]u. W związku z tym uważają, że na chwilę najlepiej jest je uznać za nieokreślone gatunki z [[rodzaj]]u ''Protopteryx''.

==Budowa==
''Protopteryx'' od innych [[Enantiornithes|enantiornitów]] różnił się szczegółami budowy skrzydeł, kości kruczej, widełek, kości kruczej, biodrowej oraz stopy. Podobnie jak inne wczesne ptaki protopteryks miał zęby w szczękach, jednak ich ilość była mniejsza niż u ''[[Eopengornis]]'' i ''[[Cruralispenia]]''. W szyi znajdowało się 7 lub 8 kręgów, z czego ostatni był delikatniej wydłużony. Odcinek grzbietowy liczył 12 kręgów. Ich trzony były prostokątne, a długość stanowiła około 50% trzonu. ''[[Synsacrum]]'' składało się z 7 kręgów, z kolei wolnych ogonowych było 6-7. [[Pygostyl]] był dłuższy w stosunku do tych u ''[[Eopengornis]]'' i ''[[Cruralispenia]]'' stanowił 80% długości ''[[tarsometatarsus]]''. Kość ramienna miała zbliżone wymiary do łokciowej, a obydwie były delikatnie dłuższe od promieniowej. Obojczyki zrosły się pod kątem 50°. Prosta [[Tibiotarsus|kość piszczelowo-stępowa]] stanowiła 120% długości masywnej kości udowej. Kość śródstopia I mierzyło 25% całkowitej długości śródstopia II. Pazury stopy były długie i zakrzywione (Zhang i Zhou, 2000; [[Chiappe]] i in., 2020; [[O'Connor]] i in., 2020).

==Opierzenie==
[[Plik:Protopteryx-Beijing Museum of Natural History.jpg|thumb|Skamieniały szkielet ''Protopteryx'' (okaz BMNHC Ph869A). Fot. Jonathan Chen [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Protopteryx-Beijing_Museum_of_Natural_History.jpg]]]
Wszystkie znane osobniki ''Protopteryx'' zachowały odciski piór wokół szkieletów. Na głowie mógł znajdować się pierzasty grzebień. Zachowane eumelanosomy w lotkach u okazu STM7-143 wskazują, że mogły mieć one częściowo czarny kolor. Prawe skrzydło protopteryksa (okaz STM7-143) miały dwa ubytki, które wskazują, że osobnik ten przechodził proces sekwencyjnego pierzenia (wymiany piór) podobnie jak ''[[Microraptor]]'' czy współczesne ptaki. Dzisiejsze ptaki najpierw odnawiają lotki pierwszorzędowe, a potem drugorzędowe, natomiast ''Protopteryx'' odnawiał je jednocześnie. Z kolei u ''[[Microraptor]]'' nowe pióra zaczynały rosnąć jeszcze przed pełnym wzrostem poprzednich ([[Chiappe]] i in., 2020; [[O'Connor]] i in., 2020).

==Paleobiologia==
Protopteryks był niewielkim ptakiem, który był dobrze przystosowany do latania. [[Chiappe]] i współpracownicy (2020) oszacowali, że rozpiętość skrzydeł znanych okazów (IVPP V11665, BMNHC Ph1060 i BMNHC Ph1158) mieściła się w przedziale ok. 32-35 cm (kolejno 317,3; 352 i 351,3 mm) przy masie wynoszącej od 32,5 do 48,5 g (kolejno 32,5 g, 48,5 g i 46,1 g). Powierzchnia skrzydeł wynosiła 189-237 cm² (kolejno dla wymienionych okazów: 188.8, 237.4 i 230.1 cm2). Na podstawie tych danych badacze stwierdzili, że ''Protopteryx'' był zdolny do przerywanego lotu (ang. ''intermittent flight''), czyli technikę, w której ptak na zmianę aktywnie macha skrzydłami i przechodzi w fazę szybowania, która umożliwia zmniejszenie wydatku energetycznego. Protopteryks jest najstarszym znanym [[Avialae|awialem]], który latał w ten sposób.

==Etymologia==
Nazwa [[rodzaj]]owa ''Protopteryx'' to połączenie greckich słów ''protos'' (pierwszy) i ''pteryx'' (skrzydło lub pióro). Epitet gatunkowy ''fengningensis'' nawiązuje do powiatu Fenging (prowincja Hebei), gdzie odnaleziono skamieniałości tego ptaka.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
| {{V|''Protopteryx''}}
| {{Kpt|Zhang}} i {{Kpt|Zhou}}, [[2000]]
|-
| {{V|''P. fengningensis''}}
| {{Kpt|Zhang}} i {{Kpt|Zhou}}, [[2000]]
|}

==Bibliografia==
<small>
Chiappe, L. M., Di, L., Serrano, F. J., Yuguang, Z., & Meng, Q. (2020). "Anatomy and flight performance of the early enantiornithine bird ''Protopteryx fengningensis'': information from new specimens of the Early Cretaceous Huajiying Formation of China". The Anatomical Record, 303(4), 716-731. [[doi:10.1002/ar.24322]]

Jin, F., Zhang, F., Li, Z., Zhang, J., Li, C., & Zhou, Z. (2008). "On the horizon of ''Protopteryx'' and the early vertebrate fossil assemblages of the Jehol Biota". Chinese Science Bulletin, 53(18), 2820-2827. [[doi:10.1007/s11434-008-0209-5]]

O'Connor, J. K., Zheng, X., Pan, Y., Wang, X., Wang, Y., Zhang, X., & Zhou, Z. (2020). "New information on the plumage of ''Protopteryx'' (Aves: Enantiornithes) from a new specimen". Cretaceous Research, 116, 104577. [[doi:10.1016/j.cretres.2020.104577]]

Zhang, F., & Zhou, Z. (2000). "A primitive enantiornithine bird and the origin of feathers". Science, 290(5498), 1955-1959. [[doi:10.1126/science.290.5498.1955]]
<references/></small>

[[Kategoria:Avialae]]
[[Kategoria:Pygostylia]]
[[Kategoria:Ornithothoraces]]
[[Kategoria:Enantiornithes]]
[[Kategoria:Enantiornithes incertae sedis]]
[[Kategoria:Azja (ptaki)]]
[[Kategoria:Chiny (ptaki)]]
[[Kategoria:Mezozoik (ptaki)]]
[[Kategoria:Kreda (ptaki)]]
[[Kategoria:Hoteryw (ptaki)]]