Tyrannosauroidea - Historia wersji

Paweł o 15:21, 8 kwi 2026

2026-04-08T15:21:01Z

Paweł o 15:17, 8 kwi 2026

2026-04-08T15:17:21Z

Kamil Kamiński: /* Teratophoneini */

2026-03-23T14:31:16Z

‎Teratophoneini

Kamil Kamiński: /* Alioramini */

2026-03-23T14:29:34Z

‎Alioramini

Kamil Kamiński: /* Teratophoneini */

2026-03-23T14:25:21Z

‎Teratophoneini

Kamil Kamiński: /* Nanotyrannidae */

2026-03-23T14:23:52Z

‎Nanotyrannidae

Kamil Kamiński: /* Longrich i in., 2026 */

2026-03-20T13:48:19Z

‎Longrich i in., 2026

Kamil Kamiński: /* Kladogramy */

2026-03-20T13:36:51Z

‎Kladogramy

Kamil Kamiński: /* Tyrannosaurini */

2026-03-14T22:57:00Z

‎Tyrannosaurini

Kamil Kamiński: /* Bibliografia */

2026-03-14T22:55:56Z

‎Bibliografia

@@ Linia 908: / Linia 908: @@
 * o bazalnych tyranozauroidach i tych o niejasnej klasyfikacji:
-: '''''[[Alectrosaurus]]''''', ''[[Aublysodon]]'', '''''[[Aviatyrannis]]''''', ??'''''[[Calamosaurus]]''''', ''[[Chingkankousaurus]]'', ''[[Deinodon]]'', ?'''''[[Dilong]]''''', ?'''''[[Dryptosaurus]]''''', ?'''''[[Eotyrannus]]''''', "[[Futabasaurus]]", '''''[[Moros]]''''', ''[[Raptorex]]'', '''''[[Suskityrannus]]''''', ??''[[Timimus]]'', '''''[[Timurlengia]]''''', '''''[[Xiongguanlong]]''''', {{U|'''''[[Yutyrannus]]'''''}}
+: '''''[[Alectrosaurus]]''''', ''[[Aublysodon]]'', '''''[[Aviatyrannis]]''''', ??'''''[[Calamosaurus]]''''', ''[[Chingkankousaurus]]'', ''[[Deinodon]]'', ?'''''[[Dilong]]''''', ?'''''[[Dryptosaurus]]''''', ?'''''[[Eotyrannus]]''''', "[[Futabasaurus]]", '''''[[Khankhuuluu]]''''', '''''[[Moros]]''''', ''[[Raptorex]]'', '''''[[Suskityrannus]]''''', ??''[[Timimus]]'', '''''[[Timurlengia]]''''', '''''[[Xiongguanlong]]''''', {{U|'''''[[Yutyrannus]]'''''}}
 * ? w tym [[proceratozauryd]]ach:
@@ Linia 920: / Linia 920: @@
 * i [[tyranozauryn]]ach:
-: ??'''''[[Alioramus]]''''', ??'''''[[Bistahieversor]]''''', '''''[[Daspletosaurus]]''''', '''''[[Dynamoterror]]''''', {{U|'''''[[Lythronax]]'''''}}, '''''[[Nanotyrannus]]''''',  '''''[[Nanuqsaurus]]''''', {{U|'''''[[Tarbosaurus]]'''''}}, '''''[[Teratophoneus]]''''', '''''[[Thanatotheristes]]''''', {{U|'''''[[Tyrannosaurus]]'''''}}, '''''[[Zhuchengtyrannus]]'''''
+: ??'''''[[Alioramus]]''''',  '''''[[Asiatyrannus]]''''', ??'''''[[Bistahieversor]]''''', '''''[[Daspletosaurus]]''''', '''''[[Dynamoterror]]''''', {{U|'''''[[Lythronax]]'''''}}, '''''[[Nanotyrannus]]''''',  '''''[[Nanuqsaurus]]''''', {{U|'''''[[Tarbosaurus]]'''''}}, '''''[[Teratophoneus]]''''', '''''[[Thanatotheristes]]''''', {{U|'''''[[Tyrannosaurus]]'''''}}, '''''[[Zhuchengtyrannus]]'''''
 Zob. też artykuł o [[Coelurosauria]]

@@ Linia 41: / Linia 41: @@
 : <''[[Tyrannosaurus]] rex'' & ''[[Tarbosaurus]] Baatar'' (Dalman i in., 2024)
 * <u>Inne</u>
-: <small>Prawidłowymi nazwami dla omawianej grupy, jak i dla [[Tyrannosauridae]], mogą być wcześniej utworzone '''Deinodontoidea''' i '''Deinodontidae''' (Cope, 1866 emmend. Brown, 1914) często używane przed latami 50-tymi XX wieku. Cope, ustanawiając rodzinę Deinodontidae dla ''[[Deinodon]]'', popełnił jednak błąd, pisząc Dinodontidae. Zostało to poprawione w 1914 r. przez Browna (już po utworzeniu Tyrannosauridae). ''Deinodon'' to obecnie nieważny (''[[nomen dubium]]'') [[rodzaj]] ustanowiony na podstawie zębów należących do bliżej nieokreślonego tyranozauryda. Nazwy Deinodontoidea i Deinodontidae dziś są praktycznie nieużywane i nie mają nadanej [[definicja|definicji filogenetycznej]].</small>
+: Prawidłowymi nazwami dla omawianej grupy, jak i dla [[Tyrannosauridae]], mogą być wcześniej utworzone '''Deinodontoidea''' i '''Deinodontidae''' (Cope, 1866 emmend. Brown, 1914) często używane przed latami 50-tymi XX wieku. Cope, ustanawiając rodzinę Deinodontidae dla ''[[Deinodon]]'', popełnił jednak błąd, pisząc Dinodontidae. Zostało to poprawione w 1914 r. przez Browna (już po utworzeniu Tyrannosauridae). ''Deinodon'' to obecnie nieważny (''[[nomen dubium]]'') [[rodzaj]] ustanowiony na podstawie zębów należących do bliżej nieokreślonego tyranozauryda. Nazwy Deinodontoidea i Deinodontidae dziś są praktycznie nieużywane i nie mają nadanej [[definicja|definicji filogenetycznej]].</small>
 : <small>Podobnie '''Dryptosauridae''' (Marsh, 1890) - zależnie od pozycji filogenetycznej ''[[Dryptosaurus]]'' może być to prawidłowa nazwa dla grupy zaawansowanych tyranozaurydów (Tyrannosauridae). Nazwa Dryptosauridae jest dziś praktycznie nieużywana i nie ma definicji.</small>

@@ Linia 148: / Linia 148: @@
 ======Teratophoneini======
-Jest to klad, do którego należą ''[[Teratophoneus]]'', ''[[Lythronax]]'' i ''[[Dynamoterror]]'', a więc tyranozauryny z kampanu południowej części Laramidii. Cechowały się m.in. zmniejszoną liczbą zębów w kości szczękowej (poniżej 13) oraz grubą, chropowatą ornamentacją na bocznej powierzchni kości jarzmowej. Istnienia tego kladu nie potwierdziła analiza Dalmana i in. (2024). W analizie Longricha  i in. (2026) do Teratophoneini należy też ''[[Labocania]]''.
+Jest to klad, do którego należą ''[[Teratophoneus]]'', ''[[Lythronax]]'' i ''[[Dynamoterror]]'', a więc tyranozauryny z kampanu południowej części Laramidii. Cechowały się m.in. zmniejszoną liczbą zębów w kości szczękowej (poniżej 13) oraz grubą, chropowatą ornamentacją na bocznej powierzchni kości jarzmowej. Istnienia tego kladu nie potwierdziła analiza Dalmana i in. (2024). W analizie Longricha  i in. (2026) do Teratophoneini należy też ''[[Labocania]]'' i ''[[Bistahieversor]]'', natomiast ''Lythronax'' był bardziej zaawansowany.
 ======Tyrannosaurini======

@@ Linia 110: / Linia 110: @@
 ====Alioramini====
-Do tego kladu należą azjatyckie późnokredowe [[rodzaj]]e ''[[Alioramus]]'' i ''Qianzhousaurus'', prawdopodobnie [[synonim]]iczne (zob. opis ''[[Alioramus]]''). W analizie beyesowskiej Brusatta i Carra (2016) alioraminem okazał się też ''[[Dryptosaurus]]''. Choć Alioramini pojawiają się w zapisie kopalnym późno ([[mastrycht]]), są relatywnie [[takson bazalny|bazalne]] - są [[takson siostrzany|taksonem siostrzanym]] [[#Tyrannosauridae|Tyrannosauridae]] ([[#Loewen_i_in..2C_2013|Loewen i in., 2013]]; Zano i in., 2019B; Dalman i in., 2024) lub mieszczą się u podstawy [[#Tyrannosaurinae|Tyrannosaurinae]] ([[#Brusatte_i_in..2C_2010B|Brusatte i in., 2010B]], Brusatte i Carr [2016]; Carr i in., 2017; McDonald i in., 2018; Delcourt i Grillo, 2018; Zano i in., 2019A; Voris i in. [2020]; Scherer i Voiculescu-Holvad, [2023]; Zheng i in., [2024)]. Jak na zaawansowane tyranozauroidy, były smukłe. [[Diagnoza|Diagnostyczna]] jest budowa czaszki: jest wydłużona (pysk stanowi 2/3 całej długości czaszki; są to zapewne cechy juwenilijne, zachowane i/lub rozwinięte także u starszych okazów) i uzbrojona w wiele zębów (15-17 w kości szczękowej i 18-20 w żuchwie), podobnie jak u bardziej bazalnego ''[[Xiongguanlong]]''. Charakterystyczne jest występowanie guzków na kości nosowej (Lü i in., 2014), choć podobne znane są u innych tyranozauroidów (zob. [[#Ozdoby|ozdoby]]).
+Do tego kladu należą azjatyckie późnokredowe [[rodzaj]]e ''[[Alioramus]]'' i ''Qianzhousaurus'', prawdopodobnie [[synonim]]iczne (zob. opis ''[[Alioramus]]''). W analizie beyesowskiej Brusatta i Carra (2016) alioraminem okazał się też ''[[Dryptosaurus]]''. Choć Alioramini pojawiają się w zapisie kopalnym późno ([[mastrycht]]), są relatywnie [[takson bazalny|bazalne]] - są [[takson siostrzany|taksonem siostrzanym]] [[#Tyrannosauridae|Tyrannosauridae]] ([[#Loewen_i_in..2C_2013|Loewen i in., 2013]]; Zano i in., 2019B; Dalman i in., 2024), kladu obejmującego Tyrannosauridae + Nanotyrannidae (Longrich i in., [2026]) lub mieszczą się u podstawy [[#Tyrannosaurinae|Tyrannosaurinae]] ([[#Brusatte_i_in..2C_2010B|Brusatte i in., 2010B]], Brusatte i Carr [2016]; Carr i in., 2017; McDonald i in., 2018; Delcourt i Grillo, 2018; Zano i in., 2019A; Voris i in. [2020]; Scherer i Voiculescu-Holvad, [2023]; Zheng i in., [2024)]. Jak na zaawansowane tyranozauroidy, były smukłe. [[Diagnoza|Diagnostyczna]] jest budowa czaszki: jest wydłużona (pysk stanowi 2/3 całej długości czaszki; są to zapewne cechy juwenilijne, zachowane i/lub rozwinięte także u starszych okazów) i uzbrojona w wiele zębów (15-17 w kości szczękowej i 18-20 w żuchwie), podobnie jak u bardziej bazalnego ''[[Xiongguanlong]]''. Charakterystyczne jest występowanie guzków na kości nosowej (Lü i in., 2014), choć podobne znane są u innych tyranozauroidów (zob. [[#Ozdoby|ozdoby]]).
 ====Tyrannosauridae====

@@ Linia 148: / Linia 148: @@
 ======Teratophoneini======
-Jest to klad, do którego należą ''[[Teratophoneus]]'', ''[[Lythronax]]'' i ''[[Dynamoterror]]'', a więc tyranozauryny z kampanu południowej części Laramidii. Cechowały się m.in. zmniejszoną liczbą zębów w kości szczękowej (poniżej 13) oraz grubą, chropowatą ornamentacją na bocznej powierzchni kości jarzmowej. Istnienia tego kladu nie potwierdziła analiza Dalmana i in. (2024).
+Jest to klad, do którego należą ''[[Teratophoneus]]'', ''[[Lythronax]]'' i ''[[Dynamoterror]]'', a więc tyranozauryny z kampanu południowej części Laramidii. Cechowały się m.in. zmniejszoną liczbą zębów w kości szczękowej (poniżej 13) oraz grubą, chropowatą ornamentacją na bocznej powierzchni kości jarzmowej. Istnienia tego kladu nie potwierdziła analiza Dalmana i in. (2024). W analizie Longricha  i in. (2026) do Teratophoneini należy też ''[[Labocania]]''.
 ======Tyrannosaurini======

@@ Linia 107: / Linia 107: @@
 ====Nanotyrannidae====
-Jest to stosunkowo niewielki klad siostrzany do Tyrannosauridae, obejmujący ''[[Nanotyrannus]]'' i ''[[Moros]]'', lub ''[[Nanotyrannus]]'' i dwa taksony z Appalachii - ''[[Dryptosaurus]]'' i ''[[Appalachiosaurus]]''. Jego przedstawiciele cechowali się m.in. dłutowatymi, pozbawionymi ząbkowania zębami przedszczękowymi, brakiem otworu nerwowo-naczyniowego w miejscu łączenia kości przedszczękowej i szczękowej, silnie zredukowanym wyrostkiem czołowym kości nosowej, brakiem rogowego wyrostka na kości zaoczodołowej, długim pierwszym paliczkiem pierwszego palca dłoni (ponad 20% długości kości udowej) oraz występowaniem szczątkowego pierwszego paliczka trzeciego palca dłoni (Zanno i Napoli, 2025).
+Jest to stosunkowo niewielki klad siostrzany do Tyrannosauridae, obejmujący ''[[Nanotyrannus]]'' i ''[[Moros]]'', lub ''[[Nanotyrannus]]'' i dwa taksony z Appalachii - ''[[Dryptosaurus]]'' i ''[[Appalachiosaurus]]''. Ten ostatni może być jednak bardziej bazalny, za to do Nanotyrannidae może należeć [[Khankhuuluu]] (longrich i in., 2026). Przedstawiciele tego kladu cechowali się m.in. dłutowatymi, pozbawionymi ząbkowania zębami przedszczękowymi, brakiem otworu nerwowo-naczyniowego w miejscu łączenia kości przedszczękowej i szczękowej, silnie zredukowanym wyrostkiem czołowym kości nosowej, brakiem rogowego wyrostka na kości zaoczodołowej, długim pierwszym paliczkiem pierwszego palca dłoni (ponad 20% długości kości udowej) oraz występowaniem szczątkowego pierwszego paliczka trzeciego palca dłoni (Zanno i Napoli, 2025).
 ====Alioramini====

@@ Linia 537: / Linia 537: @@
 [[Plik:Tyrannosauroidea_Longrich_2026.png|750px]]
-Skalibrowany stratygraficznie kladogram z Longrich i in., 2026.
+Skalibrowany stratygraficznie kladogram z Longrich i in., 2026 na podstawie Rivera-Sylva i in. (2024) z dodanymi  nowymi cechami oraz dodanym ''[[Khankhuuluu]]'', a także czterema nanotyranoidami. ''Stygivenator molnari'' jest tu traktowany jako ważny gatunek, a ''Nanotyrannus lethaeus'' jako drugi gatunek rodzaju ''Stygivenator''.
 ===Niepublikowane===

← poprzednia wersja		Wersja z 13:36, 20 mar 2026
Linia 533:		Linia 533:

	Kladogram z Hernandez-Luna i in., 2026 na podstawie Brusatte i in. (2010), Brusatte i Carr (2016), Zanno i in. (2019), Zanno i Napoli (2025), Voris i in. (2025), Yun i Carr (2020), Wu i in. (2020) oraz Scherer i Voiculescu-Hovald (2024).		Kladogram z Hernandez-Luna i in., 2026 na podstawie Brusatte i in. (2010), Brusatte i Carr (2016), Zanno i in. (2019), Zanno i Napoli (2025), Voris i in. (2025), Yun i Carr (2020), Wu i in. (2020) oraz Scherer i Voiculescu-Hovald (2024).
		+
		+	===Longrich i in., 2026===
		+	[[Plik:Tyrannosauroidea_Longrich_2026.png\|750px]]
		+
		+	Skalibrowany stratygraficznie kladogram z Longrich i in., 2026.

	===Niepublikowane===		===Niepublikowane===

@@ Linia 151: / Linia 151: @@
 ======Tyrannosaurini======
-Jest to klad, obejmujący ''[[Tyrannosaurus]]'', ''[[Tarbosaurus]]'' i ''[[Zhuchengtyrannus]]'', a więc najbardziej zaawansowane i największe tyranozaurydy, żyjące w kampanie i mastrychcie. Pierwszy raz nazwy Tyrannosaurini użył Olshevsky (1995) i wg niego klad ten obejmował ''[[Tyrannosaurus]]'', ''Stygivenator '' i ''Dinotyrannus ''. Obecnie te dwa ostatnie taksony są uważane za synonimy tyranozaura. Wyniki analiz filogenetycznych i zapis kopalny wskazują, że grupa ta powstała w Azji, a sam ''[[Tyrannosaurus]] rex'' lub też jego bezpośredni przodek przybył z tego kontynentu do Ameryki Połnocnej (Yun, 2017). Dalman i in. (2024) wskazują jednak południową Laramidię jako miejsce powstania tego kladu. Wg Warshawa i in. (2024) przodkiem tego kladu miałby być ''Daspletosaurus'', co jednak wykluczyła analiza Scherera (2025). Hipotezę o powstaniu Tyrannosaurini na południu Laramidii zdaje się potwierdzać ogromna kość piszczelowa (960 mm długości), odkryta w osadach formacji [[Kirtland]] w Nowym Meksyku. Jest ona datowana na ok. 74 Ma (późny kampan), a osobnik do którego należała, prawdopodobnie ważył ok. 5 t. Jest to najstarszy gigantyczny tyranozauryd z Ameryki Północnej i może być najwcześniejszym członkiem tego kladu.
+Jest to klad, obejmujący ''[[Tyrannosaurus]]'', ''[[Tarbosaurus]]'' i ''[[Zhuchengtyrannus]]'', a więc najbardziej zaawansowane i największe tyranozaurydy, żyjące w kampanie i mastrychcie. Pierwszy raz nazwy Tyrannosaurini użył Olshevsky (1995) i wg niego klad ten obejmował ''[[Tyrannosaurus]]'', ''Stygivenator '' i ''Dinotyrannus ''. Obecnie te dwa ostatnie taksony są uważane za synonimy tyranozaura. Wyniki analiz filogenetycznych i zapis kopalny wskazują, że grupa ta powstała w Azji, a sam ''[[Tyrannosaurus]] rex'' lub też jego bezpośredni przodek przybył z tego kontynentu do Ameryki Połnocnej (Yun, 2017). Dalman i in. (2024) wskazują jednak południową Laramidię jako miejsce powstania tego kladu. Wg Warshawa i in. (2024) przodkiem tego kladu miałby być ''Daspletosaurus'', co jednak wykluczyła analiza Scherera (2025). Hipotezę o powstaniu Tyrannosaurini na południu Laramidii zdaje się potwierdzać ogromna kość piszczelowa (960 mm długości), odkryta w osadach formacji [[Kirtland]] w Nowym Meksyku. Jest ona datowana na ok. 74 Ma (późny kampan), a osobnik do którego należała, prawdopodobnie ważył ok. 5 t. Jest to najstarszy gigantyczny tyranozauryd z Ameryki Północnej i może być najwcześniejszym członkiem tego kladu (Longrich i in., 2026).
 ====Pokrewieństwo między tyranozauroidami====

← poprzednia wersja		Wersja z 22:55, 14 mar 2026
Linia 725:		Linia 725:

	Longrich, N.R., Horner, J.R., Erickson, G.M., Currie, P.J. (2010) "Cannibalism in ''Tyrannosaurus rex''" PLoS ONE 5(10): e13419. [[doi:10.1371/journal.pone.0013419]]		Longrich, N.R., Horner, J.R., Erickson, G.M., Currie, P.J. (2010) "Cannibalism in ''Tyrannosaurus rex''" PLoS ONE 5(10): e13419. [[doi:10.1371/journal.pone.0013419]]
		+
		+	Longrich, N.R., Dalman, S., Lucas, S.G. & Fiorillo, A.R. (2026). A large tyrannosaurid from the Late Cretaceous (Campanian) of North America. Scientific Reports 16, 8371. [[doi:10.1038/s41598-026-38600-w]].

	Lü, J., Yi, L., Brusatte, S.L., Yang, L., Li, H. & Chen, L. (2014) "A new clade of Asian Late Cretaceous long-snouted tyrannosaurids" Nature Communications, 5, 3788. [[doi:10.1038/ncomms4788]]		Lü, J., Yi, L., Brusatte, S.L., Yang, L., Li, H. & Chen, L. (2014) "A new clade of Asian Late Cretaceous long-snouted tyrannosaurids" Nature Communications, 5, 3788. [[doi:10.1038/ncomms4788]]