Encyklopedia Dinozaury.com - Ostatnie zmiany [pl]

Cerro del Pueblo

2026-06-28T10:53:42Z

Plik:Roberta Brachylophosaurus.jpg

2026-06-26T12:48:43Z

Paweł przesłał Plik:Roberta Brachylophosaurus.jpg Okaz ''Brachylophosaurus'' o imieniu „Roberta”. Fot. FunkMonk (Michael B.H.) Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Roberta_Brachylophosaurus.jpg Licencja: CC BY 2.0 https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
Okaz ''Brachylophosaurus'' o imieniu „Roberta”. Fot. FunkMonk (Michael B.H.)

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Roberta_Brachylophosaurus.jpg

Licencja: CC BY 2.0
https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/deed.en

Plik:Leonardo dinosaur.jpg

2026-06-26T12:46:03Z

Paweł przesłał Plik:Leonardo dinosaur.jpg Głowa brachylofozaura "Leonardo". Fot. Ed T. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Leonardo_dinosaur.jpg Licencja: CC BY-SA 2.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
Głowa brachylofozaura "Leonardo". Fot. Ed T.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Leonardo_dinosaur.jpg

Licencja: CC BY-SA 2.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/deed.en

Plik:Leonardo mummified brachylophosaurus.jpg

2026-06-26T12:42:29Z

Paweł przesłał Plik:Leonardo mummified brachylophosaurus.jpg Zachowana mumia brachylofozaura "Leonardo". Autor: Red Rocket Photography Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Leonardo_mummified_brachylophosaurus.jpg Licencja: CC BY-SA 3.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
Zachowana mumia brachylofozaura "Leonardo". Autor: Red Rocket Photography

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Leonardo_mummified_brachylophosaurus.jpg

Licencja: CC BY-SA 3.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.en

Plik:Brachylophosaurus tail with tendons - Museum of the Rockies.jpg

2026-06-26T12:39:54Z

Paweł przesłał Plik:Brachylophosaurus tail with tendons - Museum of the Rockies.jpg Fragment ogona brachylofozaura ze skostniałymi ścięgnami. Fot. Tim Evanson Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Brachylophosaurus_tail_with_tendons_-_Museum_of_the_Rockies.jpg Licencja: CC BY-SA 2.0 https://creativecommons.org/licen...

Nowa strona

== Opis ==
Fragment ogona brachylofozaura ze skostniałymi ścięgnami. Fot. Tim Evanson

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Brachylophosaurus_tail_with_tendons_-_Museum_of_the_Rockies.jpg

Licencja: CC BY-SA 2.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/deed.en

Jamninkaornis

2026-06-26T12:14:42Z

Utworzono nową stronę "{{DISPLAYTITLE:''Jamninkaornis''}} {{Opis |Autor = "Dinozaurator" |Korekta = Paweł Konarzewski |nazwa = ''Jamninkaornis'' (jamninkaornis) |długość = |wysokość..."

Nowa strona

{{DISPLAYTITLE:''Jamninkaornis''}}
{{Opis
|Autor = "Dinozaurator"
|Korekta = [[Paweł Konarzewski]]
|nazwa = ''Jamninkaornis'' (jamninkaornis)
|długość =
|wysokość =
|masa =
|dieta =
|miejsce = [[Polska]] - Jamna Dolna
|czas = ok. 26 [[Ma]] 
[[oligocen]] ([[szat]])
|systematyka = [[Dinosauria]]

[[Saurischia]]

[[Theropoda]]

[[Aves]]

[[Passeriformes]]

[[Tyranni]]

|grafika = Jamninkaornis kencampbelli (holotype, MSMD Av JAM2 1a+b).png
|podpis = [[Holotyp]] ''Jamninkaornis''. Źródło: Bocheński i in., 2026 [https://palaeo-electronica.org/content/2026/5902-late-oligocene-birds-from-poland]
|PorównanieGrupa =
|PorównanieDługość =
|mapa =
}}
==Wstęp==
''Jamninkaornis kencampbelli'' to wymarły gatunek ptaka wróblowego żyjącego na terenach dzisiejszej południowo-wschodniej Polski około 26 mln lat temu w [[oligocen|oligocenie]].

==Etymologia==
Nazwa [[rodzaj]]owa ''Jamnikaornis'' nawiązuje do potoku i doliny Jamnika położnych w pobliżu stanowiska typowego (miejscowość Jamna Dolna) oraz zawiera greckie słowo ''ornis'' oznaczające "ptak". Epitet gatunkowy honoruje amerykańskiego paleontologa Kennetha E. Campbella Jr. za jego wkład w badania wymarłych ptaków.

==Materiał kopalny==
[[Holotyp]] o numerze katalogowym MSMD Av JAM2_1a+b składa się z prawej kości kruczej i prawej kości ramiennej zachowanych na dwóch płytach skalnych.

==Budowa==
''Jamninkaornis'' był małym ptakiem wróblowym porównywalnym wielkością do gorzyka czerwonogłowego (''Ceratopipra mentalis''). Tak jak u współczesnych ptaków wróblowych, kość krucza była długa i smukła. Struktura ''processus acrocoracoideus'' (wyrostek akrokorakoidalny) był dobrze rozwinięty i haczykowato zakrzywiony. Kość ramienna cechowała się prostym, cienkim i smukłym trzonem. Stosunek długości kości ramiennej do kości kruczej wynosił 1,3.

==Spis gatunków==
{| class="wikitable"
|{{V|''Jamninkaornis''}}
|{{Kpt|Bocheński, Tomek, Szybiak}} i {{Kpt|Wertz}}, 2026
|-
|{{V|''J. kencampbelli''}}
|{{Kpt|Bocheński, Tomek, Szybiak}} i {{Kpt|Wertz}}, 2026
|}

==Bibliografia==

Bocheński, Z. M., Tomek, T., Szybiak, R., & Wertz, K. (2026). "A new passerine (Aves: Passeriformes) and three other specimens of Late Oligocene birds from Poland, with a review of all Paleogene birds from the northern part of the Carpathian Arc". Palaeontologia Electronica, 29(2), 29.2.a26. [[doi:10.26879/1712]]

[[Kategoria:Kenozoik w Polsce]]

Suchomimus

2026-06-26T10:57:27Z

‎Bibliografia

Viavenator

2026-06-25T12:26:09Z

‎Bibliografia

Allosaurus

2026-06-25T12:04:20Z

‎Bibliografia

Tyrannosaurus

2026-06-25T11:42:21Z

‎Bibliografia

Gorgosaurus

2026-06-25T11:28:09Z

‎Koegzystencja z Daspletosaurus

Jian

2026-06-24T06:34:05Z

‎Budowa

Użytkownik:StanislawKopec

2026-06-23T16:26:58Z

Przekierowanie do Stanisław Kopeć

Nowa strona

#PATRZ [[Stanisław Kopeć]]

Stanisław Kopeć

2026-06-23T16:23:45Z

Utworzono nową stronę "{| class="wikitable" |Stanisław Kopeć |[https://forum.dinozaury.com/memberlist.php?mode=viewprofile&u=6276 ''Stanisław Kopeć''] |- |colspan=2|[https://www.encykloped..."

Nowa strona

{| class="wikitable"
|Stanisław Kopeć
|[https://forum.dinozaury.com/memberlist.php?mode=viewprofile&u=6276 ''Stanisław Kopeć'']
|-
|colspan=2|[https://www.encyklopedia.dinozaury.com/wiki/Specjalna:Wkład/Stanisław Aktywność]
|}

{{DEFAULTSORT:Kopeć, Stanisław}}
[[Kategoria: Dinozaury.com]]

Plik:Brachylophosaurus skull by Nick Longrich.jpg

2026-06-23T16:16:21Z

Paweł przesłał Plik:Brachylophosaurus skull by Nick Longrich.jpg Czaszka brachylofozaura (okaz TMP 1990.104.0001). Fot. Nick Longrich Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Brachylophosaurus_skull_by_Nick_Longrich.jpg Licencja: Creative Commons CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0...

Nowa strona

== Opis ==
Czaszka brachylofozaura (okaz TMP 1990.104.0001). Fot. [[Nick Longrich]]

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Brachylophosaurus_skull_by_Nick_Longrich.jpg

Licencja: Creative Commons CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Plik:Brachylophosaurus Royal Tyrrell.jpg

2026-06-23T16:13:17Z

Paweł przesłał Plik:Brachylophosaurus Royal Tyrrell.jpg Skamieniały szkielet ''Brachylophosaurus''. Fot. Etemenanki3 Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Brachylophosaurus_Royal_Tyrrell.jpg Licencja: Creative Commons CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
Skamieniały szkielet ''Brachylophosaurus''. Fot. Etemenanki3

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Brachylophosaurus_Royal_Tyrrell.jpg

Licencja: Creative Commons CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Plik:Brachylophosaurus canadensis.png

2026-06-23T16:10:48Z

Paweł przesłał Plik:Brachylophosaurus canadensis.png Rekonstrukcja ''Brachylophosaurus''. Autor: Connor Ashbridge Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Brachylophosaurus_canadensis.png Licencja: Creative Commons CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
Rekonstrukcja ''Brachylophosaurus''. Autor: Connor Ashbridge

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Brachylophosaurus_canadensis.png

Licencja: Creative Commons CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Probrachylophosaurus

2026-06-23T11:39:57Z

Plik:Probrachylophosaurus skull.jpg

2026-06-23T11:38:20Z

Paweł przesłał Plik:Probrachylophosaurus skull.jpg Czaszka holotypowa ''Probrachylophosaurus''. Fot. Montanoceratops Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Probrachylophosaurus_skull.jpg Licencja: CC0 https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
Czaszka [[holotyp]]owa ''Probrachylophosaurus''. Fot. Montanoceratops

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Probrachylophosaurus_skull.jpg

Licencja: CC0
https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en

Plik:Probrachylophosaurus bergei.png

2026-06-23T11:36:14Z

Paweł przesłał Plik:Probrachylophosaurus bergei.png Rekonstrukcja ''Probrachylophosaurus''. Autor: Connor Ashbridge Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Probrachylophosaurus_bergei.png Licencja: Creative Commons CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
Rekonstrukcja ''Probrachylophosaurus''. Autor: Connor Ashbridge

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Probrachylophosaurus_bergei.png

Licencja: Creative Commons CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Changzhousaurus

2026-06-22T18:16:00Z

‎Budowa i systematyka

@@ Linia 44: / Linia 44: @@
 ===Młodszy synonim ''Cristatusaurus''?===
-Nieco wcześniej z tej samej formacji skalnej opisano szczątki spinozauryda ''[[Cristatusaurus]] lapparenti'' ([[Philippe Taquet|Taquet]] i [[Dale Russell|Russell]], 1998). Obejmowały one przednią część pyska oraz kilka elementów szkieletu pozaczaszkowego. Autorzy wskazywali, że różnił się on od ''[[Baryonyx]]'' krótszą kością przedszczękową, co jednak nie znalazło potwierdzenia w późniejszych analizach ([[Christophe Hendrickx|Hendrickx]] i in., 2016). Sereno i in. (1998) uznali te różnice za niejasne (niewidoczne) i określili kristatuzaura jako ''[[nomen dubium]]''. [[Hans-Dieter Sues|Sues]] i in. (2002) stwierdzili, że nie ma żadnych dowodów na występowanie w formacji [[Elrhaz]] więcej niż jednego gatunku [[spinozauryd]]ów, co sugeruje, że ''Suchomimus tenerensis'' i ''Cristatusaurus lapparenti'' to tak naprawdę [[synonim|to samo]] zwierzę.  [[Matthew Carrano|Carrano]] i in. (2012) uznali tego drugiego za [[Baryonychinae]] [[indet]]. i prawdopodobny [[synonim]]. [[Michael Mortimer|Mortimer]] (2016 online) uznał je za definitywne synonimy, jako że pochodzą z jednej formacji skalnej i brak jest miedzy nimi wyraźnych różnic. Mortimer twierdzi również, że materiał opisany jako ''C. lapparenti'' jest odróżnialny od ''[[Baryonyx]]'' i zauważa, że to ta nazwa powinna mieć pierwszeństwo przed ''S. tenerensis'', jako że została nadana wcześniej. Hendrickx i in. (2016), mimo wskazania pewnych różnic, nie znaleźli wyraźnych cech [[diagnoza|diagnostycznych]], pozwalających uznać ''C. lapparenti'' za [[Takson ważny|ważny]] gatunek. Zgadzają się natomiast, że jest on bardzo podobny do zuchomima. Lacerda i in. (2021) wskazują natomiast na odrębność krystatuzaura i wymieniają 5 różnic między nim a zuchomimem. Ich znaczenie jest jednak  niejasne. Jak zaznaczają sami autorzy, mogą one wynikać z ontogenezy lub zmienności osobniczej. Za odrębnością obu taksonów przemawia jednak analiza filogenetyczna, przeprowadzona przez Lacerdę i współpracowników. ''Suchomimus'' jest w niej bliższy baryonyksowi niż krystatuzaurowi.
+Nieco wcześniej z tej samej formacji skalnej opisano szczątki spinozauryda ''[[Cristatusaurus]] lapparenti'' ([[Philippe Taquet|Taquet]] i [[Dale Russell|Russell]], 1998). Obejmowały one przednią część pyska oraz kilka elementów szkieletu pozaczaszkowego. Autorzy wskazywali, że różnił się on od ''[[Baryonyx]]'' krótszą kością przedszczękową, co jednak nie znalazło potwierdzenia w późniejszych analizach ([[Christophe Hendrickx|Hendrickx]] i in., 2016). Sereno i in. (1998) uznali te różnice za niejasne (niewidoczne) i określili kristatuzaura jako ''[[nomen dubium]]''. [[Hans-Dieter Sues|Sues]] i in. (2002) stwierdzili, że nie ma żadnych dowodów na występowanie w formacji [[Elrhaz]] więcej niż jednego gatunku [[spinozauryd]]ów, co sugeruje, że ''Suchomimus tenerensis'' i ''Cristatusaurus lapparenti'' to tak naprawdę [[synonim|to samo]] zwierzę.  [[Matthew Carrano|Carrano]] i in. (2012) uznali tego drugiego za [[Baryonychinae]] [[indet]]. i prawdopodobny [[synonim]]. [[Michael Mortimer|Mortimer]] (2016 online) uznał je za definitywne synonimy, jako że pochodzą z jednej formacji skalnej i brak jest miedzy nimi wyraźnych różnic. Mortimer twierdzi również, że materiał opisany jako ''C. lapparenti'' jest odróżnialny od ''[[Baryonyx]]'' i zauważa, że to ta nazwa powinna mieć pierwszeństwo przed ''S. tenerensis'', jako że została nadana wcześniej. Hendrickx i in. (2016), mimo wskazania pewnych różnic, nie znaleźli wyraźnych cech [[diagnoza|diagnostycznych]], pozwalających uznać ''C. lapparenti'' za [[Takson ważny|ważny]] gatunek. Zgadzają się natomiast, że jest on bardzo podobny do zuchomima. Lacerda i in. (2021) wskazują natomiast na odrębność krystatuzaura i wymieniają 5 różnic między nim a zuchomimem. Ich znaczenie jest jednak  niejasne. Jak zaznaczają sami autorzy, mogą one wynikać z ontogenezy lub zmienności osobniczej. Za odrębnością obu taksonów przemawia jednak analiza filogenetyczna, przeprowadzona przez Lacerdę i współpracowników. ''Suchomimus'' jest w niej bliższy baryonyksowi niż krystatuzaurowi. Pittet (2026) dokonał rekonstrukcji kanałów nerwowych w pysku krystatuzaura i dostrzegł liczne podobieństwa do zuchomima. Na tej podstawie uznał on ''Suchomimus'' za młodszy synonim ''Cristatusaurus'.
 [[Plik:Croc mimic by pilsator-d56m0jf.jpg|300px|thumb|right|Rekonstrukcja głowy. Autor: pilsator. [http://pilsator.deviantart.com/art/Croc-Mimic-313435707].]]
@@ Linia 131: / Linia 131: @@
 Paul, G., S. (2010). "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" wyd. Princeton University.
 Schade, M., Rauhut, O.W.M., Foth, C., Moleman, O. & Evers, S.W. (2023). "A reappraisal of the cranial and mandibular osteology of the spinosaurid ''Irritator challengeri'' (Dinosauria: Theropoda)." Palaeontologia Electronica . 26(2):a17. [[doi:10.26879/1242]].

@@ Linia 53: / Linia 53: @@
 Puszka mózgowa wiawenatora miała objętość 141,6 cm3. Była wąska i wydłużona, a wielkość i kształt poszczególnych płatów mózgu był podobny jak u innych abelizaurydów. Bardziej przypominała jednak ''[[Aucasaurus]]'' niż ''[[Majungasaurus]]''. Tak jak jego krewniacy, ''Viavenator'' miał duże płaty węchowe. Przewyższał jednak mażungazaura pod względem zdolności do szybkich ruchów głowy i wyrafinowanych mechanizmów stabilizacji wzroku (Paulina-Carabajal i Filippi, 2017).
-Kręg obrotowy ''Viavenator'' był krótszy i nie tak rozrosły jak u karnotaura. Przednie kręgi szyjne miały niskie i długie trzony, a ich wyrostki kolczyste były wąskie i miały zredukowaną wysokość. Epipofyzy kręgów szyjnych były bardzo mocno rozwinięte, tworząc dużą przestrzeń na mięśnie szyi. Wyjątkową cechą wiawenatora jest otwór na brzusznej powierzchni trzonu 5. kręgu szyjnego.
+Kręg obrotowy ''Viavenator'' był krótszy i nie tak rozrosły jak u karnotaura. Przednie kręgi szyjne miały niskie i długie trzony, a ich wyrostki kolczyste były wąskie i miały zredukowaną wysokość. Epipofyzy kręgów szyjnych były bardzo mocno rozwinięte, tworząc dużą przestrzeń na mięśnie szyi. Wyjątkową cechą wiawenatora jest otwór pneumatyczny na brzusznej powierzchni trzonu 5. kręgu szyjnego. Poza tym pneumatyzacja tego kręgu przypomina stan zaobserwowany u ''[[Majungasaurus]]'' oraz noazaurydów (Valdez i in., 2026).
 Przednie kręgi grzbietowe posiadały płytki rowek na brzusznej powierzchni. Na bokach trzonów tych kręgów występowała para pneumatycznych otworów, z wyjątkiem drugiego kręgu, który posiadał tylko jeden otwór. Wyrostki kolczyste kręgów grzbietowych miały czworokątny kontur i były lekko pochylone ku tyłowi. Artykulacja ''hyposphene-hypantrum'' była bardzo dobrze rozwinięta od 2. do 10. kręgu, usztywniając kręgosłup.
@@ Linia 99: / Linia 99: @@
 Porfiri, J.D., Juárez Valieri R.D., Santos, D.D.D., Lamanna, M.C. (2018). "A new megaraptoran theropod dinosaur from the Upper Cretaceous Bajo de la Carpa Formation of northwestern Patagonia". Cretaceous Research. [[doi:10.1016/j.cretres.2018.03.014]].
 </small>

@@ Linia 237: / Linia 237: @@
 [[Plik:Allosaurus fragilis.jpg|300px|thumb|right|Pazur stopy allozaura. Autor zdjęcia: Tomomarusan [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Allosaurus_fragilis.jpg].]]
-Mimo iż allozaury mogły polować w stadach, nowsze badania sugerują, że teropody zamiast współpracy przejawiały zachowania agresywne wobec przedstawicieli tego samego gatunku. Naukowcy zauważyli, że wspólne polowanie na dużą ofiarę – często przypisywane teropodom – jest bardzo rzadkie u kręgowców w ogóle, również współczesne diapsydowe drapieżniki (m.in.: jaszczurki, krokodyle, ptaki) współpracują w ten sposób jedynie okazjonalnie. Zamiast tego są one typowo terytorialne oraz zabijają i zjadają przedstawicieli własnego gatunku. Zgodnie z tą interpretacją nagromadzenie szczątków allozaurów, jak np. w Cleveland-Lloyd, nie jest spowodowane zespołowym polowaniem, lecz faktem, że zwierzęta te gromadziły się, by żywić się martwymi lub słabymi allozaurami. Może to tłumaczyć wysoki odsetek młodych i młodocianych osobników na cmentarzyskach, gdyż są one znacznie częściej zabijane również na żerowiskach współczesnych drapieżników, takich jak [[Crocodylidae]] i warany z Komodo. Interpretacja ta stoi w zgodności z teorią Bakkera. Istnieją dowody na kanibalizm allozaurów, takie jak zęby odnalezione w pobliżu fragmentów żeber, ślady ugryzień na łopatkach oraz szkielet skanibalizowanego allozaura wśród kości odnalezionych w miejscu uznanym przez Bakkera za gniazdo.
+Mimo iż allozaury mogły polować w stadach, nowsze badania sugerują, że teropody zamiast współpracy przejawiały zachowania agresywne wobec przedstawicieli tego samego gatunku. Naukowcy zauważyli, że wspólne polowanie na dużą ofiarę – często przypisywane teropodom – jest bardzo rzadkie u kręgowców w ogóle, również współczesne diapsydowe drapieżniki (m.in.: jaszczurki, krokodyle, ptaki) współpracują w ten sposób jedynie okazjonalnie. Zamiast tego są one typowo terytorialne oraz zabijają i zjadają przedstawicieli własnego gatunku. Zgodnie z tą interpretacją nagromadzenie szczątków allozaurów, jak np. w Cleveland-Lloyd, nie jest spowodowane zespołowym polowaniem, lecz faktem, że zwierzęta te gromadziły się, by żywić się martwymi lub słabymi allozaurami. Może to tłumaczyć wysoki odsetek młodych i młodocianych osobników na cmentarzyskach, gdyż są one znacznie częściej zabijane również na żerowiskach współczesnych drapieżników, takich jak [[Crocodylidae]] i warany z Komodo. Interpretacja ta stoi w zgodności z teorią Bakkera. Istnieją dowody na kanibalizm allozaurów, takie jak zęby odnalezione w pobliżu fragmentów żeber, ślady ugryzień na łopatkach oraz szkielet skanibalizowanego allozaura wśród kości odnalezionych w miejscu uznanym przez Bakkera za gniazdo. Malafaia i in. (2026) opisali kość szczękową pisklęcia allozaura. Wg autorów zachowane w niej zęby wykazują ślady trawienia. Zwierzę zostało więc prawdopodobnie pożarte, a jego szczątki - zwrócone po częściowym strawieniu. Sprawcą był najprawdopodobniej nieptasi teropod, być może nawet inny allozaur. Nie można też wykluczyć pterozaura lub krokodylomorfa.
 ===Mózg i zmysły===
@@ Linia 368: / Linia 368: @@
 Chure, D.J. (2000). A new species of Allosaurus from the Morrison Formation of Dinosaur National Monument (Utah–Colorado) and a revision of the theropod family Allosauridae. dysertacja doktorska. Columbia University.
-Chure, D.J., Loewen, M.A. (2020). "Cranial anatomy of Allosaurus jimmadseni, a new species from the lower part of the Morrison Formation (Upper Jurassic) of Western North America". PeerJ. 8: e7803. [[doi:10.7717/peerj.7803]].
+Chure, D.J., Loewen, M.A. (2020). "Cranial anatomy of ''Allosaurus jimmadseni'', a new species from the lower part of the Morrison Formation (Upper Jurassic) of Western North America". PeerJ. 8: e7803. [[doi:10.7717/peerj.7803]].
 Danison, A., Wedel, M., Barta, D., Woodward, H., Flora, H., Lee, A., & Snively, E. (2024). "Chimerism in specimens referred to ''Saurophaganax maximus'' reveals a new species of ''Allosaurus'' (Dinosauria, Theropoda)". Vertebrate Anatomy Morphology Palaeontology, 12(1). [[doi:10.18435/vamp29404]]
@@ Linia 401: / Linia 401: @@
 Malafaia, E., Mocho, P., Escaso, F., Narvaéz, I., Ortega, F. (2024). "Taxonomic and stratigraphic update of the material historically attributed to ''Megalosaurus'' from Portugal". Acta Palaeontologica Polonica. 69 (2): 127–171 [https://doi.org/10.4202%2Fapp.01113.2023]
 Molnar, R.E., Flannery, T.F., Rich, T.H.V. (1981). "An allosaurid theropod dinosaur from the Early Cretaceous of Victoria, Australia". Alcheringa. 5 (2): 141–146. [[doi:10.1080/03115518108565427]].
@@ Linia 410: / Linia 412: @@
 Paul, G.S. (1988). "Genus ''Allosaurus''". Predatory Dinosaurs of the World. New York: Simon & Schuster. pp. 307–313.
-Paul, G.S., Carpenter, K. (2010) “Allosaurus Marsh, 1877 (Dinosauria, Theropoda): proposed
+Paul, G.S., Carpenter, K. (2010) “''Allosaurus'' Marsh, 1877 (Dinosauria, Theropoda): proposed
 conservation of usage by designation of a neotype for its type species Allosaurus fragilis Marsh, 1877. Bulletin of Zoological Nomenclature 67(1) 53-56.

@@ Linia 105: / Linia 105: @@
 Skamieniałości przypisywane do ''Tyrannosaurus'' wykazują zróżnicowanie, m.in.
-w wielkości i kształcie różnych kości czaszki i jej otworów, masywności kręgów szyjnych, kształcie kości kulszowej ([[Kenneth Carpenter|Carpenter]], 1990), szerokości kości krzyżowej ([[Christopher Brochu|Brochu]], 2003) i kształcie rogu nadocznego na kości zaoczodołowej ([[Ralph Molnar|Molnar]], 1990; 2005). FMNH PR2081 różni  się od innych osobników pneumatyzacją szkieletu, szerokością przedniego rozszerzenia [[lemiesz]]a i szczegółami miejsca przyczepu żeber krzyżowych do kości biodrowej (Brochu, 2003). Kolejne okazy różnią się pewnymi cechami czaszki - zob. [[#Tyrannosaurus_.22x.22|''Tyrannosaurus'' "x"]]. Różnice w proporcjach mogą być dość znaczne, np. kość szczękowa (TMM 41436-1) z Teksasu (formacja [[Tornillo]] albo [[Javelina]] - górna część [Wick, 2014]) różni się przede wszystkim skróceniem (została ona nazwana ''Tyrannosaurus'' "vannus" w dysertacji Lawsona z 1972 r., później autor wycofał się z postulowania odrębności gatunkowej). Carpenter (1990) wykazał, że kość znajduje się poza zakresem różnorodności wykazywanym przez ''T. rex'' (5 osobników), lecz [[Thomas Carr|Carr]] i [[Thomas Williamson|Williamson]] (2000) wskazali, że podobnie zbudowana jest kość szczękowa niektórych innych okazów; Carpenter (2012 - w Dalman, 2013, s. 242) podtrzymuje swoje zdanie. Carr (2020) przebadał aż 44 okazy i wykazał, że wyjątkowość TMM 41436-1 wynika z ontogenezy. Wiele różnic wynika prawdopodobnie z [[ontogeneza|ontogenezy]] (zob. [[#Rozwój osobniczy]]) lub dymorfizmu płciowego (zob. niżej). Wyjaśnieniem pozostałych różnic jest prawdopodobnie zmienność osobnicza, być może też geograficzna czy chronologiczna; w grę mogą wchodzić także patologie i zniekształcenia pośmiertne.
+w wielkości i kształcie różnych kości czaszki i jej otworów, masywności kręgów szyjnych, kształcie kości kulszowej ([[Kenneth Carpenter|Carpenter]], 1990), szerokości kości krzyżowej ([[Christopher Brochu|Brochu]], 2003) i kształcie rogu nadocznego na kości zaoczodołowej ([[Ralph Molnar|Molnar]], 1990; 2005). FMNH PR2081 różni  się od innych osobników pneumatyzacją szkieletu, szerokością przedniego rozszerzenia [[lemiesz]]a i szczegółami miejsca przyczepu żeber krzyżowych do kości biodrowej (Brochu, 2003). Kolejne okazy różnią się pewnymi cechami czaszki - zob. [[#Tyrannosaurus_.22x.22|''Tyrannosaurus'' "x"]]. Różnice w proporcjach mogą być dość znaczne, np. kość szczękowa (TMM 41436-1) z Teksasu (formacja [[Tornillo]] albo [[Javelina]] - górna część [Wick, 2014]) różni się przede wszystkim skróceniem (została ona nazwana ''Tyrannosaurus'' "vannus" w dysertacji Lawsona z 1972 r., później autor wycofał się z postulowania odrębności gatunkowej). Carpenter (1990) wykazał, że kość znajduje się poza zakresem różnorodności wykazywanym przez ''T. rex'' (5 osobników), lecz [[Thomas Carr|Carr]] i [[Thomas Williamson|Williamson]] (2000) wskazali, że podobnie zbudowana jest kość szczękowa niektórych innych okazów; Carpenter (2012 - w Dalman, 2013, s. 242) podtrzymuje swoje zdanie. Carr (2020) przebadał aż 44 okazy i wykazał, że wyjątkowość TMM 41436-1 wynika z ontogenezy. Yun (2026) w wyniku analizy morfometrycznej stwierdził, że kość ta mieści się w zakresie zmienności osobniczej ''T. rex''. Wiele różnic wynika prawdopodobnie z [[ontogeneza|ontogenezy]] (zob. [[#Rozwój osobniczy]]) lub dymorfizmu płciowego (zob. niżej). Wyjaśnieniem pozostałych różnic jest prawdopodobnie zmienność osobnicza, być może też geograficzna czy chronologiczna; w grę mogą wchodzić także patologie i zniekształcenia pośmiertne.
 ===Dymorfizm płciowy===
@@ Linia 593: / Linia 593: @@
 Yun, C.-G. (2017). "Testing the hypotheses of the origin of ''Tyrannosaurus rex'': imigrant species, or native species? The Journal of Paleontological Sciences: JPS.C.2017.01 [https://www.aaps-journal.org/pdf/JPS.C.2017.01.pdf].
 Zheng, W., Jin, X., Xie, J., & Du, T. (2024). "The first deep-snouted tyrannosaur from Upper Cretaceous Ganzhou City of southeastern China". Scientific Reports. 14 (1). [[doi:10.1038/s41598-024-66278-5.]]

@@ Linia 30: / Linia 30: @@
 |-
 ! '''[[Lokacje|Miejsce występowania]]''':
-| [[Kanada]] - prowincje Alberta i Saskatchewan
+| [[Kanada]] - prowincje Alberta, Saskatchewan
-<small>(formacja [[Dinosaur Park]])</small>
+i prawdopodobnie Kolumbia Brytyjska
 być może [[USA]] - stan Montana
@@ Linia 71: / Linia 73: @@
 ==Budowa==
-Jak na tyranozauryda przystało, był drapieżnikiem atakującym swoje ofiary za pomocą szczęk uzbrojonych w wiele dużych zębów. Natomiast jego przednie kończyny były małe i być może nie nadawały się do walki a już na pewno nie byly główną bronią. W ewolucji nadrodziny [[Tyrannosauroidea]] da się zauważyć tendencję do powiększania rozmiarów czaszki i jednoczesnej redukcji przednich kończyn. Największa czaszka gorgozaura ma 99 cm długości - niewiele mniej od czaszki masywniejszego daspletozaura. Była ona duża w stosunku do reszty ciała, lecz jej masę zmniejszały otwory - tzw. okna. Wspólną cechą ''[[Albertosaurus]]'' i ''Gorgosaurus'' jest budowa czaszki - obie są długie w stosunku do wysokości, w porównaniu do ''[[Daspletosaurus]]'' i innych tyranozaurydów. Koniec pyska był zaokrąglony, kości nosowe i ciemieniowe były zrośnięte około linii środkowej czaszki, jak u innych przedstawicieli [[Tyrannosauridae]]. Oczodół był raczej okrągły niż owalny. Gorgozaur posiadał także charakterystyczne guzy nad oczami. Zbudowane były one z kości łzowej, podobnie jak u albertozaura i daspletozaura. Gorgozaura odróżnia od tego pierwszego kształt kości dookoła puszki mózgowej. Zęby są typowe dla tyranozaurydów - występuje charakterystyczny heterodontyzm. Gorgozaur miał, tak jak inne tyranozaurydy, osiem zębów przedszczękowych (wyrastających z kości przedszczękowej, na samym przedzie czaszki). Są one mniejsze od pozostałych i są ciasno upakowane. W przekroju mają kształt litery "D". Wyjątkową cechą gorgozaura jest pierwszy ząb z kości szczękowej, ma bowiem ten sam kształt, co te znajdujące się na przedzie szczęk. Pozostałe zęby w przekroju są bardziej owalne w porównaniu do zębów innych tyranozaurów, u których mają one kształt bardziej sztyletowaty. ''Gorgosaurus'' miał od 26 do 30 zębów szczękowych (oraz 8 przedszczękowych) i 30 do 34 w żuchwie. Cecha ta zbliża go do ''Albertosaurus'' i ''Daspletosaurus''. ''[[Tarbosaurus]]'' i ''[[Tyrannosaurus]]'' mają nieco mniej zębów. Budową reszty ciała przypomina pozostałe tyranozaurydy. ''Gorgosaurus'' miał silną szyję wygiętą w charakterystyczny dla teropodów kształt litery "S". Przednie łapki są skarłowaciałe i mają tylko dwa funkcjonalne palce; znane są osobniki z trzema kośćmi nadgarstka. Kończyny tylne są dłuższe niż u innych dinozaurów mięsożernych i uzbrojone są w trzy pazury umieszczone z przodu. Natomiast pierwszy palec jest niewielki i umiejscowiony z tyłu stopy - nie stykał się on z podłożem podczas poruszania się zwierzęcia. Kość piszczelowa jest dłuższa od kości udowej, co pozwala przypuszczać, że gorgozaur mógł szybko biegać. Lecz u osobników większych proporcje obu kości są mniej więcej równe - sugeruje to utratę zdolności do szybkiego poruszania się wśród starszych i większych osobników. Ogon dinozaura pełnił funkcję przeciwwagi i umożliwiał sprawny bieg. Gorgozaur jest jednym z nielicznych dinozaurów, u których odnaleziono odciski skóry. Takie ślady naukowcy przypisują też innym kilku tyranozaurydom - ''Albertosaurus'', ''Daspletosaurus'', ''Tarbosaurus'' oraz ''Tyrannosaurus''. Odciski skóry gorgozaura nie zawierają łusek.
+Jak na tyranozauryda przystało, był drapieżnikiem atakującym swoje ofiary za pomocą szczęk uzbrojonych w wiele dużych zębów. Natomiast jego przednie kończyny były małe i być może nie nadawały się do walki a już na pewno nie byly główną bronią. W ewolucji nadrodziny [[Tyrannosauroidea]] da się zauważyć tendencję do powiększania rozmiarów czaszki i jednoczesnej redukcji przednich kończyn. Największa czaszka gorgozaura ma 99 cm długości - niewiele mniej od czaszki masywniejszego daspletozaura. Była ona duża w stosunku do reszty ciała, lecz jej masę zmniejszały otwory - tzw. okna. Wspólną cechą ''[[Albertosaurus]]'' i ''Gorgosaurus'' jest budowa czaszki - obie są długie w stosunku do wysokości, w porównaniu do ''[[Daspletosaurus]]'' i innych tyranozaurydów. Koniec pyska był zaokrąglony, kości nosowe i ciemieniowe były zrośnięte około linii środkowej czaszki, jak u innych przedstawicieli [[Tyrannosauridae]]. Oczodół był raczej okrągły niż owalny. Gorgozaur posiadał także charakterystyczne guzy nad oczami. Zbudowane były one z kości łzowej, podobnie jak u albertozaura i daspletozaura. Gorgozaura odróżnia od tego pierwszego kształt kości dookoła puszki mózgowej. Zęby są typowe dla tyranozaurydów - występuje charakterystyczny heterodontyzm. Gorgozaur miał, tak jak inne tyranozaurydy, osiem zębów przedszczękowych (wyrastających z kości przedszczękowej, na samym przedzie czaszki). Są one mniejsze od pozostałych i są ciasno upakowane. W przekroju mają kształt litery "D". Wyjątkową cechą gorgozaura jest pierwszy ząb z kości szczękowej, ma bowiem ten sam kształt, co te znajdujące się na przedzie szczęk. Pozostałe zęby w przekroju są bardziej owalne w porównaniu do zębów innych tyranozaurów, u których mają one kształt bardziej sztyletowaty. ''Gorgosaurus'' miał od 26 do 30 zębów szczękowych (oraz 8 przedszczękowych) i 30 do 34 w żuchwie. Cecha ta zbliża go do ''Albertosaurus'' i ''Daspletosaurus''. ''[[Tarbosaurus]]'' i ''[[Tyrannosaurus]]'' mają nieco mniej zębów. Budową reszty ciała przypomina pozostałe tyranozaurydy. ''Gorgosaurus'' miał silną szyję wygiętą w charakterystyczny dla teropodów kształt litery "S". Przednie łapki są skarłowaciałe i mają tylko dwa funkcjonalne palce; znane są osobniki z trzema kośćmi nadgarstka. Kończyny tylne są dłuższe niż u innych dinozaurów mięsożernych i uzbrojone są w trzy pazury umieszczone z przodu. Natomiast pierwszy palec jest niewielki i umiejscowiony z tyłu stopy - nie stykał się on z podłożem podczas poruszania się zwierzęcia. Kość piszczelowa jest dłuższa od kości udowej, co pozwala przypuszczać, że gorgozaur mógł szybko biegać. Lecz u osobników większych proporcje obu kości są mniej więcej równe - sugeruje to utratę zdolności do szybkiego poruszania się wśród starszych i większych osobników. Ogon dinozaura pełnił funkcję przeciwwagi i umożliwiał sprawny bieg. Gorgozaur jest jednym z nielicznych dinozaurów, u których odnaleziono odciski skóry. Takie ślady naukowcy przypisują też innym kilku tyranozaurydom - ''Albertosaurus'', ''Daspletosaurus'', ''Tarbosaurus'' oraz ''Tyrannosaurus''. Zob. wiecej w [[Tyrannosauroidea#Prapióra]].
 [[Plik:Gorgosaurus_libratus_TMP_91.36.500_Currie_2003_APP.PNG|300px|thumb|right|Czaszka. Od góry: widok boczny, dolny, górny. Źródło: Currie, 2003.]]
@@ Linia 82: / Linia 84: @@
 ==Koegzystencja z ''Daspletosaurus''==
-W formacji Dinosaur Park ''Gorgosaurus'' żył razem z rzadszym tyranozaurynem - ''[[Daspletosaurus]]''. To jeden z nielicznych przykładów współwystępowania dwóch tyranozaurydów. Podobna sytuacja miała miejsce w Mongolii, gdzie ''[[Tarbosaurus]]'' żył obok mniejszego krewniaka - ''[[Alioramus]]''. Ponadto, także ''[[Tyrannosaurus]]'' być może egzystował razem z innym tyranozaurydem - ''[[Nanotyrannus]]''. W obu przypadkach mogły to być młode osobniki obu rodzajów. Jednak, jeżeli chodzi o gorgozaura i daspletozaura, sprawa wygląda inaczej - obaj mięsożercy są bardzo podobnej wielkości. W zapisie kopalnym mamy jeszcze sporo przykładów współwystępowania dużych drapieżnych dinozaurów. Na przykład we wczesnokredowej Afryce, gdzie razem żyły ''[[Kryptops]]'', ''[[Eocarcharia]]'' i ''[[Suchomimus]]''. W tym wypadku miały one z pewnością inne nisze pokarmowe - zuchomim był prawdopodobnie rybożerny, ale relacje między dwoma pozostałymi nie zostały jeszcze wyjaśnione, jednak inna budowa szczęk wskazuje raczej na inne nisze pokarmowe. Sytuacja z gorgozaurem i daspletozaurem przypomina bardziej późnojurajską Amerykę Północną, gdzie ''[[Allosaurus]]'' żył obok ''[[Torvosaurus]]'' i ''[[Saurophaganax]]''. Podobna sytuacja miała też miejsce w środkowojurajskiej Francji – żyły tam duże teropody ''[[Dubreuillosaurus]]'', ''[[Poekilopleuron]]'', ''[[Piveteausaurus]]'' oraz prawdopodobnie czwarta forma. W tych przypadkach mamy do czynienia z bardzo podobnymi do siebie drapieżnikami - pod względem budowy i wielkości. W dzisiejszych ekosystemach podobnej wielkości drapieżniki zajmują odrębne nisze ekologiczne dzięki innym zwyczajom i rozmieszczeniu. W roku [[1970]] [[Dale Russell]] zasugerował odrębność nisz pokarmowych obu rodzajów. Otóż według niego pospolitszy ''Gorgosaurus'' polował na hadrozaurydy, a masywniejszy i rzadszy ''[[Daspletosaurus]]'' na potencjalnie trudniejsze do upolowania ceratopsydy i dinozaury pancerne. Jednak w Montanie znaleziono daspletozaura (oznaczono go numerem OTM 200) ze szczątkami młodego hadrozauryda w okolicach żołądka. W przeciwieństwie do innych współczesnych im dinozaurów drapieżniki te nie preferowały niżej lub wyżej położonych terenów. Jednak wydaje się, że ''Gorgosaurus'' był częściej spotykany na obszarach północnych, np. w formacji Dinosaur Park w Kanadzie, a ''[[Daspletosaurus]]'' preferował obszary znajdujące się na południu. To samo da się zaobserwować u innych grup dinozaurów. Jedna z podrodzin ceratopsów - [[Chasmosaurinae]] i płaskogłowe dinozaury kaczodziobe ([[Saurolophinae]]) są częściej spotykane na południu. Druga grupa ceratopsów - [[Centrosaurinae|centrozauryny]] i grzebieniaste dinozaury kaczodziobe ([[Lambeosaurinae]]) preferowały północne obszary. [[Thomas Holtz|Holtz]] wyciągnął z tego wniosek, że tyrannozauryny (''[[Daspletosaurus]]'' i ''[[Tyrannosaurus]]''), chasmozauryny i hadrozauryny były ściślej powiązane ze sobą więzami pokarmowymi. Potwierdzają to znaleziska z późniejszego okresu - w późnym mastychcie tyranozauryny (''[[Tyrannosaurus]]''), chasmozauryny (''[[Triceratops]]'') i hadrozauryny (''[[Edmontosaurus]]'') są szeroko rozpowszechnione, a centrozauryny, albertozauryny nie są już spotykane, natomiast lambeozauryny, o ile jeszcze tam żyły, są bardzo rzadkie.
+W formacji Dinosaur Park ''Gorgosaurus'' żył razem z rzadszym tyranozaurynem - ''[[Daspletosaurus]]''. To jeden z nielicznych przykładów współwystępowania dwóch tyranozaurydów. Podobna sytuacja miała miejsce w Mongolii, gdzie ''[[Tarbosaurus]]'' żył obok mniejszego krewniaka - ''[[Alioramus]]''. Ponadto, także ''[[Tyrannosaurus]]''egzystował razem z innym tyranozaurydem - ''[[Nanotyrannus]]''. Jednak, jeżeli chodzi o gorgozaura i daspletozaura, sprawa wygląda inaczej - obaj mięsożercy są bardzo podobnej wielkości. W zapisie kopalnym mamy jeszcze sporo przykładów współwystępowania dużych drapieżnych dinozaurów. Na przykład we wczesnokredowej Afryce, gdzie razem żyły ''[[Kryptops]]'', ''[[Eocarcharia]]'' i ''[[Suchomimus]]''. W tym wypadku miały one z pewnością inne nisze pokarmowe - zuchomim był prawdopodobnie rybożerny, ale relacje między dwoma pozostałymi nie zostały jeszcze wyjaśnione, jednak inna budowa szczęk wskazuje raczej na inne nisze pokarmowe. Sytuacja z gorgozaurem i daspletozaurem przypomina bardziej późnojurajską Amerykę Północną, gdzie ''[[Allosaurus]]'' żył obok ''[[Torvosaurus]]'' i ''[[Saurophaganax]]''. Podobna sytuacja miała też miejsce w środkowojurajskiej Francji – żyły tam duże teropody ''[[Dubreuillosaurus]]'', ''[[Poekilopleuron]]'', ''[[Piveteausaurus]]'' oraz prawdopodobnie czwarta forma. W tych przypadkach mamy do czynienia z bardzo podobnymi do siebie drapieżnikami - pod względem budowy i wielkości. W dzisiejszych ekosystemach podobnej wielkości drapieżniki zajmują odrębne nisze ekologiczne dzięki innym zwyczajom i rozmieszczeniu. W roku [[1970]] [[Dale Russell]] zasugerował odrębność nisz pokarmowych obu rodzajów. Otóż według niego pospolitszy ''Gorgosaurus'' polował na hadrozaurydy, a masywniejszy i rzadszy ''[[Daspletosaurus]]'' na potencjalnie trudniejsze do upolowania ceratopsydy i dinozaury pancerne. Jednak w Montanie znaleziono daspletozaura (oznaczono go numerem OTM 200) ze szczątkami młodego hadrozauryda w okolicach żołądka. W przeciwieństwie do innych współczesnych im dinozaurów drapieżniki te nie preferowały niżej lub wyżej położonych terenów. Jednak wydaje się, że ''Gorgosaurus'' był częściej spotykany na obszarach północnych, np. w formacji Dinosaur Park w Kanadzie, a ''[[Daspletosaurus]]'' preferował obszary znajdujące się na południu. To samo da się zaobserwować u innych grup dinozaurów. Jedna z podrodzin ceratopsów - [[Chasmosaurinae]] i płaskogłowe dinozaury kaczodziobe ([[Saurolophinae]]) są częściej spotykane na południu. Druga grupa ceratopsów - [[Centrosaurinae|centrozauryny]] i grzebieniaste dinozaury kaczodziobe ([[Lambeosaurinae]]) preferowały północne obszary. [[Thomas Holtz|Holtz]] wyciągnął z tego wniosek, że tyrannozauryny (''[[Daspletosaurus]]'' i ''[[Tyrannosaurus]]''), chasmozauryny i hadrozauryny były ściślej powiązane ze sobą więzami pokarmowymi. Potwierdzają to znaleziska z późniejszego okresu - w późnym mastychcie tyranozauryny (''[[Tyrannosaurus]]''), chasmozauryny (''[[Triceratops]]'') i hadrozauryny (''[[Edmontosaurus]]'') są szeroko rozpowszechnione, a centrozauryny, albertozauryny nie są już spotykane, natomiast lambeozauryny, o ile jeszcze tam żyły, są bardzo rzadkie.
 [[Plik:Dr. Bob Bakker with Dino.jpg|300px|thumb|right|Słynny paleontolog Robert Bakker przy szkielecie gorgozaura. Autor zdjęcia: Ed Shippul [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dr._Bob_Bakker_with_Dino.jpg].]]
@@ Linia 92: / Linia 94: @@
 ==Historia odkryć==
-Typowy gatunek (i jedyny ważny) - ''Gorgosaurus libratus'' został po raz pierwszy opisany przez Lawrence'a Lambe w roku [[1914]]. [[Holotyp]] (CNM 2120) to prawie kompletny szkielet mierzący 8,25 m długości wraz z czaszką, odkryty w [[1913]] roku przez Charlesa M. Sternberga w formacji Dinosaur Park w Kanadzie. Był to pierwszy tyranozauryd ze znalezioną dłonią, którą zaadaptowano później także do gatunku ''[[Tyrannosaurus]] rex''. Mniej więcej tym samym czasie odnaleziono cztery kolejne czaszki ''G. libratus'', trzy z nich razem ze szkieletem. Zostały opisane przez Matthewa i Browna w [[1923]] roku. Obaj opisali też piąty szkielet ''Gorgosaurus'' (AMNH 5664), znaleziony i sprzedany do ich muzeum przez Sternberga w [[1917]] roku. Był on mniejszy od innych osobników, miał niższą i delikatniejszą czaszkę i dłuższe proporcjonalnie nogi. Posiadał on także niezrośnięte szwy między kośćmi, a są to cechy typowe dla młodych zwierząt, lecz mimo tego paleontolodzy nadali szczątkom nową nazwę gatunkową - ''G. sternbergi''. Obecnie uważa się go za młodego ''G. libratus''. Później znaleziono jeszcze wiele innych osobników. W roku [[1856]] [[Joseph Leidy]] opisał dwa przedszczękowe zęby pochodzące od tyranozauryda, znalezione w Montanie. Ponieważ były wielkie i nieznany był ich właściciel, nadał im nazwę ''[[Deinodon]]'' ("straszny ząb"). Matthew i Brown w roku [[1922]] uznali, że są one nieodróżnialne od tych znanych z rodzaju ''Gorgosaurus'', lecz z powodu braku szkieletu deinodona, nie zsynomizowali tych dwóch [[rodzaj]]ów. Pomimo że zęby te są bardzo podobne do zębów gorgozaura, to nie ustalono, czy rzeczywiście do niego należały. Generalnie zęby tyranozaurydów są bowiem bardzo podobne do siebie i nie da się ustalić z pewnością, że należały do konkretnego rodzaju. Dzisiaj deinodont uważany jest za rodzaj nieważny - ''[[nomen dubium]]''. Największym znalezionym gorgozaurem jest okaz oznaczony numerem katalogowym RTMP 94.12.602 - mierzył on 10 m długości. Szkielet pochodzi od zwierzęcia, które w chwili śmierci miało 18 lat i zawiera czaszkę, strzemiączko, obojczyk i kość udową. Szkielet jednego z okazów z Montany (TCMI 2001.89.1) zawiera wiele patologii, takich jak: zagojona rana na nodze i żebru, pęknięcia kręgów, infekcja żuchwy i stałe ubytki w uzębieniu, a także, co nie jest pewne, guz mózgu. Nie wiadomo jednak, czy gorgozaury odnalezione w Montanie należą do typowego gatunku ''G. libratus'', czy to może nowy gatunek gorgozaura.
+Typowy gatunek (i jedyny ważny) - ''Gorgosaurus libratus'' został po raz pierwszy opisany przez Lawrence'a Lambe w roku [[1914]]. [[Holotyp]] (CNM 2120) to prawie kompletny szkielet mierzący 8,25 m długości wraz z czaszką, odkryty w [[1913]] roku przez Charlesa M. Sternberga w formacji Dinosaur Park w Kanadzie. Był to pierwszy tyranozauryd ze znalezioną dłonią, którą zaadaptowano później także do gatunku ''[[Tyrannosaurus]] rex''. Mniej więcej tym samym czasie odnaleziono cztery kolejne czaszki ''G. libratus'', trzy z nich razem ze szkieletem. Zostały opisane przez Matthewa i Browna w [[1923]] roku. Obaj opisali też piąty szkielet ''Gorgosaurus'' (AMNH 5664), znaleziony i sprzedany do ich muzeum przez Sternberga w [[1917]] roku. Był on mniejszy od innych osobników, miał niższą i delikatniejszą czaszkę i dłuższe proporcjonalnie nogi. Posiadał on także niezrośnięte szwy między kośćmi, a są to cechy typowe dla młodych zwierząt, lecz mimo tego paleontolodzy nadali szczątkom nową nazwę gatunkową - ''G. sternbergi''. Obecnie uważa się go za młodego ''G. libratus''. Później znaleziono jeszcze wiele innych osobników. W roku [[1856]] [[Joseph Leidy]] opisał dwa przedszczękowe zęby pochodzące od tyranozauryda, znalezione w Montanie. Ponieważ były wielkie i nieznany był ich właściciel, nadał im nazwę ''[[Deinodon]]'' ("straszny ząb"). Matthew i Brown w roku [[1922]] uznali, że są one nieodróżnialne od tych znanych z rodzaju ''Gorgosaurus'', lecz z powodu braku szkieletu deinodona, nie zsynomizowali tych dwóch [[rodzaj]]ów. Pomimo że zęby te są bardzo podobne do zębów gorgozaura, to nie ustalono, czy rzeczywiście do niego należały. Generalnie zęby tyranozaurydów są bowiem bardzo podobne do siebie i nie da się ustalić z pewnością, że należały do konkretnego rodzaju. Dzisiaj deinodont uważany jest za rodzaj nieważny - ''[[nomen dubium]]''. Największym znalezionym gorgozaurem jest okaz oznaczony numerem katalogowym RTMP 94.12.602 - mierzył on 10 m długości. Szkielet pochodzi od zwierzęcia, które w chwili śmierci miało 18 lat i zawiera czaszkę, strzemiączko, obojczyk i kość udową. Szkielet jednego z okazów z Montany (TCMI 2001.89.1) zawiera wiele patologii, takich jak: zagojona rana na nodze i żebru, pęknięcia kręgów, infekcja żuchwy i stałe ubytki w uzębieniu, a także, co nie jest pewne, guz mózgu. Nie wiadomo jednak, czy gorgozaury odnalezione w Montanie należą do typowego gatunku ''G. libratus'', czy to może nowy gatunek gorgozaura. Odkrycie szczątków młodego osobnika, przypisanych do ''G. libratus'' na terenie Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie znacząco rozszerzyło zasięg geograficzny tego gatunku (Coppock i in., 2026).
 [[Plik:Gorgosaurus libratus by raph04art-danyd21.jpg|300px|thumb|right|Para gorgozaurów śledząca stado dinozaurów rogatych. Autor: Raph04art..  [http://raph04art.deviantart.com/art/Gorgosaurus-Libratus-644896153 ].]]
@@ Linia 139: / Linia 141: @@
 ==Wybrana bibliografia==
-<small>
+<small>Coppock, C.C., Larsson, H.C.E. & Currie, P.J. (2026). "A juvenile specimen of Gorgosaurus libratus from the Wapiti Formation of northeastern British Columbia, Canada sheds light on the palaeoecology of Upper Campanian tyrannosaurids." Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology. 114007. [[doi:10.1016/j.palaeo.2026.114007]].
 Currie, Philip J. (2003). "Cranial anatomy of tyrannosaurids from the Late Cretaceous of Alberta". Acta Palaeontologica Polonica 48 (2): 191-226.

@@ Linia 47: / Linia 47: @@
 ==Budowa==
-''Jian'' był średniej wielkości [[Microraptorinae|mikroraptorynem]] większym od ''[[Microraptor]]'' a mniejszym od ''[[Sinornithosaurus]]''. Jego kość krucza była proporcjonalnie dłuższa w stosunki do kości ramiennej niż u jego krewnych. Dystalne (dalsze) kłykcie kości ramiennej były rozwinięte na przedniej powierzchni kości. ''Jian'' miał dobrze rozwinięty otwór na brzusznej (dolnej) stronie bliższego końca kości promieniowej.
+''Jian'' był średniej wielkości [[Microraptorinae|mikroraptorynem]] większym od ''[[Microraptor]]'' a mniejszym od ''[[Sinornithosaurus]]''. Jego kość krucza była proporcjonalnie dłuższa w stosunku do kości ramiennej niż u jego krewnych. Dystalne (dalsze) kłykcie kości ramiennej były rozwinięte na przedniej powierzchni kości. ''Jian'' miał dobrze rozwinięty otwór na brzusznej (dolnej) stronie bliższego końca kości promieniowej.
 ==Spis gatunków==

@@ Linia 44: / Linia 44: @@
 ==Materiał kopalny==
-[[Plik: Probrachylophosaurus.jpg|300px|thumb|right|Czaszka ''P. bergeri''. Autor zdjęcia: ケラトプスユウタ[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Probrachylophosaurus.jpg].]]
+[[Plik:Probrachylophosaurus skull.jpg|300px|thumb|right|Czaszka ''P. bergeri''. Autor zdjęcia: Montanoceratops [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Probrachylophosaurus_skull.jpg].]]
 Holotyp - MOR 2929 - to dość kompletny, choć [[Szkielet artykułowany|nieartykułowany]] szkielet z czaszką. Drugi okaz - MOR 1097 - to fragmentaryczna czaszka niedojrzałego osobnika. Okazy odnaleziono w stanie Montana, w skałach formacji [[Judith River]].

@@ Linia 42: / Linia 42: @@
 ''Changzhousaurus'' był jednym z najmniejszych nieptasich teropodów, aczkolwiek holotyp należał do osobnika nie w pełni wyrośniętego, o czym świadczy m.in. brak zrośnięcia się kości stępu i śródstopia. Czaszka była proporcjonalnie mała (krótsza niż kość udowa) i głęboka, z relatywnie krótkim pyskiem. Nozdrza były zorientowane tylno-grzbietowo. Przednia krawędź kości przedszczękowej była niemal pionowa, jak u niektórych [[Troodontidae|troodontydów]] i [[Oviraptorosauria|owiraptorozaurów]]. Kości przedszczękowe miały po cztery zęby, a szczękowe – po około piętnaście rzadko rozmieszczonych zębów. Zarówno zęby przedszczękowe jak i szczękowe nie miały piłkowanych krawędzi. W kościach zębowych znajdowało się prawdopodobnie po dwadzieścia zębów. Przednie zęby żuchwy były smukłe, gęsto upakowane, lekko zakrzywione do tyłu i pozbawione ząbkowania. Tylne zęby były bardziej zakrzywione i wykazywały serrację na tylnych krawędziach.
-Kręgosłup ''Changzhousaurus'' składał się prawdopodobnie z 10 kręgów szyjnych, 13 grzbietowych, 6 krzyżowych i 22 ogonowych. Te ostatnie wykazywały dwie cechy unikatowe dla ''Changzhousaurus''. Kończyny przednie były względnie długie i stanowiły 60% długości kończyn tylnych. Ramiona i przedramiona były zbliżonej długości, a czteropalczaste dłonie stanowiły 115% długości kości ramiennej. Drugi i czwarty palec były wydłużone. Paliczek dłoni IV-1 odznaczał się szczególnie masywną budową. Kość biodrowa była krótka i płytka, co jest cechą wielu wczesnych przedstawicieli [[Paraves]]. Stosunkowo długa była za to kość łonowa. Kończyny tylne charakteryzowały się wydłużonym podudziem i długimi, smukłymi paliczkami stóp. Odróżnia to ''Changzhousaurus'' od szybko biegających [[Ornithomimosauria|ornitomimozaurów]] czy [[Oviraptorosauria|owiraptorozaurów]], które miały raczej krótkie i krępe paliczki.
+Kręgosłup ''Changzhousaurus'' składał się prawdopodobnie z 10 kręgów szyjnych, 13 grzbietowych, 6 krzyżowych i 22 ogonowych. Te ostatnie wykazywały dwie cechy unikatowe dla ''Changzhousaurus''. Kończyny przednie były względnie długie i stanowiły 60% długości kończyn tylnych. Ramiona i przedramiona były zbliżonej długości, a trójpalczaste dłonie stanowiły 115% długości kości ramiennej. Drugi i czwarty palec (Xu numeruje palce tetanurów jako II, III i IV) były wydłużone. Paliczek dłoni IV-1 odznaczał się szczególnie masywną budową. Kość biodrowa była krótka i płytka, co jest cechą wielu wczesnych przedstawicieli [[Paraves]]. Stosunkowo długa była za to kość łonowa. Kończyny tylne charakteryzowały się wydłużonym podudziem i długimi, smukłymi paliczkami stóp. Odróżnia to ''Changzhousaurus'' od szybko biegających [[Ornithomimosauria|ornitomimozaurów]] czy [[Oviraptorosauria|owiraptorozaurów]], które miały raczej krótkie i krępe paliczki.
 Zachowały się odciski pochwy rogowej, która zwiększała długość i stopień zakrzywienia pazurów dłoni i stóp ''Changzhousaurus''. Niemal całe ciało tego małego teropoda pokrywały różne typy piór, szczegóły są jednak słabo widoczne ze względu na stan zachowania odcisków. Najbardziej charakterystyczna cechą upierzenia stanowiło około szesnastu wydłużonych piór na końcu ogona, osiągających nawet 20 cm długości. Obficie upierzone były zwłaszcza kończyny, podobnie jak u [[Microraptorinae|mikroraptorynów]], [[Anchiornithidae|anchiornitydy]] i wczesnego ptaka ''[[Sapeornis]]''. Najdłuższe lotki zlokalizowane były w połowie długości kości śródręcza i osiągały ok. 12 cm. Pióra pokrywające kończyny tylne mierzyły od ok. 2,5 cm na udach do ok. 6 cm w okolicach śródstopia.
 ''Changzhousaurus'' wykazuje cechy właściwe dla różnych grup małych teropodów. Xu uznał, że jest on niewątpliwym przedstawicielem Pennaraptora, a najprawdopodobniej wczesnym deinonychozaurem, lecz możliwa jest jego pozycja jako anchiornityna lub nawet wczesnego ptaka.
 ==Paleobiologia==