Tarchia - Historia wersji

Paweł: /* Historia taksonu */

2024-10-26T17:56:59Z

‎Historia taksonu

Taurovenator o 20:27, 28 cze 2023

2023-06-28T20:27:39Z

Paweł: /* Etymologia */

2023-04-06T20:44:34Z

‎Etymologia

Paweł: Tumanova i in., 2023

2023-04-06T20:32:01Z

Tumanova i in., 2023

Kamil Kamiński: /* Budowa */

2021-11-27T15:54:53Z

‎Budowa

Kamil Kamiński o 20:37, 26 lis 2021

2021-11-26T20:37:11Z

Dino: /* Spis gatunków */

2021-11-25T14:18:51Z

‎Spis gatunków

Dino: usunięta kategoria Kazachstan - brak wzmiankowania w tekście

2020-03-17T15:16:58Z

usunięta kategoria Kazachstan - brak wzmiankowania w tekście

Kamil Kamiński o 20:34, 13 lis 2018

2018-11-13T20:34:42Z

Kamil Kamiński: Przebudowa, poprawki, uzupełnienia

2018-11-13T20:18:06Z

Przebudowa, poprawki, uzupełnienia

Podgląd zmian

@@ Linia 34: / Linia 34: @@
 ==Historia taksonu==
-[[Gatunek typowy]], ''T. kielanae'', wraz z omawianym, nowym [[rodzaj]]em został opisany w [[1977]] roku przez polską paleontolog [[Teresa Maryańska|Teresę Maryańską]], znaną m.in. z wielu polsko-mongolskich wypraw paleontologicznych na pustynię Gobi. Holotypem został okaz ZPAL MgDI/111 pochodzący z osadów formacji [[Barun Goyot]]. [[Tatiana Tumanova|Tumanova]] (1977) opisała drugi gatunek - ''T. gigantea'' na podstawie czaszki i szkieletu pozaczaszkowego z formacji [[Nemegt]] (PIN 3142/250). Zastąpił on dotychczasową kombinację „''[[Dyoplosaurus]]” gigantea'', utworzoną przez [[Maleev]]a w 1956 r. W 1990 r. zsynonimizowano oba gatunki, pozostawiając jedynie ''T. gigantea''. W 2014 r. [[Victoria Arbour|Arbour]] i in. stwierdzili, że okaz PIN 3142/250 w rzeczywistości należał do pokrewnego rodzaju ''[[Saichania]]''. Wykazali oni również niediagnostyczność „''[[Dyoplosaurus]]” gigantea''. Tym samym przywrócono ważność gatunku ''T. kielanae''. W 2017 r. Penkalski i Tumanova dokonali redeskrypcji okazu ZPAL MgDI/111 i ponownie przypisali do tarchii PIN 3142/250 jako nowy gatunek - ''T.teresae''. Autorzy ci potwierdzili również odrębność rodzaju ''[[Minotaurasaurus]]'', który Arbour i współpracownicy uważali za synonim ''Tarchia''. W 2021 roku Park i wspólnicy opisali trzeci ważny gatunek ''T. tumanovae''.
+[[Gatunek typowy]], ''T. kielanae'', wraz z omawianym, nowym [[rodzaj]]em został opisany w [[1977]] roku przez polską paleontolog [[Teresa Maryańska|Teresę Maryańską]], znaną m.in. z wielu polsko-mongolskich wypraw paleontologicznych na pustynię Gobi. Holotypem został okaz ZPAL MgDI/111 pochodzący z osadów formacji [[Barun Goyot]]. [[Tatiana Tumanova|Tumanova]] (1977) opisała drugi gatunek - ''T. gigantea'' na podstawie czaszki i szkieletu pozaczaszkowego z formacji [[Nemegt]] (PIN 3142/250). Zastąpił on dotychczasową kombinację „''[[Dyoplosaurus]]” gigantea'', utworzoną przez [[Maleev]]a w 1956 r. W 1990 r. zsynonimizowano oba gatunki, pozostawiając jedynie ''T. gigantea''. W 2014 r. [[Victoria Arbour|Arbour]] i in. stwierdzili, że okaz PIN 3142/250 w rzeczywistości należał do pokrewnego rodzaju ''[[Saichania]]''. Wykazali oni również niediagnostyczność „''[[Dyoplosaurus]]” gigantea''. Tym samym przywrócono ważność gatunku ''T. kielanae''. W 2017 r. Penkalski i Tumanova dokonali redeskrypcji okazu ZPAL MgDI/111 i ponownie przypisali do tarchii PIN 3142/250 jako nowy gatunek - ''T.teresae''. Autorzy ci potwierdzili również odrębność rodzaju ''[[Minotaurasaurus]]'', który Arbour i współpracownicy uważali za synonim ''Tarchia''. W 2021 roku Park i współpracownicy opisali trzeci ważny gatunek ''T. tumanovae''.
 ==Etymologia==

@@ Linia 105: / Linia 105: @@
 |-
 | {{V|''T. tumanovae''}}
-| {{Kpt|Park, Lee, Kobayashi, Jacobs, Barsbold, Lee, Kim, Song & Polcyn, [[2021]]}}
+| {{Kpt|Park, Lee, [[Kobayashi]], Jacobs, [[Barsbold]], Lee, Kim, Song & Polcyn, [[2021]]}}
 |}

@@ Linia 37: / Linia 37: @@
 ==Etymologia==
-Nazwa [[rodzaj]]owa ''Tarchia'' pochodzi od mongolskiego słowa ''tarkhi'' („mózg”) i odnosi się ona do względnie dużej puszki mózgowej tego dinozaura. Epitet gatunkowy ''kielanae'' honoruje profesor [[Zofia Kielan-Jaworowska|Zofię Kielan-Jaworowską]], która była kierownikiem polsko-mongolskich wypraw paleontologicznych. Z kolei epitet drugiego gatunku odnosi się do [[Teresa Maryańska|Teresy Maryańskiej]], która nazwała rodzaj ''Tarchia''.
+Nazwa [[rodzaj]]owa ''Tarchia'' pochodzi od mongolskiego słowa ''tarkhi'' („mózg”) i odnosi się ona do względnie dużej puszki mózgowej tego dinozaura. Epitet gatunkowy ''kielanae'' honoruje profesor [[Zofia Kielan-Jaworowska|Zofię Kielan-Jaworowską]], która była kierownikiem polsko-mongolskich wypraw paleontologicznych. Z kolei epitet drugiego gatunku odnosi się do [[Teresa Maryańska|Teresy Maryańskiej]], która nazwała rodzaj ''Tarchia''. Epitet trzeciego gatunku ''tumanovae'' honoruje badaczkę Tatianę Tumanovą za jej wkład w badania mongolskich ankylozaurów.
 ==Gatunki==

@@ Linia 1: / Linia 1: @@
 {{DISPLAYTITLE:''Tarchia''}}
-<small>
+{{Opis
-{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
+ |Autor                  = "[[Dominik]]", [[Marcin Szermański]], [[Kamil Kamiński]]
-| Autor:
+ |Korekta                = [[Maciej Ziegler]], [[Karol Sabath]], [[Dawid Mazurek]], [[Dawid Mika]], "[[Kormoran]]", [[Paweł Konarzewski]]
-| Korekta:
+ |nazwa                  = ''Tarchia'' (tarchia)
-|-
+ |długość                = 5,5-7 (8??) m
-| "[[Dominik]]"
+ |wysokość               =
-[[Marcin Szermański]]
+ |masa                   = 2,5 (-4,5??) t
+ |dieta                  = roślinożerny
-[[Kamil Kamiński]]
+ |miejsce                = [[Mongolia]] - Ajmak południowogobijski
-| [[Maciej Ziegler]]
+<small>([[formacja]] [[Djadochta]] i [[Nemegt]])</small>
-[[Karol Sabath]]
+ |czas                   = {{Występowanie|83.6|70}}
+,6-70 [[Ma]]<br>
-[[Dawid Mazurek]]
+<small>[[późna kreda]] ([[kampan]] i [[mastrycht]])</small>
+ |systematyka            = [[Dinosauria]]
 [[Dawid Mika]]
 [[Ornithischia]]
 [[Thyreophora]]
@@ Linia 55: / Linia 24: @@
 [[Ankylosaurinae]]
-|-
+ |grafika                = Tarchia tumanovae.png
-| colspan=2 |[[Plik: Minotaurasaurus_BW.jpg|400px|]]
+ |podpis                 = Rekonstrukcja szkieletu ''T. tumanovae''. Źródło: Park i in., 2021 [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tarchia_tumanovae.png]
-<small>Rekonstrukcja ''[[Minotaurasaurus]]'', uznawanego niekiedy za synonim tarchii. Autor: Nobu Tamura [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Minotaurasaurus_BW.jpg].</small>
+ |PorównanieGrupa        =
-|}
+ |PorównanieDługość      =
+ |mapa                   =
 ==Wstęp==
-''Tarchia'' to [[rodzaj]] ankylozaura należącego do rodziny ankylozaurydów, którego szczątki odnaleziono w południowej Mongolii. Podobnie jak inni przedstawiciele tej rodziny, ma ona dość skomplikowaną historię taksonomiczną. Wg obecnego stanu wiedzy rodzaj ten obejmuje dwa gatunki - ''T. kielanae'' i ''T.teresae''.
+''Tarchia'' to [[rodzaj]] ankylozaura należącego do rodziny ankylozaurydów, którego szczątki odnaleziono w południowej Mongolii. Podobnie jak inni przedstawiciele tej rodziny, ma ona dość skomplikowaną historię taksonomiczną. Wg obecnego stanu wiedzy rodzaj ten obejmuje trzy gatunki - ''T. kielanae'', ''T.teresae'' i ''T. tumanovae''.
 ==Historia taksonu==
-[[Gatunek typowy]], ''T. kielanae'', wraz z omawianym, nowym [[rodzaj]]em został opisany w [[1977]] roku przez polską paleontolog [[Teresa Maryańska|Teresę Maryańską]], znaną m.in. z wielu polsko-mongolskich wypraw paleontologicznych na pustynię Gobi. Holotypem został okaz ZPAL MgDI/111 pochodzący z osadów formacji [[Barun Goyot]]. [[Tatiana Tumanova|Tumanova]] (1977) opisała drugi gatunek - ''T. gigantea'' na podstawie czaszki i szkieletu pozaczaszkowego z formacji [[Nemegt]] (PIN 3142/250). Zastąpił on dotychczasową kombinację „''[[Dyoplosaurus]]” gigantea'', utworzoną przez [[Maleev]]a w 1956 r. w 1990 r. zsynonimizowano oba gatunki, pozostawiając jedynie ''T. gigantea''. W 2014 r. [[Victoria Arbour|Arbour]] i in. stwierdzili, że okaz PIN 3142/250 w rzeczywistości należał do pokrewnego rodzaju ''[[Saichania]]''. Wykazali oni również niediagnostyczność „''[[Dyoplosaurus]]” gigantea''. Tym samym przywrócono ważność gatunku ''T. kielanae''. W 2017 r. Penkalski i Tumanova dokonali redeskrypcji okazu ZPAL MgDI/111 i ponownie przypisali do tarchii PIN 3142/250 jako nowy gatunek - ''T.teresae''. Autorzy ci potwierdzili również odrębność rodzaju ''[[Minotaurasaurus]]'', który Arbour i współpracownicy uważali za synonim ''Tarchia''.
+[[Gatunek typowy]], ''T. kielanae'', wraz z omawianym, nowym [[rodzaj]]em został opisany w [[1977]] roku przez polską paleontolog [[Teresa Maryańska|Teresę Maryańską]], znaną m.in. z wielu polsko-mongolskich wypraw paleontologicznych na pustynię Gobi. Holotypem został okaz ZPAL MgDI/111 pochodzący z osadów formacji [[Barun Goyot]]. [[Tatiana Tumanova|Tumanova]] (1977) opisała drugi gatunek - ''T. gigantea'' na podstawie czaszki i szkieletu pozaczaszkowego z formacji [[Nemegt]] (PIN 3142/250). Zastąpił on dotychczasową kombinację „''[[Dyoplosaurus]]” gigantea'', utworzoną przez [[Maleev]]a w 1956 r. W 1990 r. zsynonimizowano oba gatunki, pozostawiając jedynie ''T. gigantea''. W 2014 r. [[Victoria Arbour|Arbour]] i in. stwierdzili, że okaz PIN 3142/250 w rzeczywistości należał do pokrewnego rodzaju ''[[Saichania]]''. Wykazali oni również niediagnostyczność „''[[Dyoplosaurus]]” gigantea''. Tym samym przywrócono ważność gatunku ''T. kielanae''. W 2017 r. Penkalski i Tumanova dokonali redeskrypcji okazu ZPAL MgDI/111 i ponownie przypisali do tarchii PIN 3142/250 jako nowy gatunek - ''T.teresae''. Autorzy ci potwierdzili również odrębność rodzaju ''[[Minotaurasaurus]]'', który Arbour i współpracownicy uważali za synonim ''Tarchia''. W 2021 roku Park i wspólnicy opisali trzeci ważny gatunek ''T. tumanovae''.
 ==Etymologia==
@@ Linia 74: / Linia 44: @@
 '''Miejsce:''' [[Mongolia]] – Ajmak Południowogobijski, [[formacja]] [[Barun Goyot]]
-'''Czas:''' ok. 78-72 [[Ma]]
+'''Czas:''' {{Wiek|kampan|kampan}}
 '''Materiał kopalny:'''[[Holotyp]] to okaz ZPAL MgDI/111 (niekompletna czaszka składająca się ze sklepienia czaszki, części potylicznej i puszki mózgowej) (przypisanie okazu do gatunku za Penkalski Tumanova, 2017; wyliczenie materiału za Arbour i in., 2014).
@@ Linia 106: / Linia 76: @@
 Liczne roszady w zakresie materiału kopalnego przypisywanego na zmianę do tarchii i innych ankylozaurydów doprowadziły do kontrowersji związanych z rozmiarami tego dinozaura. Zachowana część czaszki holotypu ''T. kielanae'' ma wymiary podobne do okazów przypisywanych saichanii, która wg różnych badań jest oceniana na 5-7 m. Wydaje się więc, że podawana niekiedy długość 8 m jest wartością przeszacowaną.
 ==Spis gatunków==
@@ Linia 152: / Linia 125: @@
 Penkalski,P. & Tumanova, T. (2017). "The cranial morphology and taxonomic status of Tarchia (Dinosauria: Ankylosauridae) from the Upper Cretaceous of Mongolia". Cretaceous Research. 70. 117-127. [[doi:10.1016/j.cretres.2016.10.004]].
 Vickaryous, M.K., Maryańska, T. & Weishampel, D.B. (2004) "Ankylosauria" [w:] Weishampel, D.B., Dodson, P., & Osmólska, H. (red.) "The Dinosauria" Berkeley: University of California Press, 363-392.

@@ Linia 102: / Linia 102: @@
 '''Charakterystyka:''' Trzeci ważny gatunek tarchii, wyróżniający się szczegółami budowy czaszki. Rogi na kościach łuskowych były podzielone na dwie warstwy (zewnętrzną skórną i leżący pod nią własciwy róg).
-==Budowa==
+==Budowa i paleobiologia==
-''Tarchia'' była zbudowana w sposób typowy dla ankylozaurydów, będąc opancerzonym, masywnym, czworonożnym zwierzęciem. Na końcu ogona znajdował się twór kostny w kształcie maczugi, służący zapewne do obrony przed drapieżnikami. Na pancerz składały się płyty oraz kolce wystające z boków zwierzęcia, na prawie całej jego długości. Elementy pancerza znajdowały się również na czaszce tego ankylozauryda. Od swego krewniaka saichanii ''Tarchia'' różniła się m.in. większą, głęboką mózgoczaszką, obecnością dołu zaoczodołowego (ang. ''postorbital fossa''), a także budową rogów na kościach łuskowych i osteoderm pokrywających czaszkę, która mierzyła 40 cm długości i 45 cm wysokości (wartości dla ''T.teresae''). Badania puszki mózgowej wykazały, że bardziej przypominała ona ''[[Euoplocephalus]]'' niż ''[[Talarurus]]''. Była ona wysoka i masywna. Przodomózgowie, śródmózgowie i tyłomózgowie przybierało deliaktnie sigmoidalny kształt w widoku bocznym (Paulina-Carabajal i in., 2017).
+''Tarchia'' była zbudowana w sposób typowy dla ankylozaurydów, będąc opancerzonym, masywnym, czworonożnym zwierzęciem. Na końcu ogona znajdował się twór kostny w kształcie maczugi, służący zapewne do obrony przed drapieżnikami. Na pancerz składały się płyty oraz kolce wystające z boków zwierzęcia, na prawie całej jego długości. Elementy pancerza znajdowały się również na czaszce tego ankylozauryda. Od swego krewniaka saichanii ''Tarchia'' różniła się m.in. większą, głęboką mózgoczaszką, obecnością dołu zaoczodołowego (ang. ''postorbital fossa''), a także budową rogów na kościach łuskowych i osteoderm pokrywających czaszkę, która mierzyła 40 cm długości i 45 cm wysokości (wartości dla ''T. tumanovae''). Badania puszki mózgowej wykazały, że bardziej przypominała ona ''[[Euoplocephalus]]'' niż ''[[Talarurus]]''. Była ona wysoka i masywna. Przodomózgowie, śródmózgowie i tyłomózgowie przybierało deliaktnie sigmoidalny kształt w widoku bocznym (Paulina-Carabajal i in., 2017). Wysunięty do przodu dziób wskazuje na selektywny sposób odżywiania. Uszkodzenia maczugi ogonowej u ''T. tumanovae'' wskazują, że była używana w charakterze broni, być może w czasie walk wewnątrzgatunkowych (Park i in., 2021).
 Liczne roszady w zakresie materiału kopalnego przypisywanego na zmianę do tarchii i innych ankylozaurydów doprowadziły do kontrowersji związanych z rozmiarami tego dinozaura. Zachowana część czaszki holotypu ''T. kielanae'' ma wymiary podobne do okazów przypisywanych saichanii, która wg różnych badań jest oceniana na 5-7 m. Wydaje się więc, że podawana niekiedy długość 8 m jest wartością przeszacowaną.
 ==Spis gatunków==

@@ Linia 89: / Linia 89: @@
 '''Materiał kopalny:'''[[Holotyp]] to okaz PIN 3142/250 (czaszka z żuchwą, kręgi szyjne, łopatka, kość krzyżowa, k. kulszowa, k. udowa, żebra i osteodermy)  (przypisanie okazu do gatunku za Tumanova, 2016; wyliczenie materiału za Arbour i in., 2014).
-Materiał przypisany to okaz ZPAL MgDI/43 (kręgi i maczuga ogonowa) (Penkalski i Tumanova, 2017). Arbour i in. (2014) uznali te szczątki za bliżej nieokreślonego ankylozauryda.  Paulina-Carabajal i in. (2017) przypisali do tego gatunku kolejną czaszkę (MPC-D 100/1353). Do ''T. teresae'' może należeć również kilka innych fragmentarycznych okazów z formacji Nemegt, ale trudno je porównać z holotypem ze względu na brak pokrywającego się materiału.
+Materiał przypisany to okaz ZPAL MgDI/43 (kręgi i maczuga ogonowa) (Penkalski i Tumanova, 2017). Arbour i in. (2014) uznali te szczątki za bliżej nieokreślonego ankylozauryda. Do ''T. teresae'' może należeć również kilka innych fragmentarycznych okazów z formacji Nemegt, ale trudno je porównać z holotypem ze względu na brak pokrywającego się materiału.
-'''Charakterystyka:''' Drugi gatunek tarchii. Od ''T. kielanae'' różnił się kilkoma cechami budowy czaszki, m.in. niezrośniętymi dodatkowymi osteodermami na dachu czaszki i głębiej wyrzeźbionym regionem za kośćmi czołowymi
+'''Charakterystyka:''' Drugi gatunek tarchii. Od ''T. kielanae'' różnił się kilkoma cechami budowy czaszki, m.in. niezrośniętymi dodatkowymi osteodermami na dachu czaszki i głębiej wyrzeźbionym regionem za kośćmi czołowymi.
 ==Budowa==
@@ Linia 135: / Linia 144: @@
 Maryanska, T. (1977) "Ankylosauridae (Dinosauria) from Mongolia" Palaeontologia Polonica 37:85-151.
 Paul, G.S. (2010) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" wyd. Princeton University - Princeton i Oxford.

@@ Linia 121: / Linia 121: @@
 | {{V|''T. teresae''}}
 | {{Kpt|Penkalski & Tumanova, [[2017]]}}
 |}

@@ Linia 149: / Linia 149: @@
 [[Kategoria:Azja]]
 [[Kategoria:Mongolia]]
 [[Kategoria:Mezozoik]]
 [[Kategoria:Kreda]]
 [[Kategoria:Kampan]]
 [[Kategoria:Mastrycht]]

@@ Linia 26: / Linia 26: @@
 |-
 ! '''Długość''':
-| 5,5 (8??) m
+| 5,5-7 (8??) m
 |-
@@ Linia 89: / Linia 89: @@
 '''Materiał kopalny:'''[[Holotyp]] to okaz PIN 3142/250 (czaszka z żuchwą, kręgi szyjne, łopatka, kość krzyżowa, k. kulszowa, k. udowa, żebra i osteodermy)  (przypisanie okazu do gatunku za Tumanova, 2016; wyliczenie materiału za Arbour i in., 2014).
-Materiał przypisany to okaz ZPAL MgDI/43 (kręgi i maczuga ogonowa) (Penkalski i Tumanova, 2017). Arbour i in. (2014) uznali te szczątki za bliżej nieokreślonego ankylozauryda.  Paulina-Carabajal i in. (2017) przypisali do tego kolejną czaszkę (MPC-D 100/1353). Do tego gatunku może należeć również kilka innych fragmentarycznych okazów z formacji Nemegt, ale trudno je porównać z holotypem ze względu na brak pokrywającego się materiału.
+Materiał przypisany to okaz ZPAL MgDI/43 (kręgi i maczuga ogonowa) (Penkalski i Tumanova, 2017). Arbour i in. (2014) uznali te szczątki za bliżej nieokreślonego ankylozauryda.  Paulina-Carabajal i in. (2017) przypisali do tego gatunku kolejną czaszkę (MPC-D 100/1353). Do ''T. teresae'' może należeć również kilka innych fragmentarycznych okazów z formacji Nemegt, ale trudno je porównać z holotypem ze względu na brak pokrywającego się materiału.
 '''Charakterystyka:''' Drugi gatunek tarchii. Od ''T. kielanae'' różnił się kilkoma cechami budowy czaszki, m.in. niezrośniętymi dodatkowymi osteodermami na dachu czaszki i głębiej wyrzeźbionym regionem za kośćmi czołowymi