Troodon - Historia wersji

Kamil Kamiński: /* Budowa i paleobiologia */

2025-06-13T21:58:01Z

‎Budowa i paleobiologia

Kamil Kamiński: /* Bibliografia */

2025-06-13T21:50:03Z

‎Bibliografia

Kamil Kamiński: /* Bibliografia */

2025-06-13T21:49:31Z

‎Bibliografia

Kamil Kamiński: /* Budowa i paleobiologia */

2025-06-13T21:48:25Z

‎Budowa i paleobiologia

Kamil Kamiński o 20:09, 11 cze 2025

2025-06-11T20:09:04Z

Kamil Kamiński: /* Spis gatunków */

2025-06-10T19:52:14Z

‎Spis gatunków

Kamil Kamiński o 12:43, 6 cze 2025

2025-06-06T12:43:49Z

Kamil Kamiński o 12:18, 6 cze 2025

2025-06-06T12:18:25Z

Kamil Kamiński: /* Historia badań */

2025-06-06T11:27:43Z

‎Historia badań

Kamil Kamiński: /* Historia badań */

2025-06-06T11:02:46Z

‎Historia badań

@@ Linia 89: / Linia 89: @@
 ==Budowa i paleobiologia==
-''Troodon'' był raczej niewielkim dinozaurem. Zazwyczaj podaje się, że mierzył ok. 2,5 m długości przy masie wynoszącej 35-57 kg. Niektóre okazy z Two Medicine mogły jednak mierzyć ponad 4 m i ważyć niemal 200 kg (Molina-Pérez i Larramendi, 2019). Warto zauważyć, że ''Latenivenatrix'', który może być młodszym synonimem troodona, mógł dorastać do 3-3,5 m. Paul (2024) ocenia go nawet na 5 m długości i 250 kg masy. Na Alasce znaleziono zęby mogące należeć do [[rodzaj]]u ''Troodon''. Bazując na informacjach zawartych w pracy [[Fiorillo]] i [[Tykoski|Tykoskiego]] (2014 – ryc. 8) można zakładać, że ich właściciel osiągał długość nawet ok. 4,5 m. Możliwe, że było to spowodowane małą ilością światła w tym środowisku. Troodon, w porównaniu do większości innych drapieżników miał większe oczy, więc mógł łatwiej polować w warunkach polarnych (Fiorillo i Tykoski, 2014). Należy jednak pamiętać, że materiał ten, podobnie jak wiele innych szczątków, przypisywanych do ''T. formosus'', może reprezentować nowy, nieopisany na razie gatunek lub rodzaj troodontyda.
+''Troodon'' był raczej niewielkim dinozaurem. Zazwyczaj podaje się, że mierzył ok. 2,5 m długości przy masie wynoszącej 35-57 kg. Niektóre okazy z Two Medicine mogły jednak mierzyć ponad 4 m i ważyć niemal 200 kg (Molina-Pérez i Larramendi, 2019). Warto zauważyć, że ''Latenivenatrix'', który może być młodszym synonimem troodona, mógł dorastać do 3-3,5 m. Paul (2024) ocenia go nawet na 5 m długości i 250 kg masy. Na Alasce znaleziono zęby mogące należeć do [[rodzaj]]u ''Troodon''. Bazując na informacjach zawartych w pracy [[Fiorillo]] i [[Tykoski|Tykoskiego]] (2014 – ryc. 8) można zakładać, że ich właściciel osiągał długość ok. 4,5 m, lub nawet ponad 5 m (Molina-Pérez i Larramendi, 2019). Możliwe, że było to spowodowane małą ilością światła w tym środowisku. Troodon, w porównaniu do większości innych drapieżników miał większe oczy, więc mógł łatwiej polować w warunkach polarnych (Fiorillo i Tykoski, 2014). Należy jednak pamiętać, że materiał ten, podobnie jak wiele innych szczątków, przypisywanych do ''T. formosus'', może reprezentować nowy, nieopisany na razie gatunek lub rodzaj troodontyda.
 Troodon uznawany jest powszechnie za drapieżnika. Można zakładać, że miał duży sierpowaty pazur na drugim palcu stopy, był on jednak mniejszy niż u (większości?) [[Dromaeosauridae|dromeozaurydów]]. Jego oczy umożliwiały widzenie stereoskopowe. Prawdopodobnie potrafił też szybko biegać, o czym świadczy budowa jego tylnych kończyn - część proksymalna (udo) była stosunkowo krótka w porównaniu z częściami dystalnymi (podudzie i stopa). Dla przykładu osobnik MOR 748 miał kość udową o długości 32 cm, kość piszczelową o długości 35-36 cm i III kość śródstopia mierzącą ok. 21 cm (Mortimer, 2016 online; Persons i Currie, 2016). ''Troodon'' miał jednak liczne, piłkowane zęby, które budową przypominają nieco zęby niektórych roślinożerców. Może to świadczyć o wszystkożerności tego dinozaura (zob. też [[Troodontidae#Dieta|Troodontidae - dieta]]). Wg Varicchio i in. (2025) troodon cechował się m.in. kością szczękową z szeroko zaokrąglonym z przodu oknem szczękowym, dużą półka podniebienną i 23 zębami. Kości czołowe były trójkątne lub zbliżone kształtem do litery L. Od innych troodontydów różnił się też stosunkowo krótką III kością śródstopia z płaska lub wypukłą przednią powierzchnią na maksymalnej szerokości.

@@ Linia 151: / Linia 151: @@
 Horner, J.R. (1984) "The nesting behavior of dinosaurs" Scientific American, 250, 130-137.
-Lee, Y.-N., Barsbold, R., Currie, P.J., Kobayashi, Y., Lee, H.-J., Godefroit, P., Escuillié, F. & Chinzorig T. (2014B) "Resolving the long-standing enigmas of a giant ornithomimosaur Deinocheirus mirificus" Nature, 515(7526), 257-260. [[doi:10.1038/nature13874]]
+Lee, Y.-N., Barsbold, R., Currie, P.J., Kobayashi, Y., Lee, H.-J., Godefroit, P., Escuillié, F. & Chinzorig T. (2014B) "Resolving the long-standing enigmas of a giant ornithomimosaur ''Deinocheirus mirificus''". Nature, 515(7526), 257-260. [[doi:10.1038/nature13874]]
 Molina-Pérez, R. & Larramendi, A. (2019). "Dinosaur Facts and Figures: The Theropods and Other Dinosauriformes". wyd. Princeton University Press.

@@ Linia 151: / Linia 151: @@
 Horner, J.R. (1984) "The nesting behavior of dinosaurs" Scientific American, 250, 130-137.
-Lee, Y.-N., Barsbold, R., Currie, P.J., Kobayashi, Y., Lee, H.-J., Godefroit, P., Escuillié, F. & Chinzorig T. (2014B) "Resolving the long-standing enigmas of a giant ornithomimosaur Deinocheirus mirificus" Nature, 515(7526), 257-260. doi:10.1038/nature13874
+Lee, Y.-N., Barsbold, R., Currie, P.J., Kobayashi, Y., Lee, H.-J., Godefroit, P., Escuillié, F. & Chinzorig T. (2014B) "Resolving the long-standing enigmas of a giant ornithomimosaur Deinocheirus mirificus" Nature, 515(7526), 257-260. [[doi:10.1038/nature13874]]
 Mortimer, M. (2016) online [http://theropoddatabase.com/Troodontidae.htm#Troodonformosus]
-Paul, G.S. (2010) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" wyd. Princeton University.
+Paul, G.S. (2024) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" wyd. Princeton University.
 Persons IV, W. S., & Currie, P. J. (2016) "An approach to scoring cursorial limb proportions in carnivorous dinosaurs and an attempt to account for allometry" Scientific reports, 6, 19828. [[doi:10.1038/srep19828]]
@@ Linia 165: / Linia 167: @@
 Senter, P., Kirkland, J.I., DeBlieux, D.D., Madsen, S. & Toth, N. (2012) "New Dromaeosaurids (Dinosauria: Theropoda) from the Lower Cretaceous of Utah, and the Evolution of the Dromaeosaurid Tail" PLoS ONE, 7(5), e36790. [[doi:10.1371/journal.pone.0036790]]
-Tagliavento, Mattia; Davies, Amelia J.; Bernecker, Miguel; Fiebig, Jens (April 3, 2023). "Evidence for heterothermic endothermy and reptile-like eggshell mineralization in Troodon, a non-avian maniraptoran theropod". PNAS. 120 (15): e2213987120 [[https://doi.org/10.1073%2Fpnas.2213987120]]
+Tagliavento, Mattia; Davies, Amelia J.; Bernecker, Miguel; Fiebig, Jens (April 3, 2023). "Evidence for heterothermic endothermy and reptile-like eggshell mineralization in Troodon, a non-avian maniraptoran theropod". PNAS. 120 (15): e2213987120 [[doi:10.1073%2Fpnas.2213987120]]
 Turner, A.H., Pol, D., Clarke, J.A., Erickson, G.M., & Norell, M. (2007) "A basal dromaeosaurid and size evolution preceding avian flight" Supporting online materials Science 317, 1378-1381. [http://science.sciencemag.org/content/sci/suppl/2007/09/06/317.5843.1378.DC1/Turner.SOM.pdf]

@@ Linia 89: / Linia 89: @@
 ==Budowa i paleobiologia==
-''Troodon'' był raczej niewielkim dinozaurem. Zazwyczaj podaje się, że mierzył ok. 2,5 m długości przy masie wynoszącej 35-57 kg. Jeżeli jednak ''Latenivenatrix'' jest młodszym synonimem troodona, to osiągał on zdecydowanie większe rozmiary i mógł dorastać do 3-3,5 m, ważąc nawet ponad 90 kg. Byłby więc największym znanym troodontydem. Na Alasce znaleziono zęby mogące należeć do [[rodzaj]]u ''Troodon''. Bazując na informacjach zawartych w pracy [[Fiorillo]] i [[Tykoski|Tykoskiego]] (2014 – ryc. 8) można zakładać, że ich właściciel osiągał długość nawet ok. 4,5 m. Możliwe, że było to spowodowane małą ilością światła w tym środowisku. Troodon, w porównaniu do większości innych drapieżników miał większe oczy, więc mógł łatwiej polować w warunkach polarnych (Fiorillo i Tykoski, 2014). Należy jednak pamiętać, że materiał ten może reprezentować nowy, nieopisany na razie gatunek lub rodzaj troodontyda.
+''Troodon'' był raczej niewielkim dinozaurem. Zazwyczaj podaje się, że mierzył ok. 2,5 m długości przy masie wynoszącej 35-57 kg. Niektóre okazy z Two Medicine mogły jednak mierzyć ponad 4 m i ważyć niemal 200 kg (Molina-Pérez i Larramendi, 2019). Warto zauważyć, że ''Latenivenatrix'', który może być młodszym synonimem troodona, mógł dorastać do 3-3,5 m. Paul (2024) ocenia go nawet na 5 m długości i 250 kg masy. Na Alasce znaleziono zęby mogące należeć do [[rodzaj]]u ''Troodon''. Bazując na informacjach zawartych w pracy [[Fiorillo]] i [[Tykoski|Tykoskiego]] (2014 – ryc. 8) można zakładać, że ich właściciel osiągał długość nawet ok. 4,5 m. Możliwe, że było to spowodowane małą ilością światła w tym środowisku. Troodon, w porównaniu do większości innych drapieżników miał większe oczy, więc mógł łatwiej polować w warunkach polarnych (Fiorillo i Tykoski, 2014). Należy jednak pamiętać, że materiał ten, podobnie jak wiele innych szczątków, przypisywanych do ''T. formosus'', może reprezentować nowy, nieopisany na razie gatunek lub rodzaj troodontyda.
 Troodon uznawany jest powszechnie za drapieżnika. Można zakładać, że miał duży sierpowaty pazur na drugim palcu stopy, był on jednak mniejszy niż u (większości?) [[Dromaeosauridae|dromeozaurydów]]. Jego oczy umożliwiały widzenie stereoskopowe. Prawdopodobnie potrafił też szybko biegać, o czym świadczy budowa jego tylnych kończyn - część proksymalna (udo) była stosunkowo krótka w porównaniu z częściami dystalnymi (podudzie i stopa). Dla przykładu osobnik MOR 748 miał kość udową o długości 32 cm, kość piszczelową o długości 35-36 cm i III kość śródstopia mierzącą ok. 21 cm (Mortimer, 2016 online; Persons i Currie, 2016). ''Troodon'' miał jednak liczne, piłkowane zęby, które budową przypominają nieco zęby niektórych roślinożerców. Może to świadczyć o wszystkożerności tego dinozaura (zob. też [[Troodontidae#Dieta|Troodontidae - dieta]]). Wg Varicchio i in. (2025) troodon cechował się m.in. kością szczękową z szeroko zaokrąglonym z przodu oknem szczękowym, dużą półka podniebienną i 23 zębami. Kości czołowe były trójkątne lub zbliżone kształtem do litery L. Od innych troodontydów różnił się też stosunkowo krótką III kością śródstopia z płaska lub wypukłą przednią powierzchnią na maksymalnej szerokości.

@@ Linia 89: / Linia 89: @@
 ==Budowa i paleobiologia==
-''Troodon'' był raczej niewielkim dinozaurem. Wszystkie szacunki dotyczą jednak osobników, które najprawdopodobniej nie należały do tego rodzaju, trudno więc określić jego dokładne rozmiary. Jak wynika z przedstawionych wyżej informacji, jedyny materiał należący na pewno do troodona to pojedynczy ząb. Dlatego poniższe akapity bazują na analizie szczątków prawdopodobnie reprezentujących inne taksony.
+''Troodon'' był raczej niewielkim dinozaurem. Zazwyczaj podaje się, że mierzył ok. 2,5 m długości przy masie wynoszącej 35-57 kg. Jeżeli jednak ''Latenivenatrix'' jest młodszym synonimem troodona, to osiągał on zdecydowanie większe rozmiary i mógł dorastać do 3-3,5 m, ważąc nawet ponad 90 kg. Byłby więc największym znanym troodontydem. Na Alasce znaleziono zęby mogące należeć do [[rodzaj]]u ''Troodon''. Bazując na informacjach zawartych w pracy [[Fiorillo]] i [[Tykoski|Tykoskiego]] (2014 – ryc. 8) można zakładać, że ich właściciel osiągał długość nawet ok. 4,5 m. Możliwe, że było to spowodowane małą ilością światła w tym środowisku. Troodon, w porównaniu do większości innych drapieżników miał większe oczy, więc mógł łatwiej polować w warunkach polarnych (Fiorillo i Tykoski, 2014). Należy jednak pamiętać, że materiał ten może reprezentować nowy, nieopisany na razie gatunek lub rodzaj troodontyda.
 Troodon uznawany jest powszechnie za drapieżnika. Można zakładać, że miał duży sierpowaty pazur na drugim palcu stopy, był on jednak mniejszy niż u (większości?) [[Dromaeosauridae|dromeozaurydów]]. Jego oczy umożliwiały widzenie stereoskopowe. Prawdopodobnie potrafił też szybko biegać, o czym świadczy budowa jego tylnych kończyn - część proksymalna (udo) była stosunkowo krótka w porównaniu z częściami dystalnymi (podudzie i stopa). Dla przykładu osobnik MOR 748 miał kość udową o długości 32 cm, kość piszczelową o długości 35-36 cm i III kość śródstopia mierzącą ok. 21 cm (Mortimer, 2016 online; Persons i Currie, 2016). ''Troodon'' miał jednak liczne, piłkowane zęby, które budową przypominają nieco zęby niektórych roślinożerców. Może to świadczyć o wszystkożerności tego dinozaura (zob. też [[Troodontidae#Dieta|Troodontidae - dieta]]). Wg Varicchio i in. (2025) troodon cechował się m.in. kością szczękową z szeroko zaokrąglonym z przodu oknem szczękowym, dużą półka podniebienną i 23 zębami. Kości czołowe były trójkątne lub zbliżone kształtem do litery L. Od innych troodontydów różnił się też stosunkowo krótką III kością śródstopia z płaska lub wypukłą przednią powierzchnią na maksymalnej szerokości.
 [[Plik:Troodon morning by fredthedinosaurman-d8ng8py.jpg|300px|thumb|right|Ptakopodobny ''Troodon''. Autor: Fred Wierum [http://fredthedinosaurman.deviantart.com/art/Troodon-Morning-523118374].]]
 W latach 80-tych odkryto skamieniałe gniazda z jajami. Z początku uznano, że należą do ornitopoda (Horner, 1984) z rodzaju ''[[Orodromeus]]''. Później, wraz z [[Weishampel]]em przebadał kości jeszcze nie wyklutych dinozaurów i stwierdził, że reprezentowały rodzaj ''Troodon'' (Horner i Weishampel, 1996). Niedaleko znaleziono również kości dorosłych osobników, które mogły opiekować się młodymi. Niestety, również w tym przypadku nie można z całą pewnością stwierdzić, że materiał ten na pewno należał do opisywanego tu teropoda (Mortimer, online 2016). W 2023 roku, Tagliavento i współpracownicy zanalizowali temperaturę mineralizacji jaj troodona. Z badań wynikło, że wspomniane jaja miały temperaturę mineralizacji zbliżoną do gadów. Ponadto, samice troodonów prawdopodobnie miały tylko 2 funkcjonalne jajniki, przez co mogły znosić ograniczoną liczbę jaj. Ilość jaj, przypisanych do tego rodzaju [[Maniraptora|maniraptora]] znalezionych w jednym stanowisku, skłoniło badaczy do wysunięcia hipotezy, iż u troodonów mogło wykształcić się stadne gniazdowanie.

@@ Linia 128: / Linia 128: @@
 | = ''[[Stegoceras]] formosum''
 | ({{Kpt|[[Joseph Leidy|Leidy]]}}, [[1856]]) {{Kpt|Olshevsky}}, [[1991]]
 |-
 |}

@@ Linia 70: / Linia 70: @@
 W 2017 r. van der Reest i Currie opisali nowy gatunek troodontyda z Dinosaur Park – ''[[Latenivenatrix]] mcmasterae'', przypisując do niego część materiału uprzednio zaliczanego do ''Troodon''. Uznali też rodzaj ''Stenonychosaurus'' za ważny, ponieważ jego szczątki pochodzą z innej formacji skalnej niż holotyp troodona, nie ma więc podstaw by synonimizować oba rodzaje. Zgodzili się również z wcześniejszymi ustaleniami, że zęby są niediagnostyczne na poziomie rodzajowym. Mimo to powstrzymali się od oficjalnego uznania troodona za ''[[nomen dubium]]'', wyrażając nadzieję, że w przyszłości będzie można odnieść do niego diagnostyczny materiał kopalny z formacji Judith River i tym samym utrzymać wątpliwą obecnie ważność taksonu.
-W 2025 r. Varicchio i współpracownicy opisali szczątki troodontydów z Two Medicine w Montanie i dokonali ich porównania z materiałem ''Stenonychosaurus''. Uznali oni, że są to synonimy, przy czym jako bardziej odpowiednią nazwę wskazali ''Troodon''. Ponieważ holotypem troodona jest niediagnostyczny ząb, zaproponowali oni ustanowienie neotypu w postaci okazu MOR 553 z Two Medicine i zapowiedzieli wniesienie odpowiedniej petycji do ICZN w tej sprawie. Odrzucili też argumenty przemawiające przeciwko ważności troodona, takie jak zbyt szeroka rozpiętość stratygraficzna lub zbyt rozległy zasięg. Podkreślono, że formacje Two Medicine, Judith River i Dinosaur Park są w zasadzie równowiekowe, a odległość geograficzna między najbardziej skrajnymi punktami domniemanego obszaru, zamieszkiwanego przez troodona, nie przekracza 4000 km. Znane są współczesne zwierzęta (puma, kojot, niedżwiedź czarny) o znacznie wiekszym zasięgu występowania (Varricchio i in., 2025).
+W 2025 r. Varicchio i współpracownicy opisali szczątki troodontydów z Two Medicine w Montanie i dokonali ich porównania z materiałem ''Stenonychosaurus''. Uznali oni, że są to synonimy, przy czym jako bardziej odpowiednią nazwę wskazali ''Troodon''. Ponieważ holotypem troodona jest niediagnostyczny ząb, zaproponowali oni ustanowienie neotypu w postaci okazu MOR 553 z Two Medicine i zapowiedzieli wniesienie odpowiedniej petycji do ICZN w tej sprawie. Odrzucili też argumenty przemawiające przeciwko ważności troodona, takie jak zbyt szeroka rozpiętość stratygraficzna lub zbyt rozległy zasięg. Podkreślono, że formacje Two Medicine, Judith River i Dinosaur Park są w zasadzie równowiekowe, a odległość geograficzna między najbardziej skrajnymi punktami domniemanego obszaru, zamieszkiwanego przez troodona, nie przekracza 4000 km. Znane są współczesne zwierzęta (puma, kojot, niedżwiedź czarny) o znacznie wiekszym zasięgu występowania. Nawet jeśli część materiału przypisywanego niegdyś do troodona należy w rzeczywistości do innych taksonów, nie powinno to skutkować utratą ważności przez omawiany rodzaj dinozaura. Ponadto cytowani tu autorzy odwołali się do symbolicznego znaczenia nazwy ''Troodon'', która była w użyciu przez ponad 150 lat. Co więcej, jest to najstarsza nazwa naukowa dla nieptasiego dinozaura z Ameryki Północnej (Varricchio i in., 2025).
 ==Materiał kopalny==