Rhabdodontidae - Historia wersji

Kamil Kamiński: /* Dieudonne i in., 2026 */

2026-04-01T12:36:42Z

‎Dieudonne i in., 2026

Kamil Kamiński: /* Dieudonne i in., 2026 */

2026-04-01T12:34:48Z

‎Dieudonne i in., 2026

Kamil Kamiński: /* Kladogramy */

2026-04-01T12:33:10Z

‎Kladogramy

Kamil Kamiński o 12:22, 1 kwi 2026

2026-04-01T12:22:10Z

Kamil Kamiński o 12:24, 2 paź 2025

2025-10-02T12:24:42Z

Kamil Kamiński o 20:00, 18 sie 2025

2025-08-18T20:00:33Z

Kamil Kamiński: /* Budowa i paleobiologia */

2025-05-14T19:49:38Z

‎Budowa i paleobiologia

Kamil Kamiński: /* Kladogramy */

2025-05-14T19:44:42Z

‎Kladogramy

Kamil Kamiński o 19:43, 14 maj 2025

2025-05-14T19:43:58Z

Dino: /* Kiedy i gdzie */

2024-12-04T13:30:34Z

‎Kiedy i gdzie

@@ Linia 70: / Linia 70: @@
 [[Plik:Rhabdodontidae1_Dieudonne_et_al_2026.png|500px]]
-Kladogram z Dieudonne i in., 2026. Rhabdodontidae oznaczono cyfra 26, 25 to szerszy klad Rhabdodontia, z kolei 24 - Rhabdodontomorpha.
+Kladogram z Dieudonne i in., 2026. Rhabdodontidae oznaczono cyfrą 26, 25 to szerszy klad Rhabdodontia, z kolei 24 - Rhabdodontomorpha.
 ==Bibliografia==

@@ Linia 70: / Linia 70: @@
 [[Plik:Rhabdodontidae1_Dieudonne_et_al_2026.png|500px]]
-Kladogram z Dieudonne i in., 2026.
+Kladogram z Dieudonne i in., 2026. Rhabdodontidae oznaczono cyfra 26, 25 to szerszy klad Rhabdodontia, z kolei 24 - Rhabdodontomorpha.
 ==Bibliografia==

← poprzednia wersja		Wersja z 12:33, 1 kwi 2026
Linia 66:		Linia 66:

	Kladogramy z Czepiński i Madzia, 2025, na podstawie Fonseca i in., 2024. Zmodyfikowano część cech i dodano ''[[Ampelognathus]]'' oraz ''[[Emiliasaura]]''.		Kladogramy z Czepiński i Madzia, 2025, na podstawie Fonseca i in., 2024. Zmodyfikowano część cech i dodano ''[[Ampelognathus]]'' oraz ''[[Emiliasaura]]''.
		+
		+	===Dieudonne i in., 2026===
		+	[[Plik:Rhabdodontidae1_Dieudonne_et_al_2026.png\|500px]]
		+
		+	Kladogram z Dieudonne i in., 2026.

	==Bibliografia==		==Bibliografia==

@@ Linia 42: / Linia 42: @@
 [[Plik:Rhabdodon_priscus.JPG|300px|thumb|right|Szkielet ''Rhabdodon priscus''. Autor zdjęcia: Ghedoghedo [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rhabdodon_priscus.JPG].]]
-Na szczególną uwagę zasługuje budowa pysków rabdodontydów. Miały one duże miejsca przyczepu mięśni przywodzicieli szczęk. W połączeniu z masywnymi szczękami i dobrze rozwiniętym wyrostkiem koronoidalnym żuchwy wskazuje to na dużą siłę zgryzu. Przynajmniej niektóre rabdodontydy (''[[Matheronodon]]'') cechowały się ogromnymi zębami. Razem tworzyło to silny i sprawny mechanizm ścinający, przypominający parę nożyczek. W związku z tym wydaje się, że zwierzęta te były dobrze przystosowane do odżywiania się twardą, częściowo zdrewniałą lub włóknistą roślinnością, jak palmy (Godefroit i in., 2017). Za taką interpretacją przemawia też stosunkowo wąski pysk u ''[[Zalmoxes]]'', wskazujący na selektywny model odżywiania (Weishampel i in., 2003). Znalazło to również potwierdzenie we wzorze mikrozużycia zębów ''[[Mochlodon]]'' (Ősi i in., 2022). Ciekawy wydaje się fakt, że dane środowisko często zamieszkiwały w tym samym czasie dwa gatunki rabdodontydów (np. ''[[Pareisactus]]'' i ''[[Rhabdodon]]'' w Hiszpanii oraz ''[[Zalmoxes]]'' i ''[[Transylvanosaurus]]'' w Rumunii. Może to oznaczać, że w obrębie tej grupy istniały dalsze specjalizacje pokarmowe, pozwalające na koegzystencję dwóch taksonów spokrewnionych ze sobą roślinożerców. Badania kości zębowych, dokonane przez Czepińskiego i Madzię (2025) potwierdzają wysoką różnorodność w ramach tej grupy ornitopodów i możliwość koegzystencji kilku taksonów w jednym środowisku dzięki zróżnicowaniu mechanizmu szczękowego, a co za tym idzie, zwyczajów żywieniowych. Znaleziska z Basenu Hateg w Rumunii i z terenów Hiszpanii wskazują, że rabdodontydy mogły prowadzić stadny tryb życia (Augustin i in., 2023).
+Na szczególną uwagę zasługuje budowa pysków rabdodontydów. Miały one duże miejsca przyczepu mięśni przywodzicieli szczęk. W połączeniu z masywnymi szczękami i dobrze rozwiniętym wyrostkiem koronoidalnym żuchwy wskazuje to na dużą siłę zgryzu. Przynajmniej niektóre rabdodontydy (''[[Matheronodon]]'') cechowały się ogromnymi zębami. Razem tworzyło to silny i sprawny mechanizm ścinający, przypominający parę nożyczek. W związku z tym wydaje się, że zwierzęta te były dobrze przystosowane do odżywiania się twardą, częściowo zdrewniałą lub włóknistą roślinnością, jak palmy (Godefroit i in., 2017). Za taką interpretacją przemawia też stosunkowo wąski pysk u ''[[Zalmoxes]]'', wskazujący na selektywny model odżywiania (Weishampel i in., 2003). Znalazło to również potwierdzenie we wzorze mikrozużycia zębów ''[[Mochlodon]]'' (Ősi i in., 2022). Ciekawy wydaje się fakt, że dane środowisko często zamieszkiwały w tym samym czasie dwa gatunki rabdodontydów (np. ''[[Pareisactus]]'' i ''[[Rhabdodon]]'' w Hiszpanii oraz ''[[Zalmoxes]]'' i ''[[Transylvanosaurus]]'' w Rumunii. Może to oznaczać, że w obrębie tej grupy istniały dalsze specjalizacje pokarmowe, pozwalające na koegzystencję dwóch taksonów spokrewnionych ze sobą roślinożerców. Badania kości zębowych, dokonane przez Czepińskiego i Madzię (2025) potwierdzają wysoką różnorodność w ramach tej grupy ornitopodów i możliwość koegzystencji kilku taksonów w jednym środowisku dzięki zróżnicowaniu mechanizmu szczękowego, a co za tym idzie, zwyczajów żywieniowych. Maidment i in. (2026) uznali jednak, że część szczątków, interpretowana tradycyjnie jako rabdodontydy, mogła w rzeczywistości reprezentować europejskie ceratopsy. Znaleziska z Basenu Hateg w Rumunii i z terenów Hiszpanii wskazują, że rabdodontydy mogły prowadzić stadny tryb życia (Augustin i in., 2023).
 [[Plik: Matheronodon_3.jpg|300px|thumb|right|Żęby materonodona. Źródło: Godefroit i in., 2017 [https://www.nature.com/articles/s41598-017-13160-2].]]
@@ Linia 74: / Linia 74: @@
 Gierliński, G., Jachymek, S. & Szrek, P. (2025). "Probable rhabdodontid track from the Upper Cretaceous of Poland and associated tetrapod ichnotaxa." Italian Journal of Geosciences. 145 [[doi:10.3301/IJG.2026.01]].
 Godefroit, P., Garcia, G., Gomez, B., Stein, K., Cincotta, A., Lefèvre, U., Valentin, X. (2017). "Extreme tooth enlargement in a new Late Cretaceous rhabdodontid dinosaur from Southern France". Scientific Reports. 7: 13098. [[doi:10.1038/s41598-017-13160-2]].
 Magyar, J., Csiki-Sava, Z., Ősi, A., Augustin, F.J. & Botfalvai, G. (2023). "Rhabdodontid (Dinosauria, Ornithopoda) diversity suggested by the first documented occurrence of associated cranial and postcranial material at Vălioara (uppermost Cretaceous Densu-Ciula Formation, Hateg Basin, Romania), Cretaceous Research. [[https://doi.org/10.1016/j.cretres.2023.105810]].
 Ősi, A., Prondvai, E., Butler, R. & Weishampel, D.B. (2012) “Phylogeny, Histology and Inferred Body Size Evolution in a New Rhabdodontid Dinosaur from the Late Cretaceous of Hungary.” PLoS ONE 7(9): e44318. [[doi:10.1371/journal.pone.0044318]]

@@ Linia 49: / Linia 49: @@
 ==Kiedy i gdzie==
-Rabdodontydy znane są od [[santon]]u i przetrwały aż do wymarcia nieptasich dinozaurów przy końcu [[mastrycht]]u. Najstarszym ich przedstawicielem jest ''[[Mochlodon]] vorosi'' z santonu Węgier, a najmłodszym – ''[[Zalmoxes]]'' z Rumunii. Co ciekawe, w Europie Zachodniej (Francja, Austria i Hiszpania) rabdodontydy wymarły w połowie mastrychtu, ok. 69 mln lat temu, prawdopodobnie ustępując miejsca [[Hadrosauridae|hadrozaurydom]]. Przetrwały jednak dłużej we wschodnich obszarach Starego Kontynentu, zwłaszcza w Rumunii. Prawdopodobnie tam osiągnęły największe zróżnicowanie i różnorodność gatunkową. Niedawne badania wskazują, że w mastrychcie Transylwanię mogły zamieszkiwać aż cztery gatunki rabdodontydów (Magyar i in., 2023). Przyczyną wymarcia rabdodontydów w połowie mastrychtu w Europie Zachodniej mogły być gwałtowne zmiany środowiskowe, związane np. z rozwojem bardziej otwartych terenów i co za tym idzie, dramatycznymi zmianami we florze (Augustin i in., 2023).
+Rabdodontydy znane są od [[santon]]u i przetrwały aż do wymarcia nieptasich dinozaurów przy końcu [[mastrycht]]u. Najstarszym ich przedstawicielem jest ''[[Mochlodon]] vorosi'' z santonu Węgier, a najmłodszym – ''[[Zalmoxes]]'' z Rumunii. Co ciekawe, w Europie Zachodniej (Francja, Austria i Hiszpania) rabdodontydy wymarły w połowie mastrychtu, ok. 69 mln lat temu, prawdopodobnie ustępując miejsca [[Hadrosauridae|hadrozaurydom]]. Przetrwały jednak dłużej we wschodnich obszarach Starego Kontynentu, zwłaszcza w Rumunii. Prawdopodobnie tam osiągnęły największe zróżnicowanie i różnorodność gatunkową. Niedawne badania wskazują, że w mastrychcie Transylwanię mogły zamieszkiwać aż cztery gatunki rabdodontydów (Magyar i in., 2023). Przyczyną wymarcia rabdodontydów w połowie mastrychtu w Europie Zachodniej mogły być gwałtowne zmiany środowiskowe, związane np. z rozwojem bardziej otwartych terenów i co za tym idzie, dramatycznymi zmianami we florze (Augustin i in., 2023). W późnym kampanie rabdodontydy mogły też zamieszkiwać tereny dzisiejszej południowej Polski. Ich prawdopodobne tropy znaleziono na Roztoczu (Gierliński i in., 2025).
 ==Kladogramy==
@@ Linia 72: / Linia 72: @@
 Czepiński, Ł. & Madzia, D. (2025). "Exploring the diversity and disparity of rhabdodontomorph ornithopods from the Late Cretaceous European archipelago". Scientific Reports. 15 (1): 15209. [[doi:10.1038/s41598-025-98083-z]].
 Godefroit, P., Garcia, G., Gomez, B., Stein, K., Cincotta, A., Lefèvre, U., Valentin, X. (2017). "Extreme tooth enlargement in a new Late Cretaceous rhabdodontid dinosaur from Southern France". Scientific Reports. 7: 13098. [[doi:10.1038/s41598-017-13160-2]].

@@ Linia 39: / Linia 39: @@
 ==Budowa i paleobiologia==
 [[Plik:Rhabdodon.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja rabdodona. Autor: Arthur Weasley [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rhabdodon.jpg].]]
-Jak wspomniano, Rhabdodontidae nie należały do szczególnie dużych ornitopodów. Długość ich ciała nie przekraczała 6 m. Były to jednak zwierzęta masywnie zbudowane, o silnych kończynach tylnych, krótkich kończynach przednich i cechujące się proporcjonalnie większymi czaszkami niż inne iguanodonty. Poruszały się raczej dwunożnie (Augustin i in., 2023), choć postulowano tż czworonożność u zalmoksesa i rabdodona. Dieudonné i in. (2023) uznali, że nienazwany rabdodontomorf z Hiszpaniii oraz ''[[Mochlodon]]'' mogły w trakcie ontogenezy przechodzić z czworonożności na dwunożność.
+Jak wspomniano, Rhabdodontidae nie należały do szczególnie dużych ornitopodów. Długość ich ciała nie przekraczała 6 m. Były to jednak zwierzęta masywnie zbudowane, o silnych kończynach tylnych, krótkich kończynach przednich i cechujące się proporcjonalnie większymi czaszkami niż inne iguanodonty. Poruszały się raczej dwunożnie (Augustin i in., 2023), choć postulowano też czworonożność u zalmoksesa i rabdodona. Dieudonné i in. (2023) uznali, że nienazwany rabdodontomorf z Hiszpaniii oraz ''[[Mochlodon]]'' mogły w trakcie ontogenezy przechodzić z czworonożności na dwunożność. Wg Pintore i in. (2025) były to raczej czworonożne zwierzęta, choć prawdopodobnie były w stanie przybrać statyczną, dwunożną pozę.
 [[Plik:Rhabdodon_priscus.JPG|300px|thumb|right|Szkielet ''Rhabdodon priscus''. Autor zdjęcia: Ghedoghedo [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rhabdodon_priscus.JPG].]]
@@ Linia 78: / Linia 78: @@
 Ősi, A., Prondvai, E., Butler, R. & Weishampel, D.B. (2012) “Phylogeny, Histology and Inferred Body Size Evolution in a New Rhabdodontid Dinosaur from the Late Cretaceous of Hungary.” PLoS ONE 7(9): e44318. [[doi:10.1371/journal.pone.0044318]]
 Weishampel, D.B., Jianu C.-M. , Csiki Z. , & Norman D.B. (2003) "Osteology and phylogeny of ''Zalmoxes'' (n.g.), an unusual Euornithopod dinosaur from the latest Cretaceous of Romania". Journal of Systematic Palaeontology 1(2): 65–123.
 </small>

@@ Linia 63: / Linia 63: @@
 ===Czepiński i Madzia, 2025===
-[[Plik: Rhabdodontidae.Magyar_et_al.png|500px]]
+[[Plik: Czepinski%26Madzia.png|500px]]
-Kladogramy z Czepiński i Madzia, 2025, na podstawie Fonseca i in., 2024. Zmodyfikowane część cech i dodano ''[[Ampelognathus]]'' oraz ''[[Emiliasaura]]''.
+Kladogramy z Czepiński i Madzia, 2025, na podstawie Fonseca i in., 2024. Zmodyfikowano część cech i dodano ''[[Ampelognathus]]'' oraz ''[[Emiliasaura]]''.
 ==Bibliografia==

@@ Linia 61: / Linia 61: @@
 Kladogram z Magyar i in., 2023.
 ==Bibliografia==
 <small>
 Augustin, F.J., Ősi, A., Csiki-Sava, Z. (2023). “The Rhabdodontidae (Dinosauria, Ornithischia), an enigmatic dinosaur group endemic to the Late Cretaceous European Archipelago.” Fossil Record 26(2) [[https://fr.pensoft.net/article/108967/]]
 Godefroit, P., Garcia, G., Gomez, B., Stein, K., Cincotta, A., Lefèvre, U., Valentin, X. (2017). "Extreme tooth enlargement in a new Late Cretaceous rhabdodontid dinosaur from Southern France". Scientific Reports. 7: 13098. [[doi:10.1038/s41598-017-13160-2]].