Zmniejszanie ozdób w ontogenezie dinozaurów - Historia wersji

Nazuul: /* Bibliografia */ Kategoria:Stała rezerwacja‎

2017-05-21T07:14:30Z

‎Bibliografia: Kategoria:Stała rezerwacja‎

Nazuul: poprawki

2017-05-13T14:54:11Z

poprawki

Podgląd zmian

Nazuul: poprawki różne

2017-05-11T19:42:22Z

poprawki różne

Podgląd zmian

Nazuul: -Agujaceratops Lehman i in., 2017

2017-05-10T16:13:41Z

-Agujaceratops Lehman i in., 2017

Nazuul: u Daspletosaurus horneri MOR 590 tekstura kości czaszki jest oczywiście bardziej chropowata

2017-05-07T20:15:26Z

u Daspletosaurus horneri MOR 590 tekstura kości czaszki jest oczywiście bardziej chropowata

Nazuul: aktualizacja: Campbell i in., 2016; Currie i in., 2016; Carr i in., 2017; Lehman i in., 2017

2017-05-07T18:25:28Z

aktualizacja: Campbell i in., 2016; Currie i in., 2016; Carr i in., 2017; Lehman i in., 2017

Podgląd zmian

Nazuul: + Regaliceratops, Arrhinoceratops, ?Torosaurus MPM VP6841, Tarbosaurus

2015-08-16T17:41:25Z

+ Regaliceratops, Arrhinoceratops, ?Torosaurus MPM VP6841, Tarbosaurus

Podgląd zmian

Nazuul: +'Qianzhousaurus', inne dr.

2014-08-05T18:53:42Z

+'Qianzhousaurus', inne dr.

Podgląd zmian

Nazuul: aktualizacja Triceratops-Torosaurus

2014-07-27T16:59:20Z

aktualizacja Triceratops-Torosaurus

Nazuul: aknylosaurus watpliwy

2014-02-23T22:31:37Z

aknylosaurus watpliwy

← poprzednia wersja		Wersja z 07:14, 21 maj 2017
Linia 167:		Linia 167:

	[[Kategoria:Artykuły paleontologiczne]]		[[Kategoria:Artykuły paleontologiczne]]
		+	[[Kategoria:Stała rezerwacja‎]]

@@ Linia 41: / Linia 41: @@
 Całkowitą resorpcję długich rogów nadocznych oraz resorpcję wydłużonych różków na górze kryzy (''[[Epoccipitales|epiparietales]]'') zaproponowano u ''[[Kosmoceratops]]'', co prowadzi do uznania go za synonim ''[[Vagaceratops]]'' (Fowler i in., 2011). Jest to zapewne błędna hipoteza, gdyż ''Vagaceratops'' i ''Kosmoceratops'' żyły w innym miejscu i czasie (Sampson i in., 2010). Na resorpcję pary ''[[Epoccipitales|epiparietales]]'' położonych najbardziej przyśrodkowo (P1) wskazano u ''[[Centrosaurus]]''. Najpierw pojawiają się podłużne bruzdy, które prawdopodobnie później powiększają się, powodując, że różki wyglądają na "zwiędłe" (ang. withered), zaś u wielu dojrzałych okazów różki są znacznie skrócone, co także może być wynikiem powiększania się bruzd (ryc. 5). Wszystkie okaz ze zmniejszonymi różkami mają też zredukowane rogi nadoczne (Frederickson i Tumarkin-Deratzian, 2014). U ''[[Triceratops]]'' różki znajdujące się na obrzeżu kryzy (''[[epoccipitales]]'') są początkowo ostre i trójkątne, później się spłaszczają i zrastają z kryzą (Horner i Goodwin, 2006; 2008). Zjawisko to było to prawdopodobnie częste u chasmozaurynów – stwierdzono je u ''[[Chasmosaurus]]'' (Longrich, 2010; Campbell i in., 2016) i mogło występować także u ''[[Arrhinoceratops]]'' (Mallon i in., 2014), ''[[Mojoceratops]]'' (Longrich, 2010; prawdopodobnie [[młodszy synonim]] ''[[Chasmosaurus]]'') oraz u ''[[Pentaceratops]]'' (Longrich, 2011), jeśli jest to [[starszy synonim]] ''[[Titanoceratops]]'' (Fowler  in., 2011; Wick i Lehman, 2013). U ''[[Judiceratops]]'' tylny ''[[episquamosale]]'' jest trójkątny a przednie są płaskie, co zdaniem Campbella (2015) sugeruje spłaszczanie ich w ontogenezie. Nie stwierdzono tego jednak na podstawie okazów w różnym wieku.
-U młodych Ceratopsidae - ''Chasmosaurus'' (Currie i in., 2013; 2016), ''[[Centrosaurus]]'' (Dodson i Currie, 1988; Ryan i in., 2001, s. 494) i "''[[Brachyceratops]]''" występuje grzebień wzdłuż (pośrodku) zrośniętych kości ciemieniowych, który jest spłaszczony u większych osobników (Sampson i in., 1997). Podobny grzbiet lub guzki występują w tym miejscu u młodych ''Triceratops'' (Goodwin i in., 2006; okazy z MOR - Evanson, online 2013), a także na kościach łuskowych i zaoczodołowych (Goodwin i in., 2006; YPM 1823 - dość duży, lecz młody osobnik [np. Longrich i Field, 2012] - Hatcher i in., 1907, tabl. XXVII-XXIX), co nie jest widoczne u bardziej dojrzałych osobników (np. Hatcher i in., 1907) (Scannella i Horner [2010] podali nawet cechę „mocno falisty środkowy grzbiet ciemieniowy staje się u dorosłych płaski” w [[diagnoza|diagnozie]] ''Triceratops''). Guzki na kościach zaoczodołowych i ciemieniowych są również cechą młodych ''[[Arrhinoceratops]]'' (Mallon i in., 2015) oraz ''Chasmosaurus''; są one jednak obecne również u niektórych dorosłych (Currie i in., 2016) a na kościach łuskowych u ''[[Agujaceratops]]'' (Lehman i in., 2017).
+U młodych Ceratopsidae - ''Chasmosaurus'' (Currie i in., 2013; 2016), ''[[Centrosaurus]]'' (Dodson i Currie, 1988; Ryan i in., 2001, s. 494) i "''[[Brachyceratops]]''" występuje grzebień wzdłuż (pośrodku) zrośniętych kości ciemieniowych, który jest spłaszczony u większych osobników (Sampson i in., 1997). Podobny grzbiet lub guzki występują w tym miejscu u młodych ''Triceratops'' (Goodwin i in., 2006; okazy z MOR - Evanson, online 2013), a także na kościach łuskowych i zaoczodołowych (Goodwin i in., 2006; YPM 1823 - dość duży, lecz młody osobnik [np. Longrich i Field, 2012] - Hatcher i in., 1907, tabl. XXVII-XXIX), co nie jest widoczne u bardziej dojrzałych osobników (np. Hatcher i in., 1907) (Scannella i Horner [2010] podali nawet cechę „mocno falisty środkowy grzbiet ciemieniowy staje się u dorosłych płaski” w [[diagnoza|diagnozie]] ''Triceratops''). Guzki na kościach zaoczodołowych i ciemieniowych są również cechą młodych ''[[Arrhinoceratops]]'' (Mallon i in., 2015) oraz ''Chasmosaurus''; są one jednak obecne również u niektórych dorosłych (Currie i in., 2016).
 U przynajmniej jednego okazu ''[[Pachyrhinosaurus#P._lakustai|Pachyrhinosaurus lakustai]]'' jeden z rogów wyrastających z górnej powierzchni kości ciemieniowej ma dołek resoprcyjny (Hieronymus i in., 2009).
@@ Linia 128: / Linia 128: @@
 # Langston, W., Jr, (1975) "The ceratopsian dinosaurs and associated lower vertebrates from the St. Mary River Formation (Maestrichtian) at Scabby Butte, southern Alberta" Canadian Journal of Earth Sciences, 12(9), 1576-1608.
 # Lehman, T.M. (1998) "A gigantic skull and skeleton of the horned dinosaur Pentaceratops sternbergi from New Mexico" Journal of Paleontology, 72(5), 894-906.
 # Loewen, M.A., Irmis, R.B., Sertich, J.J.W., Currie, P.J. & Sampson, S.D. (2013) "Tyrant Dinosaur Evolution Tracks the Rise and Fall of Late Cretaceous Oceans" PLoS ONE 8(11), e79420. [[doi:10.1371/journal.pone.0079420]]
 # Longrich, N.R. (2010) "Mojoceratops perifania, A New Chasmosaurine Ceratopsid from the Late Campanian of Western Canada" Journal of Paleontology, 84(4), 681-694. [[doi:10.1666/09-114.1]]

@@ Linia 2: / Linia 2: @@
 {| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
 | Autor:
 |-
 | |[[Maciej Ziegler]]
 |}
 </small>
@@ Linia 59: / Linia 61: @@
 Młody ''[[Daspletosaurus]]'' (z formacji [[Dinosaur Park]] – zob. [[Daspletosaurus#Gatunek_z_Dinosaur_Park|opis ''Daspletosaurus'': Gatunek z Dinosaur Park]]) TMP 94.143.1 (długość czaszki 62 cm) ma wyraźne guzki (Currie, 2003 - ryc. 18), zaś dorosły osobnik tego gatunku (Currie, 2003) FMNH PR308 (długość czaszki 105 cm) ma zgrubienia, które są dłuższe, lecz nie tak wyraźne, jak u młodego (Carr 1999; 2005 - ryc. 7-17). Okazy mogą być  przedstawicielami ''[[Daspletosaurus#D._torosus|Daspletosaurus torosus]]'' (Loewen i in., 2013), lecz kwestia ta wymaga jeszcze badań (np. Miyashita i in., 2013).
-U prawie dorosłego ''[[Daspletosaurus#D._horneri|Daspletosaurus horneri]]'' (MOR 590) tekstura kości czaszki jest mniej chropowata niż u bardziej dojrzałego (MOR 1130), co dotyczy zwłaszcza guzków na kości nosowej (Carr i in., 2017).
+U prawie dorosłego ''[[Daspletosaurus#D._horneri|Daspletosaurus horneri]]'' (MOR 590) tekstura kości czaszki jest bardziej chropowata niż u bardziej dojrzałego (MOR 1130), co dotyczy zwłaszcza guzków na kości nosowej (Carr i in., 2017).
 Autorzy ci sugerują to samo dla ''[[Tyrannosaurus]]'', wskazując, że u młodego dorosłego AMNH FARB 5027 występuje bardziej pomarszczona powierzchnia niż u starszego (Carr i Williamson, 2004) LACM 23844. Poprzednie badania Carra wskazują, że u młodszych  ''Tyrannosaurus'' kości są gładkie (Carr i Williamson, 2004, s. 493, s. 501, ryc. 19, cecha 6).
 ''[[Gorgosaurus]]'' - młody TMP 91.36.500 (czaszka 64 cm) ma wyraźny guzek; zgrubienia są większe u większych osobników lub kości nie mają wyraźnych zgrubień czy guzów (Carr, 2005 - ryc. 7-23) (ryc. 7-8), choć występują też gładsze kości młodych i guzkowate starszych (Snively i in., 2006 - ryc. 4D-E). U osiągającego ok. 6,2 m długości ''[[Tarbosaurus]]'' PIN 552-2 kości nosowe mają guzki (są faliste) (Malejew, 1974 - ryc. 55), u średniej wielkości osobnika MPC-D 107/14 widoczny jest dość wyraźny guzek (Tsuihiji i in., 2011 - ryc. 8B), u większych okazów z długością czaszki 1,1 m (ZPAL MgD-I/4) i 1,13 m (PIN 551-3) widoczne są mniej wyraźne guzki oraz zgrubienia (Hurum i Sabath, 2003; Malejew, 1974 - ryc. 1) a u największych MPC-D 107/2 z czaszką dł. 1,22 m oraz PIN 551-1 o dł. czaszki ok. 1,35 m widoczna jest dość płaska powierzchnia i podłużne zgrubienia (Tsuihiji i in., 2011 - ryc. 1C; Maleev, 1974 - ryc. 48). Zmienność ornamentacji kości nosowych u Tyrannosauridae wydaje się zbyt subtelna, by uznać ją za zanikanie ozdób.

@@ Linia 31: / Linia 31: @@
 Resorpcję rogu nosowego zaproponowano jako jedną z przyczyn jego nieobecności lub słabego wykształcenia (forma guza, nie wyraźnego, ostrego rogu) u niektórych dużych okazów ''[[#Triceratops_#T._horridus|Triceratops horridus]]'' i jego możliwych [[młodszy synonim|młodszych synonimów]] ''[[Torosaurus]] latus'', ''[[Ugrosaurus]] olsoni'' i ''[[Nedoceratops]] hatcheri'' (Scannella i Fowler, 2014). Niepublikowane badania (Campbell i in., 2013) postulują także resorpcję rogu nosowego u ''[[Chasmosaurus]]''. Zaproponowano, że także u  ''[[Centrosaurus]]'' następowała taka redukcja (Frederickson i Tumarkin-Deratzian, 2014). Wydaje się to wątpliwe, gdyż stwierdzono to na podstawie niedużych rozmiarów rogu tylko u jednego z okazów ''[[Centrosaurus]]'',  i to nie najbardziej dojrzałego. Rogi nosowe młodych ''[[Pachyrhinosaurus]]'' i ''[[Achelousaurus]]'' ulegają przekształceniu w masywne, chropowate powierzchnie, będące podstawą raczej płaskich mas rogowych (Currie i in., 2008; McDonald, 2011), po czym ulegają często resorpcji przynajmniej u ''[[Pachyrhinosaurus#P._lakustai|Pachyrhinosaurus lakustai]]'' (Sampson w Currie i in., 2008, s. VI; Currie i in., 2008, s. 49 - autorzy nie wykazują tego jednak bezpośrednio, lecz wykazują to Tanke i Rothschild [2010]).
-Lepiej udokumentowana jest resorpcja rogów nadocznych. U przedstawicieli [[Centrosaurinae]] (''[[Centrosaurus]]'', ''[[Coronosaurus]]'', ''[[Styracosaurus]]'', ''[[Einiosaurus]]'') jest to zjawisko powszechne; niektóre osobniki mają nawet w ich miejscu wgłębienia ([[Scott Sampson|Sampson]], [[1995]], Sampson i in., 1997; Holmes i in., 2001; Ryan i in., 2001; Ryan i Russell, 2005; Ryan i in., 2007; Frederickson i Tumarkin-Deratzian, 2014). Resorpcja rogów nadocznych występowała też prawdopodobnie u niektórych [[Chasmosaurinae]] - ''[[Vagaceratops]]'' i ''[[Chasmosaurus]]'' (Holmes i in., 2001; Ryan i Russell, 2005). Niektórzy sugerują daleko idącą, całkowitą resorpcję długich rogów nadocznych (typowych dla Chasmosaurinae) u ''Chasmosaurus'' (Ryan i Russell, 2005, s. 1386; Paul, 2010; Fowler i in., 2011; Campbell i in., 2013)  - zob. ryc. obok, co ma wpływ na uznanie go za [[starszy synonim]] ''[[Mojoceratops]]'' (Fowler i in., 2011). Wg tych autorów długorogie ''[[Chasmosaurus#C._kaiseni|C. kaiseni]]'' i ''Mojoceratops'', a także dość krótkorogi ''[[Eoceratops]]'' to niedorosłe (''subadult'') osobniki jedynego ważnego gatunku ''Chasmosaurus'' - ''C. belli'' (=''C. russelli''; autorzy wskazują, że istnieją dwa okazy reprezentujące nowy, nienazwany gatunek). Nieznaczne skracanie rogów nadocznych mogło występować u ''[[Triceratops#T._prorsus|Triceratops prorsus]]'', gdyż mniejsze okazy mają nieco dłuższe rogi niż większe  (zob. komentarz do pkt 3 [[Triceratops#Komentarz_do_diagnozy|diagnozy ''T. prorsus'']]), wymaga to jednak dokładnych badań większej ilości okazów i porównania ze stratygrafią. Jeśli ''[[Torosaurus]]'' jest [[młodszy synonim|młodszym synonimem]] ''Triceratops'', to następowała u niego redukcja długości rogów nadocznych - zob. [[Torosaurus#D.C5.82ugo.C5.9B.C4.87_rog.C3.B3w_nadocznych|''Torosaurus'' - długość rogów nadocznych]]. Rogi ''Torosaurus'' noszą ślady znaczącej resorpcji (Scannella i Horner, 2010). Dołki resorpcyjne występują także w chropowatych guzach nadocznych u ''[[Pachyrhinosaurus#P._lakustai|Pachyrhinosaurus lakustai]]'' (Currie i in., 2008; młode okazy mają różki, większe mają chropowate guzy) oraz u [[pachyrostra]] z [[formacja|formacji]] [[Dinosaur Park]] (Ryan i in., 2010) i prawdopodobnie u ''[[Pachyrhinosaurus#P._canadensis|Pachyrhinosaurus canadensis]]'' (Strenberg, 1950; Langston, 1975, s. 1584).
+Lepiej udokumentowana jest resorpcja rogów nadocznych. U przedstawicieli [[Centrosaurinae]] (''[[Centrosaurus]]'', ''[[Coronosaurus]]'', ''[[Styracosaurus]]'', ''[[Einiosaurus]]'') jest to zjawisko powszechne; niektóre osobniki mają nawet w ich miejscu wgłębienia ([[Scott Sampson|Sampson]], [[1995]], Sampson i in., 1997; Holmes i in., 2001; Ryan i in., 2001; Ryan i Russell, 2005; Ryan i in., 2007; Frederickson i Tumarkin-Deratzian, 2014). Resorpcja rogów nadocznych występowała też prawdopodobnie u niektórych [[Chasmosaurinae]] - ''[[Vagaceratops]]'' i ''[[Chasmosaurus]]'' (Holmes i in., 2001; Ryan i Russell, 2005). Niektórzy sugerują daleko idącą, całkowitą resorpcję długich rogów nadocznych (typowych dla Chasmosaurinae) u ''Chasmosaurus'' (Ryan i Russell, 2005, s. 1386; Paul, 2010; Fowler i in., 2011; Campbell i in., 2013)  - zob. ryc. obok, co ma wpływ na uznanie go za [[starszy synonim]] ''[[Mojoceratops]]'' (Fowler i in., 2011). Wg tych autorów długorogie ''[[Chasmosaurus#C._kaiseni|C. kaiseni]]'' i ''Mojoceratops'', a także dość krótkorogi ''[[Eoceratops]]'' to niedorosłe (''subadult'') osobniki jedynego ważnego gatunku ''Chasmosaurus'' - ''C. belli'' (=''C. russelli''; autorzy wskazują, że istnieją dwa okazy reprezentujące nowy, nienazwany gatunek). Rogi ''[[Torosaurus]]'' (ANSP 15192, MOR 981, MOR 1122) noszą ślady znaczącej resorpcji (Scannella i Horner, 2010), podobnie jak u ?''Triceratops'' MOR 3000, którego rogi mierzą 30 cm (Scannella i in., 2014) a czaszka określana jest jako „duża” (Scannella i Fowler, 2014, s. 323; Scannella i in., 2014, s. 10247), co sugeruje, że maksymalna ich długość była osiągana wcześniej w ontogenezie (Scannella i in., 2014). Rogi wszystkich ''Torosaurus'' są wyraźnie krótsze niż u ''Triceratops'' (zob. [[Torosaurus#D.C5.82ugo.C5.9B.C4.87_rog.C3.B3w_nadocznych|''Torosaurus'' - długość rogów nadocznych]]). Dołki resorpcyjne występują także w chropowatych guzach nadocznych u ''[[Pachyrhinosaurus#P._lakustai|Pachyrhinosaurus lakustai]]'' (Currie i in., 2008; młode okazy mają różki, większe mają chropowate guzy) oraz u [[pachyrostra]] z [[formacja|formacji]] [[Dinosaur Park]] (Ryan i in., 2010) i prawdopodobnie u ''[[Pachyrhinosaurus#P._canadensis|Pachyrhinosaurus canadensis]]'' (Strenberg, 1950; Langston, 1975, s. 1584).
 Całkowitą resorpcję długich rogów nadocznych oraz resorpcję wydłużonych różków na górze kryzy (''[[Epoccipitales|epiparietales]]'') zaproponowano u ''[[Kosmoceratops]]'', co prowadzi do uznania go za synonim ''[[Vagaceratops]]'' (Fowler i in., 2011). Jest to zapewne błędna hipoteza, gdyż ''Vagaceratops'' i ''Kosmoceratops'' żyły w innym miejscu i czasie (Sampson i in., 2010). Na resorpcję pary ''[[Epoccipitales|epiparietales]]'' położonych najbardziej przyśrodkowo (P1) wskazano u ''[[Centrosaurus]]''. Najpierw pojawiają się podłużne bruzdy, które prawdopodobnie później powiększają się, powodując, że różki wyglądają na "zwiędłe" (ang. withered), zaś u wielu dojrzałych okazów różki są znacznie skrócone, co także może być wynikiem powiększania się bruzd. Wszystkie okaz ze zmniejszonymi różkami mają też zredukowane rogi nadoczne (Frederickson i Tumarkin-Deratzian, 2014). U ''[[Triceratops]]'' różki znajdujące się na obrzeżu kryzy (''[[epoccipitales]]'') są początkowo ostre i trójkątne, później się spłaszczają i zrastają z kryzą (Horner i Goodwin, 2006; 2008). Mogło to występować także u ''[[Chasmosaurus]]'' i ''[[Mojoceratops]]'' (Longrich, 2010) oraz u ''[[Pentaceratops]]'' (Longrich, 2011), jeśli jest to starszy synonim ''[[Titanoceratops]]'' (Fowler  in., 2011; Wick i Lehman, 2013).
-U młodych Ceratopsidae - ''Chasmosaurus'' (Currie i in., 2013), ''[[Centrosaurus]]'' (Dodson i Currie, 1988; Ryan i in., 2001, s. 494) i "''[[Brachyceratops]]''" występuje grzebień wzdłuż (pośrodku) zrośniętych kości ciemieniowych, który jest spłaszczony u większych osobników (Sampson i in., 1997). Podobny grzbiet lub guzki występują w tym miejscu u młodych ''Triceratops'' (Goodwin i in., 2006; okazy z MOR - Evanson, online 2013), a także na kościach łuskowych i zaoczodołowych (Goodwin i in., 2006; YPM 1823 - dość duży, lecz młody osobnik [np. Longrich i Field, 2012] - Hatcher i in., 1907, tabl. XXVII-XXIX), co nie jest widoczne u bardziej dojrzałych osobników (np. Hatcher i in., 1907). U przynajmniej jednego okazu ''[[Pachyrhinosaurus#P._lakustai|Pachyrhinosaurus lakustai]]'' jeden z rogów wyrastających z górnej powierzchni kości ciemieniowej ma dołek resoprcyjny (Hieronymus i in., 2009).
+U młodych Ceratopsidae - ''Chasmosaurus'' (Currie i in., 2013), ''[[Centrosaurus]]'' (Dodson i Currie, 1988; Ryan i in., 2001, s. 494) i "''[[Brachyceratops]]''" występuje grzebień wzdłuż (pośrodku) zrośniętych kości ciemieniowych, który jest spłaszczony u większych osobników (Sampson i in., 1997). Podobny grzbiet lub guzki występują w tym miejscu u młodych ''Triceratops'' (Goodwin i in., 2006; okazy z MOR - Evanson, online 2013), a także na kościach łuskowych i zaoczodołowych (Goodwin i in., 2006; YPM 1823 - dość duży, lecz młody osobnik [np. Longrich i Field, 2012] - Hatcher i in., 1907, tabl. XXVII-XXIX), co nie jest widoczne u bardziej dojrzałych osobników (np. Hatcher i in., 1907). Scannella i Horner (2010) podali nawet tą cechę w [[diagnoza|diagnozie]] ''Triceratops'': mocno falisty środkowy grzbiet ciemieniowy staje się u dorosłych płaski. U przynajmniej jednego okazu ''[[Pachyrhinosaurus#P._lakustai|Pachyrhinosaurus lakustai]]'' jeden z rogów wyrastających z górnej powierzchni kości ciemieniowej ma dołek resoprcyjny (Hieronymus i in., 2009).
 Wierzchołek jednego z największych różków jarzmowych (epijugale) ''Pachyrhinosaurus lakustai'' sugeruje, że został on zredukowany (Currie i in., 2008); Tanke i Rothschild, 2010. To samo występuje u niektórych okazów ''[[Pentaceratops]]'' (Longrich, 2011).
@@ Linia 123: / Linia 123: @@
 # Scannella, J.B.  & Fowler, D.W. (2014) "A stratigraphic survey of Triceratops localities in the Hell Creek Formation, northeastern Montana (2006-2010)" [w:] Wilson, G.P., Clemens, W.A., Horner, J.R. & Hartman, J.H. (red.) "Through the End of the Cretaceous in the Type Locality of the Hell Creek Formation in Montana and Adjacent Areas" The Geological Society of America Special Paper, 503, 313-332. [[doi:10.1130/2014.2503(12)]]
 # Scannella, J.B. & Horner, J.R. (2010) "Torosaurus Marsh, 1891, is Triceratops Marsh, 1889 (Ceratopsidae: Chasmosaurinae): synonymy through ontogeny" Journal of Vertebrate Paleontology, 30(4), 1157–1168. [[doi:10.1080/02724634.2010.483632]]
 # Schott, R.K., Evans, D.C., Goodwin, M.B., Horner, J.R., Brown, C.M. & Longrich, N.R. (2011) "Cranial Ontogeny in Stegoceras validum (Dinosauria: Pachycephalosauria): A Quantitative Model of Pachycephalosaur Dome Growth and Variation" PLoS ONE 6(6): e21092. [[doi:10.1371/journal.pone.0021092]]
 # Schott, R.K. & Evans, D.C. (2012) "Squamosal ontogeny and variation in the pachycephalosaurian dinosaur Stegoceras validum Lambe, 1902, from the Dinosaur Park Formation, Alberta" Journal of Vertebrate Paleontology, 32(4), 903-913. [[doi:10.1080/02724634.2012.679878]]

@@ Linia 42: / Linia 42: @@
 ===Ankylosauridae===
-Większe osobniki ''[[Euoplocephalus]]'' mają mniejsze rogi na czaszce (na kościach łuskowych i kwadratowo-jarzmowych) a u jednego z osobników (UALVP 31) występują dołki resorpcyjne (Arbour i Currie, 2013 i tam cytowane). Mniej wyraźna jest też rzeźba powierzchni czaszki (''caputegulae''). Prawdopodobnie miało miejsce spłaszczenie i zrastanie się osteroderm pierwszego pierścienia szyjnego u ''Euoplocephalus'' i może też innych ankylozaurydów (''[[Scolosaurus]]''); u UALVP 31 występują dołki resorpcyjne (Arbour i Currie, 2013) - zob. ryc. obok. Możliwe, że następowała całkowita utrata osteoderm - niektóre drugie pierścienie szyjne (na ryc. obok 7-8) są pozbawione osteoderm, a jak podają Arbour i Currie (2013), drugi pierścień u ankylozaurydów jest, poza wielkością, bardzo podobny do pierwszego. Zmniejszenie rogów czaszkowych mogło mieć też miejsce u ''[[Ankylosaurus]]'', jednak wniosek taki jest oparty tylko na dwóch okazach (Carpenter, 2004, ryc. 2).
+Większe osobniki ''[[Euoplocephalus]]'' mają mniejsze rogi na czaszce (na kościach łuskowych i kwadratowo-jarzmowych) a u jednego z osobników (UALVP 31) występują dołki resorpcyjne (Arbour i Currie, 2013 i tam cytowane). Mniej wyraźna jest też rzeźba powierzchni czaszki (''caputegulae''). Prawdopodobnie miało miejsce spłaszczenie i zrastanie się osteroderm pierwszego pierścienia szyjnego u ''Euoplocephalus'' i może też innych ankylozaurydów (''[[Scolosaurus]]''); u UALVP 31 występują dołki resorpcyjne (Arbour i Currie, 2013) - zob. ryc. obok. Możliwe, że następowała całkowita utrata osteoderm - niektóre drugie pierścienie szyjne (na ryc. obok 7-8) są pozbawione osteoderm, a jak podają Arbour i Currie (2013), drugi pierścień u ankylozaurydów jest, poza wielkością, bardzo podobny do pierwszego. Zmniejszenie rogów czaszkowych mogło mieć też miejsce u ''[[Ankylosaurus]]'', jednak wniosek taki jest oparty tylko na dwóch okazach w widoku bocznym (Carpenter, 2004, ryc. 2); w widoku z góry lub z dołu rogi raczej nie wyglądają na zredukowane (Carpenter, 2004, ryc. 4-6).
 [[Plik:Gorgosaurus_libratus_TMP_91.36.500_Currie_2003_APP.PNG|300px|thumb|right|Czaszka młodego ''[[Gorgosaurus]]'' (od góry: widok boczny, dolny, górny) z wyraźnym rogiem jarzmowym pod oczodołem. Źródło: Currie, 2003.]]