Encyklopedia Dinozaury.com - Ostatnie zmiany [pl]

Archaeopteryx

2026-09-28T20:03:45Z

‎Czaszka

Nanotyrannus

2026-09-28T19:37:08Z

Plik:Foremost Fm 1.jpg

2026-09-28T19:21:43Z

Paweł przesłał Plik:Foremost Fm 1.jpg Osłonięcia skał formacji Foremost wzdłuż przebiegającej rzeki Milk River. Fot. Georgialh Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Foremost_Fm_1.jpg Licencja: CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
Osłonięcia skał formacji Foremost wzdłuż przebiegającej rzeki Milk River. Fot. Georgialh

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Foremost_Fm_1.jpg

Licencja: CC BY-SA 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

Plik:Xenoceratops.jpg

2026-09-28T19:19:21Z

Paweł przesłał Plik:Xenoceratops.jpg Zrekonstruowana czaszka ''Xenoceratops''. Fot. ケラトプスユウタ Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Xenoceratops.jpg Licencja: CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
Zrekonstruowana czaszka ''[[Xenoceratops]]''. Fot. ケラトプスユウタ

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Xenoceratops.jpg

Licencja: CC BY-SA 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

Plik:Xenoceratops environment.jpg

2026-09-28T19:17:16Z

Paweł przesłał Plik:Xenoceratops environment.jpg Rekonstrukcja paleośrodowiska formacji Foremost. Autor: ABelov2014 Źródło: https://www.deviantart.com/abelov2014/art/Xenoceratops-700152193 Licencja: CC BY 3.0 https://creativecommons.org/licenses/by/3.0/

Nowa strona

== Opis ==
Rekonstrukcja paleośrodowiska formacji Foremost. Autor: ABelov2014

Źródło: https://www.deviantart.com/abelov2014/art/Xenoceratops-700152193

Licencja: CC BY 3.0
https://creativecommons.org/licenses/by/3.0/

Nanotyrannus

2026-09-28T15:07:51Z

‎Spis gatunków

Larsonvenator

2026-09-28T14:45:59Z

Przekierowanie do Nanotyrannus

Nowa strona

#REDIRECT: [[Nanotyrannus]]

Gilmoretyrannus

2026-09-28T14:45:38Z

Przekierowanie do Nanotyrannus

Nowa strona

#REDIRECT: [[Nanotyrannus]]

Strona główna

2026-09-28T13:32:42Z

Archaeopteryx

2026-09-28T12:29:52Z

‎Taksonomia

Plik:Einiosaurus and Maiasaura.jpg

2026-09-28T09:56:51Z

Paweł przesłał Plik:Einiosaurus and Maiasaura.jpg ''Einiosaurus'' w towarzystwie ''Maiasaura''. Autor: ABelov2014 Źródło: https://abelov2014.deviantart.com/art/Einiosaurus-Maiasaura-697384389 Licencja: CC BY-SA 3.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
''[[Einiosaurus]]'' w towarzystwie ''[[Maiasaura]]''. Autor: ABelov2014

Źródło: https://abelov2014.deviantart.com/art/Einiosaurus-Maiasaura-697384389

Licencja: CC BY-SA 3.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.en

Plik:Einiosaurus skull.jpg

2026-09-28T09:52:48Z

Paweł przesłał Plik:Einiosaurus skull.jpg Zrekonstruowana czaszka einiozaura. Fot. Maarten Heerlien. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Einiosaurus_skull.jpg Licencja: CC BY-SA 2.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
Zrekonstruowana czaszka einiozaura. Fot. Maarten Heerlien.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Einiosaurus_skull.jpg

Licencja: CC BY-SA 2.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0/deed.en

Plik:Einiosaurus procurvicornis.png

2026-09-28T09:48:16Z

Paweł przesłał Plik:Einiosaurus procurvicornis.png Rekonstrukcja ''Einiosaurus''. Autor: Connor Ashbridge. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Einiosaurus_procurvicornis.png Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
Rekonstrukcja ''Einiosaurus''. Autor: Connor Ashbridge.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Einiosaurus_procurvicornis.png

Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Alcmonavis

2026-09-27T19:47:01Z

Foth i Rauhut, 2026

Tyrannosauroidea

2026-09-26T22:31:34Z

‎Strategie polowania

Tyrannosaurus

2026-09-25T22:05:59Z

‎Bibliografia

2026

2026-09-25T15:02:49Z

G ważne

2026-09-25T14:54:20Z

G

2026-09-25T14:53:56Z

L ważne

2026-09-25T14:53:09Z

L

2026-09-25T14:52:52Z

Strona główna

2026-09-25T14:51:57Z

Nasutoceratops

2026-09-24T21:08:52Z

Nasutoceratops

2026-09-24T19:11:27Z

Plik:Kaiparowits fauna.jpg

2026-09-24T19:05:28Z

Paweł przesłał Plik:Kaiparowits fauna.jpg Dinozaury z formacji ''Kaiparowits''. ''Nasutoceratops'' znajduje się w oddali po prawej stronie. Autor: ABelov2014. Źródło: https://www.deviantart.com/abelov2014/art/Utahceratops%2C-Nasutoceratops%2C-Kosmoceratops-720725612 Licencja: CC...

Nowa strona

== Opis ==
Dinozaury z formacji ''[[Kaiparowits]]''. ''[[Nasutoceratops]]'' znajduje się w oddali po prawej stronie. Autor: ABelov2014.

Źródło: https://www.deviantart.com/abelov2014/art/Utahceratops%2C-Nasutoceratops%2C-Kosmoceratops-720725612

Licencja: CC BY 3.0
https://creativecommons.org/licenses/by/3.0/deed.en

Plik:NasutoceratopsArizona.jpg

2026-09-24T18:57:20Z

Paweł przesłał Plik:NasutoceratopsArizona.jpg Zrekonstruowana czaszka ''Nasutoceratops''. Fot. MWAK Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NasutoceratopsArizona.jpg Licencja: CC0 1.0 https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
Zrekonstruowana czaszka ''[[Nasutoceratops]]''. Fot. MWAK

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NasutoceratopsArizona.jpg

Licencja: CC0 1.0
https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en

Plik:Nasutoceratops skeleton.jpg

2026-09-24T18:53:13Z

Paweł przesłał Plik:Nasutoceratops skeleton.jpg Rekonstrukcja szkieletu ''Nasutoceratops''. Na biało odnalezione kości. Skala 1 m. Źródło. Sampson i in., 2013 Sampson, S.D., Lund, K. E., Loewen, M. A., Farke, A. A. & Clayton, K. E. (2013). "A remarkable short-snouted horned dinosaur f...

Nowa strona

== Opis ==
Rekonstrukcja szkieletu ''[[Nasutoceratops]]''. Na biało odnalezione kości. Skala 1 m. Źródło. [[Sampson]] i in., 2013

Sampson, S.D., Lund, K. E., Loewen, M. A., Farke, A. A. & Clayton, K. E. (2013). "A remarkable short-snouted horned dinosaur from the Late Cretaceous (Late Campanian) of southern Laramidia". Proceedings of the Royal Society of London, series B. [[doi:10.1098/rspb.2013.1186]]

Licencja: CC BY 3.0
https://creativecommons.org/licenses/by/3.0/deed.en

Plik:Nasutoceratops during preparation.jpg

2026-09-24T13:03:08Z

Paweł przesłał Plik:Nasutoceratops during preparation.jpg Holotyp ''Nasutoceratops'' podczas preparacji. Fot. Brett Neilson Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nasutoceratops_during_preparation.jpg Licencja: CC BY 2.0 https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
[[Holotyp]] ''[[Nasutoceratops]]'' podczas preparacji. Fot. Brett Neilson

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nasutoceratops_during_preparation.jpg

Licencja: CC BY 2.0
https://creativecommons.org/licenses/by/2.0/deed.en

Plik:Nasutoceratops UDL.png

2026-09-24T13:00:34Z

Paweł przesłał Plik:Nasutoceratops UDL.png Rekonstrukcja ''Nasutoceratops''. Autor: TotalDino. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nasutoceratops_TD.png Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
Rekonstrukcja ''Nasutoceratops''. Autor: TotalDino.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nasutoceratops_TD.png

Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Plik:Igai semkhu.png

2026-09-22T20:16:35Z

Paweł przesłał Plik:Igai semkhu.png Rekonstrukcja ''Igai''. Autor: Connor Ashbridge. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Igai_semkhu.png Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
Rekonstrukcja ''Igai''. Autor: Connor Ashbridge.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Igai_semkhu.png

Licencja: CC-BY 4.0. https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.en

Wannanosaurus

2026-09-22T20:09:45Z

Plik:Wannanosaurus-Paleozoological Museum of China.jpg

2026-09-22T20:08:49Z

Paweł przesłał Plik:Wannanosaurus-Paleozoological Museum of China.jpg Elementy czaszki holotypu ''Wannanosaurus''. Autor zdjęcia: Jonathan Chen. Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wannanosaurus-Paleozoological_Museum_of_China.jpg Licencja: CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/dee...

Nowa strona

== Opis ==
Elementy czaszki holotypu ''Wannanosaurus''. Autor zdjęcia: Jonathan Chen.

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wannanosaurus-Paleozoological_Museum_of_China.jpg

Licencja: CC BY-SA 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

Plik:Wannanosaurus yansiensis.png

2026-09-22T20:01:03Z

Paweł przesłał Plik:Wannanosaurus yansiensis.png Rekonstrukcja ''Wannanosaurus''. Autor: Cesar Diaz Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wannanosaurus_yansiensis.png Licencja: CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
Rekonstrukcja ''Wannanosaurus''. Autor: Cesar Diaz

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wannanosaurus_yansiensis.png

Licencja: CC BY-SA 4.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.en

Wannanosaurus

2026-09-22T19:55:09Z

Albertadromeus

2026-09-22T19:49:03Z

Plik:Albertadromeus LM.png

2026-09-22T19:41:22Z

Paweł przesłał Plik:Albertadromeus LM.png Rekonstrukcja ''Albertadromeus''. Autor: Levi Martinez-Reza Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Albertadromeus_LM.png Licencja: CC BY-SA 3.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.en

Nowa strona

== Opis ==
Rekonstrukcja ''Albertadromeus''. Autor: Levi Martinez-Reza

Źródło: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Albertadromeus_LM.png

Licencja: CC BY-SA 3.0
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/deed.en

Gigantoraptor

2026-09-22T19:29:04Z

@@ Linia 204: / Linia 204: @@
 ===Szkielet===
 ====Czaszka====
-Czaszka archeopteryksa miała trójkątny boczny profil z długim, niskim pyskiem i głębokim regionem oczodołowym, podobnie jak u ''[[Anchiornis]]'' czy ''[[Mei]]''. Szczęki wypełniały niewielkie, stożkowate zęby pozbawione piłkowanych krawędzi. Ich liczba była zmienna w zależności od okazu/gatunku (zob. dalej). Jedną z charakterystycznych cech archeopteryksa był kształt zębów przedszczękowych i przednich zębów żuchwy. Były one proste u podstawy i miały bulwiastą, silnie zakrzywioną część wierzchołkową (Rauhut i in., 2018). Największymi otworami czaszki były oczodoły. Budowa podniebienia była pośrednia między [[Troodontidae|troodontydami]] a kredowymi ptakami. Ogólna architektura czaszki była mniej sztywna niż u nieptasich teropodów (O'Connor i in., 2025A). Badania czaszki z 2025 r. wykazały obecność wielu cech właściwych współczesnym ptakom. Duże otwory nerwowo-naczyniowe na końcach szczęk wskazują na występowanie struktury tkanek miękkich, wyposażonych w receptory czuciowe. Stwierdzono też występowanie brodawek gębowych oraz obecność skostniałej podstawy języka, pozwalającej na jego większą ruchomość. Wszystkie te cechy zwiększają wydajność żerowania u współczesnych ptaków i wyewoluowały prawdopodobnie pod wpływem presji, wywołanej zwiększonym zapotrzebowaniem kalorycznym w wyniku uzyskania zdolności do aktywnego lotu (O'Connor i in., 2025B).
+Czaszka archeopteryksa miała trójkątny boczny profil z długim, niskim pyskiem i głębokim regionem oczodołowym, podobnie jak u ''[[Anchiornis]]'' czy ''[[Mei]]''. Szczęki wypełniały niewielkie, stożkowate zęby pozbawione piłkowanych krawędzi. Ich liczba była zmienna w zależności od okazu/gatunku (zob. dalej). Jedną z charakterystycznych cech archeopteryksa był kształt zębów przedszczękowych i przednich zębów żuchwy. Były one proste u podstawy i miały bulwiastą, silnie zakrzywioną część wierzchołkową (Rauhut i in., 2018). Największymi otworami czaszki były oczodoły. Budowa podniebienia była pośrednia między [[Troodontidae|troodontydami]] a kredowymi ptakami. Ogólna architektura czaszki była mniej sztywna niż u nieptasich teropodów (O'Connor i in., 2025A). Badania czaszki z 2025 r. wykazały obecność wielu cech właściwych współczesnym ptakom. Duże otwory nerwowo-naczyniowe na końcach szczęk wskazują na występowanie struktury tkanek miękkich, wyposażonych w receptory czuciowe. Stwierdzono też występowanie brodawek gębowych oraz obecność skostniałej podstawy języka, pozwalającej na jego większą ruchomość. Wszystkie te cechy zwiększają wydajność żerowania u współczesnych ptaków i wyewoluowały prawdopodobnie pod wpływem presji, wywołanej zwiększonym zapotrzebowaniem kalorycznym w wyniku uzyskania zdolności do aktywnego lotu (O'Connor i in., 2025B). Wyrostek kwadratowo-jarzmowy kości jarzmowej był bardzo smukły. U archeopteryksa nie występowało okno żuchwowe (Foth i Rauhut, 2026).
 ====Kończyny====
@@ Linia 213: / Linia 213: @@
 ====Kręgosłup====
-Kompletny kręgosłup zachował się u okazu chicagowskiego. Składa się on z 9 kręgów szyjnych, 14 grzbietowych, 5 krzyżowych i 24 ogonowych. Dzięki odkryciu tego okazu wiemy, że ogon archeopteryksa był dłuższy niż do tej pory sądzono. Ciekawą cechą była obecność podwójnego proatlasu (dodatkowego łuku neuralnego między czaszką a atlasem). Jest to cecha nieznana u kopalnych ptaków bardziej zaawansowanych niż archeopteryks i przypomina stan zaobserwowany u dromeozauryda ''[[Tsaagan]]'' i troodontyda ''[[Sinovenator]]'' (O'Connor i in., 2025).
+Kompletny kręgosłup zachował się u okazu chicagowskiego. Składa się on z 9 kręgów szyjnych, 14 grzbietowych, 5 krzyżowych i 24 ogonowych. Dzięki odkryciu tego okazu wiemy, że ogon archeopteryksa był dłuższy niż do tej pory sądzono. Wg Fotha i Rauhuta (2026) obecność mniej niż 25 kręgów ogonowych jest cechą diagnostyczną archeopteryksa. Ciekawą cechą była obecność podwójnego proatlasu (dodatkowego łuku neuralnego między czaszką a atlasem). Jest to cecha nieznana u kopalnych ptaków bardziej zaawansowanych niż archeopteryks i przypomina stan zaobserwowany u dromeozauryda ''[[Tsaagan]]'' i troodontyda ''[[Sinovenator]]'' (O'Connor i in., 2025).
 ====Zmienność wewnątrzgatunkowa====
@@ Linia 219: / Linia 219: @@
 Duża zmienność u tego rodzaju jest tłumaczona na kilka sposobów. Pierwszy to dymorfizm płciowy- zmiany mogą być różnicami między samcami i samicami archeopteryksa. Drugi to zmiany ontogenetyczne, tj. różnice wywołane różnym wiekiem poszczególnych osobników. Możliwe jest również, że zmiany są wywołane barierą geograficzną  między poszczególnymi populacjami ''Archaeopteryx'' (podobnie, jak dzisiaj w przypadku zięb Darwina). W tym przypadku barierą byłoby morze, które utrudniałoby przemieszczanie się archeopteryksów między wyspami.
-Wszystkie osobniki, których czaszki się zachowały, posiadają 4 zęby przedszczękowe. Odstępy między tymi zębami są jednak różne. 11. okaz archeopteryksa ma zęby rozłożone równomiernie; okaz Berliński ma 3 zęby w niedużej odległości, ale między 3. i 4. zębem jest większa luka; okazy z Eichstätt, Solnhofen i Thrermopolis mają 2 pierwsze zęby ułożone blisko siebie, dalej przerwy między zębami są większe. Zęby kości szczękowej również są w różnym odstępie u różnych osobników. Różnią się także ogólną liczbą zębów- 12. okaz ma łącznie 26 zębów (4 zęby przedszczękowe, 9 w kości szczękowej i 13 w kości zębowej), pozostałe okazy mają mniej zębów (8 lub 9 szczękowych i po 11 lub 12 w kości zębowej [Rauhut i in., 2018]).
+Wszystkie osobniki, których czaszki się zachowały, posiadają 4 zęby przedszczękowe. Odstępy między tymi zębami są jednak różne. 11. okaz archeopteryksa ma zęby rozłożone równomiernie; okaz Berliński ma 3 zęby w niedużej odległości, ale między 3. i 4. zębem jest większa luka; okazy z Eichstätt, Solnhofen i Thrermopolis mają 2 pierwsze zęby ułożone blisko siebie, dalej przerwy między zębami są większe. Zęby kości szczękowej również są w różnym odstępie u różnych osobników. Różnią się także ogólną liczbą zębów- 12. okaz ma łącznie 26 zębów (4 zęby przedszczękowe, 9 w kości szczękowej i 13 w kości zębowej), pozostałe okazy mają mniej zębów (8 lub 9 szczękowych i po 11 lub 12 w kości zębowej [Rauhut i in., 2018]). Wg Fotha i Rauhuta (2026) cechą diagnostyczną archeopteryksa jest obecność 8-9 zębów w kości szczękowej i 10-12 w zębowej.
 [[Plik:Archaeopteryx_lithographica_-_Pedro_José_Salas_Fontelles_(flipped).jpg|thumb|300px|Rekonstrukcja archeopteryksa. Autor: Pedro José Salas Fontelles [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Archaeopteryx_lithographica_-_Pedro_Jos%C3%A9_Salas_Fontelles.jpg].]]

@@ Linia 45: / Linia 45: @@
 ==Historia taksonu==
-Odkrytą w [[1942]] roku czaszkę opisał [[Gilmore]] w [[1946]] roku, nadając jej nazwę ''[[Gorgosaurus]] lancensis''. Później, w związku z uznaniem gorgozaura za młodszy synonim albertozaura ([[Russell]], [[1970]]; [[Paul]], [[1988]]) nadano mu nazwę ''[[Albertosaurus]] lancensis''. [[Paul]] umieścił ''A. lancensis'' w osobnym podrodzaju. W [[1988]] roku [[Bakker]] i współpracownicy uznali w końcu ''A. lancensis'' za nowy rodzaj i nadali mu nazwę ''Nanotyrannus lancensis''. Ustalono też, że jest to [[bazalny]] tyranozauroid. Wcześniejszą proponowaną nazwą dla tego rodzaju był "Clevelanotyrannus", i ta nazwa pojawia się w cytacji przyszłego opisu nanotyrana w publikacji Currie'go w [[1987]] roku. [[Anatoly Rozhdestvensky|Rozhdestvensky]] ([[1965]]) jako pierwszy zasugerował, że to młody ''[[Tyrannosaurus]]'', możliwość taką potwierdził [[Carpenter]] ([[1992]]), a szczegółowo opublikował to [[Carr]] ([[1999]]). Kolejny ważny okaz z Montany – Jane – odkryto w 2001 r. Nie zakończył on jednak debaty między zwolennikami i przeciwnikami pdrębności nanotyrana. W 2025 r. ukazała się praca autorstwa Zanno i Napoliego, która zdaje się rozstrzygająca. Autorzy opisali nowy, świetnie zachowany okaz, potwierdzający ważność ''Nanotyrannus''. Jednocześnie ustanowili nowy gatunek dla Jane  - ''N. lethaeus''. Sancarlo i [[Paul]] (2026) stwierdzili, że okaz opisany przez Zanno i Napoliego należy do odrębnego gatunku, nazwanego przez nich ''Larsonvenator elegans'', a dla ''N. lethaeus'' utworzyli nowy rodzaj ''Gilmoretyrannus''. Ich praca nie została jeszcze oficjalnie przyjęta przez innych paleontologów zajmujących się dinozaurami (komentarz prywatny - MS).
+Odkrytą w [[1942]] roku czaszkę opisał [[Gilmore]] w [[1946]] roku, nadając jej nazwę ''[[Gorgosaurus]] lancensis''. Później, w związku z uznaniem gorgozaura za młodszy synonim albertozaura ([[Russell]], [[1970]]; [[Paul]], [[1988]]) nadano mu nazwę ''[[Albertosaurus]] lancensis''. [[Paul]] umieścił ''A. lancensis'' w osobnym podrodzaju. W [[1988]] roku [[Bakker]] i współpracownicy uznali w końcu ''A. lancensis'' za nowy rodzaj i nadali mu nazwę ''Nanotyrannus lancensis''. Ustalono też, że jest to [[bazalny]] tyranozauroid. Wcześniejszą proponowaną nazwą dla tego rodzaju był "Clevelanotyrannus", i ta nazwa pojawia się w cytacji przyszłego opisu nanotyrana w publikacji Currie'go w [[1987]] roku. [[Anatoly Rozhdestvensky|Rozhdestvensky]] ([[1965]]) jako pierwszy zasugerował, że to młody ''[[Tyrannosaurus]]'', możliwość taką potwierdził [[Carpenter]] ([[1992]]), a szczegółowo opublikował to [[Carr]] ([[1999]]). Kolejny ważny okaz z Montany – Jane – odkryto w 2001 r. Nie zakończył on jednak debaty między zwolennikami i przeciwnikami pdrębności nanotyrana. W 2025 r. ukazała się praca autorstwa Zanno i Napoliego, która zdaje się rozstrzygająca. Autorzy opisali nowy, świetnie zachowany okaz, potwierdzający ważność ''Nanotyrannus''. Jednocześnie ustanowili nowy gatunek dla Jane  - ''N. lethaeus''. Sancarlo i [[Paul]] (2026) stwierdzili, że okaz opisany przez Zanno i Napoliego należy do odrębnego gatunku, nazwanego przez nich ''Larsonvenator elegans'', a dla ''N. lethaeus'' utworzyli nowy rodzaj ''Gilmoretyrannus''. Ich wnioski nie zyskały powszechnego uznania wśród innych paleontologów zajmujących się dinozaurami (komentarz prywatny - MS).
 ==Etymologia==
@@ Linia 78: / Linia 78: @@
 Oprócz wyżej wymienionych, do nanotyrana może należeć jeszcze więcej okazów, często fragmentarycznych i trudnych do dokładniejszej identyfikacji. Wśród nich wymienić można AMNH FARB 5050 (niewielki fragment kości zębowej z Hell Creek, sklasyfikowany jako Eutyrannosauria indet. przez Zanno i Napoli [2025]), DDM 1536.8 (III kość śródstopia), DDM 1561.14 (pierwszy ząb szczękowy), DDM 1863.11 (pierwszy ząb szczękowy), DDM 344.1 (kość czołowa), DDM 35 (fragmenty czaszki i szkieletu pozaczaszkowego młodego osobnika), MOR 6625 (fragment żuchwy),RSM 2347.1 (częściowy szkielet młodego osobnika).
-Ciekawym okazem jest też LACM 28471 (znany jako Jordan). Osobnik ten to niewielka, fragmentaryczna czaszka, opisana w 1978 r. jako szczątki [[Dromaeosauridae|dromeozauryda]]. Dopiero po latach zorientowano się, że jest to czaszka tyranozauroida. Paul (1988) umieścił ją w rodzaju ''[[Aublysodon]]'', znanym tylko z zębów i uważanym obecnie za ''[[nomen dubium]]''. Olshevsky (1995) przeniósł go do odrębnego rodzaju ''Stygivenator''. W kolejnych latach był on uznawany za synonim tyranozaura. Longrich i Saitta (2024), Paul (2025) oraz Longrich i in. (2026) doszukali się odrębności od ''Nanotyrannus lancensis'' i opowiedzieli się za utrzymaniem ważności rodzaju ''Stygivenator''. Wg tych ostatnich autorów opisany w 2025 r. ''Nanotyrannus lethaeus'' jest drugim gatunkiem z rodzaju ''Stygivenator''. Zdaniem Zanno i Napoli (2025) okaz LACM 28471 jest niediagnostyczny i należy uznać ''Stygivenator molnari'' za ''nomen dubium''. Może on wykazywać jedną z autapomorfii nanotyrana – stosunkowo niewielki otwór nerwowo-naczyniowy na styku kości szczękowej i przedszczękowej lub jego brak. Uszkodzenie przodu czaszki uniemożliwia jednak pewne potwierdzenie występowania tej cechy. Wspomniani autorzy przypuszczają, że może to być nanotyran, prawdopodobnie ''N. lancensis''. Sancarlo i Paul (2026) sądzą, że ''Stygivenator'' jest ważnym taksonem tyranozauroida i bliskim krewniakem ''Larsonvenator elegans''.
+Ciekawym okazem jest też LACM 28471 (znany jako Jordan). Osobnik ten to niewielka, fragmentaryczna czaszka, opisana w 1978 r. jako szczątki [[Dromaeosauridae|dromeozauryda]]. Dopiero po latach zorientowano się, że jest to czaszka tyranozauroida. Paul (1988) umieścił ją w rodzaju ''[[Aublysodon]]'', znanym tylko z zębów i uważanym obecnie za ''[[nomen dubium]]''. Olshevsky (1995) przeniósł go do odrębnego rodzaju ''Stygivenator''. W kolejnych latach był on uznawany za synonim tyranozaura. Longrich i Saitta (2024), Paul (2025) oraz Longrich i in. (2026) doszukali się odrębności od ''Nanotyrannus lancensis'' i opowiedzieli się za utrzymaniem ważności rodzaju ''Stygivenator''. Wg tych ostatnich autorów opisany w 2025 r. ''Nanotyrannus lethaeus'' jest drugim gatunkiem z rodzaju ''Stygivenator''. Zdaniem Zanno i Napoli (2025) okaz LACM 28471 jest niediagnostyczny i należy uznać ''Stygivenator molnari'' za ''nomen dubium''. Może on wykazywać jedną z autapomorfii nanotyrana – stosunkowo niewielki otwór nerwowo-naczyniowy na styku kości szczękowej i przedszczękowej lub jego brak. Uszkodzenie przodu czaszki uniemożliwia jednak pewne potwierdzenie występowania tej cechy. Wspomniani autorzy przypuszczają, że może to być nanotyran, prawdopodobnie ''N. lancensis''. Sancarlo i Paul (2026) sądzą, że ''Stygivenator'' jest ważnym tyranozauroidem i bliskim krewniakiem ''Larsonvenator elegans''.
 ==Młody ''[[Tyrannosaurus]] rex''?==

@@ Linia 2: / Linia 2: @@
 {{Opis
   |Autor                  = [[Maciej Ziegler]], [[Kamil Kamiński]]
-  |Korekta                = [[Marcin Szermański]], [[Adrian Tkocz]]
+  |Korekta                = [[Marcin Szermański]], [[Adrian Tkocz]], [[Michał Siedlecki]]
   |nazwa                  = ''Nanotyrannus'' (nanotyran)
   |długość                = zob. tekst
@@ Linia 45: / Linia 45: @@
 ==Historia taksonu==
-Odkrytą w [[1942]] roku czaszkę opisał [[Gilmore]] w [[1946]] roku, nadając jej nazwę ''[[Gorgosaurus]] lancensis''. Później, w związku z uznaniem gorgozaura za młodszy synonim albertozaura ([[Russell]], [[1970]]; [[Paul]], [[1988]]) nadano mu nazwę ''[[Albertosaurus]] lancensis''. [[Paul]] umieścił ''A. lancensis'' w osobnym podrodzaju. W [[1988]] roku [[Bakker]] i współpracownicy uznali w końcu ''A. lancensis'' za nowy rodzaj i nadali mu nazwę ''Nanotyrannus lancensis''. Ustalono też, że jest to [[bazalny]] tyranozauroid. Wcześniejszą proponowaną nazwą dla tego rodzaju był "Clevelanotyrannus", i ta nazwa pojawia się w cytacji przyszłego opisu nanotyrana w publikacji Currie'go w [[1987]] roku. [[Anatoly Rozhdestvensky|Rozhdestvensky]] ([[1965]]) jako pierwszy zasugerował, że to młody ''[[Tyrannosaurus]]'', możliwość taką potwierdził [[Carpenter]] ([[1992]]), a szczegółowo opublikował to [[Carr]] ([[1999]]). Kolejny ważny okaz z Montany – Jane – odkryto w 2001 r. Nie zakończył on jednak debaty między zwolennikami i przeciwnikami pdrębności nanotyrana. W 2025 r. ukazała się praca autorstwa Zanno i Napoliego, która zdaje się rozstrzygająca. Autorzy opisali nowy, świetnie zachowany okaz, potwierdzający ważność ''Nanotyrannus''. Jednocześnie ustanowili nowy gatunek dla Jane  - ''N. lethaeus''.
+Odkrytą w [[1942]] roku czaszkę opisał [[Gilmore]] w [[1946]] roku, nadając jej nazwę ''[[Gorgosaurus]] lancensis''. Później, w związku z uznaniem gorgozaura za młodszy synonim albertozaura ([[Russell]], [[1970]]; [[Paul]], [[1988]]) nadano mu nazwę ''[[Albertosaurus]] lancensis''. [[Paul]] umieścił ''A. lancensis'' w osobnym podrodzaju. W [[1988]] roku [[Bakker]] i współpracownicy uznali w końcu ''A. lancensis'' za nowy rodzaj i nadali mu nazwę ''Nanotyrannus lancensis''. Ustalono też, że jest to [[bazalny]] tyranozauroid. Wcześniejszą proponowaną nazwą dla tego rodzaju był "Clevelanotyrannus", i ta nazwa pojawia się w cytacji przyszłego opisu nanotyrana w publikacji Currie'go w [[1987]] roku. [[Anatoly Rozhdestvensky|Rozhdestvensky]] ([[1965]]) jako pierwszy zasugerował, że to młody ''[[Tyrannosaurus]]'', możliwość taką potwierdził [[Carpenter]] ([[1992]]), a szczegółowo opublikował to [[Carr]] ([[1999]]). Kolejny ważny okaz z Montany – Jane – odkryto w 2001 r. Nie zakończył on jednak debaty między zwolennikami i przeciwnikami pdrębności nanotyrana. W 2025 r. ukazała się praca autorstwa Zanno i Napoliego, która zdaje się rozstrzygająca. Autorzy opisali nowy, świetnie zachowany okaz, potwierdzający ważność ''Nanotyrannus''. Jednocześnie ustanowili nowy gatunek dla Jane  - ''N. lethaeus''. Sancarlo i [[Paul]] (2026) stwierdzili, że okaz opisany przez Zanno i Napoliego należy do odrębnego gatunku, nazwanego przez nich ''Larsonvenator elegans'', a dla ''N. lethaeus'' utworzyli nowy rodzaj ''Gilmoretyrannus''. Ich praca nie została jeszcze oficjalnie przyjęta przez innych paleontologów zajmujących się dinozaurami (komentarz prywatny - MS).
 ==Etymologia==
-Nazwa [[rodzaj]]owa ''Nanotyrannus'' dosłownie znaczy "mały tyran" i odnosi się do wielkości dinozaura w porównaniu do ''[[Tyrannosaurus]] rex''. Nazwa ta powstała z połączenia greckich słów: ''nanos'' (mały, karzeł) i ''tyrannos'' (tyran, król). Epitet gatunkowy ''lancensis'' nadano od nazwy formacji Lance, jak wcześniej nazywano jednostkę stratygraficzną, w której go odnaleziono. Obecnie Hell Creek, w [[1946]] roku będące ogniwem tej formacji, uznano za odrębną formację. Epitet gatunkowy drugiego gatunku - ''lethaeus'', nawiązuje do Lete, jednej z pięciu rzek Hadesu. W jednym z utworów Wergiliusza dusze muszą pić z Lete, aby zapomnieć o swoim po przednim życiu i odrodzić się. Jest to odniesienie do historii taksonomicznej ''N. lethaeus'', który przypisywany był do ''N. lancensis'' i ''T. rex'', by w końcu zostać odrębnym gatunkiem.
+Nazwa [[rodzaj]]owa ''Nanotyrannus'' dosłownie znaczy "mały tyran" i odnosi się do wielkości dinozaura w porównaniu do ''[[Tyrannosaurus]] rex''. Nazwa ta powstała z połączenia greckich słów: ''nanos'' (mały, karzeł) i ''tyrannos'' (tyran, król). Epitet gatunkowy ''lancensis'' nadano od nazwy formacji Lance, jak wcześniej nazywano jednostkę stratygraficzną, w której go odnaleziono. Obecnie Hell Creek, w [[1946]] roku będące ogniwem tej formacji, uznano za odrębną formację. Epitet gatunkowy drugiego gatunku - ''lethaeus'', nawiązuje do Lete, jednej z pięciu rzek Hadesu. W jednym z utworów Wergiliusza dusze muszą pić z Lete, aby zapomnieć o swoim po przednim życiu i odrodzić się. Jest to odniesienie do historii taksonomicznej ''N. lethaeus'', który przypisywany był do ''N. lancensis'' i ''T. rex'', by w końcu zostać odrębnym gatunkiem. Nazwa rodzajowa ''Gilmoretyrannus'' oznacza "tyran Gilmore'a" i upamiętnia znalazcę oraz autora pierwszego opisu materiału kopalnego nanotyrana, [[Gilmore|Charlesa Gilmore'a]]. Nazwa rodzajowa ''Larsovenator'' oznacza natomiast "łowca Larsona" i honoruje [[Larson|Petera Larsona]], za jego badania nad różnorodnością mastrychckich tyranozaurów. Epitet gatunkowy ''elegans'' oznacza z łaciny "elegancki", lecz nie wiadomo do czego się on odnosi (być może od stanu zachowania się proponowanego [[holotyp]]u ''Larsonvenator'' - komentarz prywatny [MS]).
 ==Materiał kopalny==
@@ Linia 55: / Linia 55: @@
 [[Holotyp]] (CMN (=CMNH) 7541)) to czaszka mierząca 57-61 cm wraz z żuchwą. Długość ciała szacuje się na około 5 m. Okaz ten miał 15 zębów w kościach szczękowych i 16 w kościach zębowych.
-Materiał przypisany to okaz NCSM 40000 - niemal kompletny artykułowany szkielet z czaszką. Okaz ten był bliski osiągnięcia dojrzałości somatycznej i w chwili śmierci miał co najmniej 14 lat. Jego masę oszacowano na 704 kg (Zanno i Napoli, 2025) oraz 1064 kg (Longrich i Saitta, 2024). Co ciekawe, miał on różną liczbę zębów po obu stronach pyska: odpowiednio 16 i 17 w lewej i prawej kości szczękowej oraz 17 i 18 w lewej i prawej kości zębowej.
+Materiał przypisany to okaz NCSM 40000 - niemal kompletny artykułowany szkielet z czaszką. Okaz ten był bliski osiągnięcia dojrzałości somatycznej i w chwili śmierci miał co najmniej 14 lat. Jego masę oszacowano na 704 kg (Zanno i Napoli, 2025) oraz 1064 kg (Longrich i Saitta, 2024). Co ciekawe, miał on różną liczbę zębów po obu stronach pyska: odpowiednio 16 i 17 w lewej i prawej kości szczękowej oraz 17 i 18 w lewej i prawej kości zębowej. Alternatywnie jest to okaz typowy ''Larsonvenator elegans'' (Sancarlo i [[Paul]], 2026).
 Wg analizy filogenetycznej Zanno i Napoli (2025) do tego gatunku należał też okaz KUVP 156375 z osadów formacji Hell Creek w Montanie (częściowa nieartykułowana czaszka z elementami szkieletu pozaczaszkowego). Warto jednak zaznaczyć, że ma on 12 zębodołów w kości szczękowej, co jest liczbą typową dla ''Tyrannosaurus'' i znacznie mniejszą niż u wyżej wymienionych.
@@ Linia 73: / Linia 73: @@
 Inny osobnik, prawdopodobnie należący do ''Nanotyrannus'', to HRS08 (==SWAU HRS 08507, 01514, 08421; HRC 8438) z osadów formacji [[Lance]] w Wyoming. Jest to niekompletny i nieartykułowany okaz, obejmujący fragmenty czaszki, żuchwy i szkieletu pozaczaszkowego, prawdopodobnie należące do jednego osobnika. Wg Paula (2025) był to prawie dorosły osobnika o masie ok. 450 kg, z kolei wg Griffina i in. (2025) - osobnik niedojrzały i nadal szybko rosnący. Wykazuje cechy właściwe dla nanotyrana, m.in. liczbę zębów szczękowych większą niż 13.
-Kolejny ciekawy okaz to osobnik nazwany Jodi. Pochodzi on z dolnych warstw formacji Hell Creek i wg Paula (2025) był prawie dorosły w momencie śmierci. Paliczki jego dłoni są większe niż u w pełni dorosłych okazów ''Tyrannosaurus''.
+Kolejny ciekawy okaz to osobnik nazwany Jodi. Pochodzi on z dolnych warstw formacji Hell Creek i wg Paula (2025) był prawie dorosły w momencie śmierci. Paliczki jego dłoni są większe niż u w pełni dorosłych okazów ''Tyrannosaurus''. Wg Sancarlo i Paula (2026) jest to okaz tymczasowo przypisany do ''Larsonvenator elegans''.
 ===Pozostały wątpliwy materiał===
 Oprócz wyżej wymienionych, do nanotyrana może należeć jeszcze więcej okazów, często fragmentarycznych i trudnych do dokładniejszej identyfikacji. Wśród nich wymienić można AMNH FARB 5050 (niewielki fragment kości zębowej z Hell Creek, sklasyfikowany jako Eutyrannosauria indet. przez Zanno i Napoli [2025]), DDM 1536.8 (III kość śródstopia), DDM 1561.14 (pierwszy ząb szczękowy), DDM 1863.11 (pierwszy ząb szczękowy), DDM 344.1 (kość czołowa), DDM 35 (fragmenty czaszki i szkieletu pozaczaszkowego młodego osobnika), MOR 6625 (fragment żuchwy),RSM 2347.1 (częściowy szkielet młodego osobnika).
-Ciekawym okazem jest też LACM 28471 (znany jako Jordan). Osobnik ten to niewielka, fragmentaryczna czaszka, opisana w 1978 r. jako szczątki [[Dromaeosauridae|dromeozauryda]]. Dopiero po latach zorientowano się, że jest to czaszka tyranozauroida. Paul (1988) umieścił ją w rodzaju ''[[Aublysodon]]'', znanym tylko z zębów i uważanym obecnie za ''[[nomen dubium]]''. Olshevsky (1995) przeniósł go do odrębnego rodzaju ''Stygivenator''. W kolejnych latach był on uznawany za synonim tyranozaura. Longrich i Saitta (2024), Paul (2025) oraz Longrich i in. (2026) doszukali się odrębności od ''Nanotyrannus lancensis'' i opowiedzieli się za utrzymaniem ważności rodzaju ''Stygivenator''. Wg tych ostatnich autorów opisany w 2025 r. ''Nanotyrannus lethaeus'' jest drugim gatunkiem z rodzaju ''Stygivenator''. Zdaniem Zanno i Napoli (2025) okaz LACM 28471 jest niediagnostyczny i należy uznać ''Stygivenator molnari'' za ''nomen dubium''. Może on wykazywać jedną z autapomorfii nanotyrana – stosunkowo niewielki otwór nerwowo-naczyniowy na styku kości szczękowej i przedszczękowej lub jego brak. Uszkodzenie przodu czaszki uniemożliwia jednak pewne potwierdzenie występowania tej cechy. Wspomniani autorzy przypuszczają, że może to być nanotyran, prawdopodobnie ''N. lancensis''.
+Ciekawym okazem jest też LACM 28471 (znany jako Jordan). Osobnik ten to niewielka, fragmentaryczna czaszka, opisana w 1978 r. jako szczątki [[Dromaeosauridae|dromeozauryda]]. Dopiero po latach zorientowano się, że jest to czaszka tyranozauroida. Paul (1988) umieścił ją w rodzaju ''[[Aublysodon]]'', znanym tylko z zębów i uważanym obecnie za ''[[nomen dubium]]''. Olshevsky (1995) przeniósł go do odrębnego rodzaju ''Stygivenator''. W kolejnych latach był on uznawany za synonim tyranozaura. Longrich i Saitta (2024), Paul (2025) oraz Longrich i in. (2026) doszukali się odrębności od ''Nanotyrannus lancensis'' i opowiedzieli się za utrzymaniem ważności rodzaju ''Stygivenator''. Wg tych ostatnich autorów opisany w 2025 r. ''Nanotyrannus lethaeus'' jest drugim gatunkiem z rodzaju ''Stygivenator''. Zdaniem Zanno i Napoli (2025) okaz LACM 28471 jest niediagnostyczny i należy uznać ''Stygivenator molnari'' za ''nomen dubium''. Może on wykazywać jedną z autapomorfii nanotyrana – stosunkowo niewielki otwór nerwowo-naczyniowy na styku kości szczękowej i przedszczękowej lub jego brak. Uszkodzenie przodu czaszki uniemożliwia jednak pewne potwierdzenie występowania tej cechy. Wspomniani autorzy przypuszczają, że może to być nanotyran, prawdopodobnie ''N. lancensis''. Sancarlo i Paul (2026) sądzą, że ''Stygivenator'' jest ważnym taksonem tyranozauroida i bliskim krewniakem ''Larsonvenator elegans''.
 ==Młody ''[[Tyrannosaurus]] rex''?==
@@ Linia 147: / Linia 147: @@
 | ?= ''[[Stygivenator]]''
 | {{Kpt|[[Olshevsky]]}}, [[1995]]
 |-
 |{{V| ''N. lancensis''}}
@@ Linia 168: / Linia 174: @@
 | ?= ''[[Aublysodon]] molnari''
 | {{Kpt|[[Paul]]}}, [[1988]]
 |-
 |{{V|''N. lethaeus''}}
 |{{Kpt|[[Zanno]] i {{Kpt|Napoli}}, [[2025]]
 |}
@@ Linia 216: / Linia 228: @@
 Paul, G.S. (2025). "A presentation of the current data on the exceptionally diverse non-tyrannosaurid eutyrannosaur and Tyrannosaurini genera and species of western North America during the end Cretaceous North American interchange". Mesozoic. 2 (2): 85–138. [[doi:10.11646/mesozoic.2.2.1]].
 Schmerge, J.D., Rothschild, B.M. (2016). “Distribution of the dentary groove of theropod dinosaurs: Implications for theropod phylogeny and the validity of the genus Nanotyrannus Bakker et al., 1988.” Cretaceous Research. 61, 26-33.

@@ Linia 80: / Linia 80: @@
 [[Plik:Dinevenator robustus.png|link=Dinevenator|thumb|150px|''[[Dinevenator|Dinevenator robustus]]'']]
 [[Plik:Musango matusadonaensis.png|link=Musango|thumb|150px|''[[Musango|Musango matusadonaensis]]'']]
-#'''''[[Larsonvenator|Larsonvenator elegans]]''''' <small>Sancarlo i [[Paul]], 2026
+#'''''[[Larsonvenator|Larsonvenator elegans]]''''' <small>Sancarlo i [[Paul]], 2026</small>
-#'''''[[Gilmoretyrannus|Gilmoretyrannus lethaeus]]''''' <small>([[Zanno]] i [[Napoli]], 2025) Sancarlo i [[Paul]], 2026
+#'''''[[Gilmoretyrannus|Gilmoretyrannus lethaeus]]''''' <small>([[Zanno]] i [[Napoli]], 2025) Sancarlo i [[Paul]], 2026</small>
 #'''''[[Kayrasaurus|Kayrasaurus changliensis]]''''' <small>Liao i in., 2026</small>
 #'''''[[Nipponopelta|Nipponopelta yezoensis]]''''' <small>Oyabu i in., 2026</small>

@@ Linia 91: / Linia 91: @@
 [[Plik: Archaeopteryx_(Daiting_Specimen).jpg|thumb|300px|Okaz z Daiting, holotyp  ''A. albersdoerferi''. Autor zdjęcia: H. Raab [https://en.wikipedia.org/wiki/Archaeopteryx#/media/File:Archaeopteryx_(Daiting_Specimen).jpg].]]
-[[Oliver Rauhut|Rauhut]] i in. (2018) za jedyny pewny materiał ''A. lithographica'' uważają okaz londyński. Pozostałe określają jako ''A.'' [[sp.]] Uważają ponadto, że okaz berliński, okazy z Eichstätt, Solnhofen, Monachium, Daiting i Thermopolis, a także okaz z kolekcji Burkharda Pohla i dwunasty można z dużym prawdopodobieństwem uznać za przedstawicieli rodzaju ''Archaeopteryx''. Okaz z Maxberg również prawdopodobnie należy do tego taksonu, ale żadna z cech diagnostycznych nie może być potwierdzona. Z kolei okaz Bürgermeister-Müller może reprezentować ''Archaeopteryx'', ale nie może być ze stuprocentową pewnością przypisany do tego rodzaju. Autorzy zgodzili się z wnioskami z pracy Fotha i Rauhuta (2017), w której okaz z Haarlem przeniesiono do osobnego rodzaju ''Ostromia''. O'Connor i in. (2025) uznali wszystkie czternaście okazów za przedstawicieli jednego rodzaju.
+[[Oliver Rauhut|Rauhut]] i in. (2018) za jedyny pewny materiał ''A. lithographica'' uważają okaz londyński. Pozostałe określają jako ''A.'' [[sp.]] Uważają ponadto, że okaz berliński, okazy z Eichstätt, Solnhofen, Monachium, Daiting i Thermopolis, a także okaz z kolekcji Burkharda Pohla i dwunasty można z dużym prawdopodobieństwem uznać za przedstawicieli rodzaju ''Archaeopteryx''. Okaz z Maxberg również prawdopodobnie należy do tego taksonu, ale żadna z cech diagnostycznych nie może być potwierdzona. Z kolei okaz Bürgermeister-Müller może reprezentować ''Archaeopteryx'', ale nie może być ze stuprocentową pewnością przypisany do tego rodzaju. Autorzy zgodzili się z wnioskami z pracy Fotha i Rauhuta (2017), w której okaz z Haarlem przeniesiono do osobnego rodzaju ''Ostromia''. O'Connor i in. (2025) uznali wszystkie czternaście okazów za przedstawicieli jednego rodzaju. Foth i Rauhut (2026) uważają, że okazy przypisywane do ''Archaeopteryx'' najprawdopodobniej reprezentują więcej niż jeden gatunek, ale wyniki dotychczasowych badań są często sprzeczne i niejednoznaczne.
 Należy się spodziewać, że ''Archaeopteryx'' nadal będzie przedmiotem intensywnych badań i być może doprowadzą one do nazwania nowych gatunków, albo nawet wydzielenia części osobników do innych rodzajów. Przykładem może być okaz z Daiting, który w 2018 r. Kundrát i współpracownicy uczynili holotypem gatunku ''A. albersdoerferi''.
@@ Linia 113: / Linia 113: @@
 [[Plik:Archeopteryx_color.jpg|thumb|300px|Rekonstrukcja archeopteryksa. Autor: Tom Parker [https://www.deviantart.com/tomozaurus/art/Archaeopteryx-s-true-colours-268547909].]]
 ''[[Ostromia|Ostromia crassipes]]'' została wydzielona na podstawie okazu z Haarlem. Jest on niekompletny, mimo to ustalono, że znacznie różni się od pozostałych okazów archeopteryksa. Jego kość łonowa przypomina kość ''[[Anchiornis]]'' - jest bardziej zakrzywiona, niż u innych okazów ''Archaeopteryx''. Różni się też obecnością bruzd na paliczkach, oraz proporcjami kości.
-Analizy wykazały, iż ''[[Ostromia]]'' jest bliżej spokrewniona z takimi rodzajami, jak ''[[Anchiornis]]'' i ''[[Xiaotingia]]'', niż z ''Archaeopteryx'', więc należy do kladu [[Anchiornithidae]]. Ostatnie badania morfometryczne wskazują jednak, że ''[[Ostromia]]'' jest praktycznie nieodróżnialna od archeopteryksa, a zgłaszane wcześniej cechy diagnostyczne są jedynie efektem procesów tafonomicznych (O'Connor i Marugán-Lobón, 2026).
+Analizy filogenetyczne wykazały, iż ''[[Ostromia]]'' jest bliżej spokrewniona z takimi rodzajami, jak ''[[Anchiornis]]'' i ''[[Xiaotingia]]'', niż z ''Archaeopteryx'', więc należy do kladu [[Anchiornithidae]]. Ostatnie badania morfometryczne wskazują jednak, że ''[[Ostromia]]'' jest praktycznie nieodróżnialna od archeopteryksa, a zgłaszane wcześniej cechy diagnostyczne są jedynie efektem procesów tafonomicznych (O'Connor i Marugán-Lobón, 2026). Z kolei badania Fotha i Rauhuta (2026) podają w wątpliwość przynależność tego okazu do ''Archaeopteryx'' (brak jednoznacznych cech diagnostycznych). Autorzy ci zalecają klasyfikowanie go jako Avialae ''indet''.
 ==Gatunki==
@@ Linia 343: / Linia 343: @@
 Foth, C., van de Kamp, T., Tischlinger, H., Kantelis, T., Carney, R.M., Zuber, M., Hamann, E., Wallaard, J.J.W., Lenz, N., Rauhut, O.W.M. & Frey, E.(2025). "A new ''Archaeopteryx'' from the lower Tithonian Mörnsheim Formation at Mühlheim (Late Jurassic)". Fossil Record. 28 (1): 17–43. [[doi:10.3897/fr.28.e131671]]
 Janda, S. (online 2014) [http://www.donaukurier.de/lokales/kurzmeldungen/riedenburg/Fossil-des-Archaeopteryx-entdeckt;art74375,2880005#plx982820499].

@@ Linia 33: / Linia 33: @@
 ==Wstęp==
-''Alcmonavis'' to rodzaj prymitywnego ptaka, żyjącego w późnej jurze na obszarze dzisiejszych Niemiec. Dzielił on swoje środowisko ze słynnym „praptakiem” - ''[[Archaeopteryx]]''. Początkowo przedstawiono go jako trzynasty okaz archeopteryksa, następnie został uznany za osobny rodzaj. Ostatnie badania wskazują jednak, że rzeczywiście mógł to być synonim arxheopteryksa.
+''Alcmonavis'' to rodzaj prymitywnego ptaka, żyjącego w późnej jurze na obszarze dzisiejszych Niemiec. Dzielił on swoje środowisko ze słynnym „praptakiem” - ''[[Archaeopteryx]]''. Początkowo przedstawiono go jako trzynasty okaz archeopteryksa, następnie został uznany za osobny rodzaj.
 ==Etymologia==
@@ Linia 42: / Linia 42: @@
 ==Budowa i paleobiologia==
-''Alcmonavis'' był niedużym, prymitywnym ptakiem. Rozmiarami ciała zdecydowanie przewyższał jednak archeopteryksa. Kość łokciowa alkmonawisa stanowiła 111% długości analogicznej kości największego okazu „praptaka”. Poza tym oba zwierzęta były do siebie podobne, różniły się głównie proporcjami poszczególnych kości. ''Alcmonavis'' cechował się m.in. bardzo dużym grzebieniem naramienno-piersiowym (ang. ''deltopectoral crest'') kości ramiennej, II kością śródręcza wyraźnie masywniejszą od pozostałych oraz bardzo masywnym, zaokrąglonym w przekroju pierwszym paliczkiem drugiego palca dłoni. Pod względem rozwoju ewolucyjnego był on nieco bardziej zaawansowany niż ''[[Archaeopteryx]]''. Prawdopodobnie przewyższał też „praptaka” pod względem zdolności do aktywnego lotu, o czym świadczą m.in. wyraźniejsze miejsca przyczepu mięśni odpowiedzialnych za trzepotanie skrzydłami. Badania morfometryczne (O'Connor i Marugán-Lobón, 2026) wykazały jednak, że ''Alcmonavis'' jest nieodróżnialny od archeopteryksa, a domniemane różnice wynikają z ontogenezy.
+''Alcmonavis'' był niedużym, prymitywnym ptakiem. Rozmiarami ciała zdecydowanie przewyższał jednak archeopteryksa. Kość łokciowa alkmonawisa stanowiła 111% długości analogicznej kości największego okazu „praptaka”. Poza tym oba zwierzęta były do siebie podobne, różniły się głównie proporcjami poszczególnych kości. ''Alcmonavis'' cechował się m.in. bardzo dużym grzebieniem naramienno-piersiowym (ang. ''deltopectoral crest'') kości ramiennej, II kością śródręcza wyraźnie masywniejszą od pozostałych oraz bardzo masywnym, zaokrąglonym w przekroju pierwszym paliczkiem drugiego palca dłoni. Pod względem rozwoju ewolucyjnego był on nieco bardziej zaawansowany niż ''[[Archaeopteryx]]''. Prawdopodobnie przewyższał też „praptaka” pod względem zdolności do aktywnego lotu, o czym świadczą m.in. wyraźniejsze miejsca przyczepu mięśni odpowiedzialnych za trzepotanie skrzydłami.
 ==Spis gatunków==
@@ Linia 54: / Linia 57: @@
 ==Bibliografia==
-<small>O’Connor, J. & Marugán-Lobón, J. (2026). "Evaluating variation in Solnhofen avialans." Biology Letters. 22 (3): 20250601. [[doi:10.1098/rsbl.2025.0601]].
+<small>Foth, C. & Rauhut, O.W.M. (2026). "Considerations on the taxonomy of Late Jurassic Avialae (Theropoda) from the Solnhofen Archipelago." Fossil Record 29(2): 731-758. [[doi:10.3897/fr.29.200245]].
-Rauhut, O.W.M, Tischlinger, H., Foth, C. (2019). "A non-archaeopterygid avialan theropod from the Late Jurassic of southern Germany". eLife. 8: e43789. [[doi:10.7554/eLife.43789]].</small>
+O’Connor, J. & Marugán-Lobón, J. (2026). "Evaluating variation in Solnhofen avialans." Biology Letters. 22 (3): 20250601. [[doi:10.1098/rsbl.2025.0601]].
 [[Kategoria:Avialae]]

@@ Linia 270: / Linia 270: @@
 ===Strategie polowania===
-Wśród tyranozauroidów widać specjalizację - wczesne ([[guanlong]], [[stokesosaurus|stokesozaur]]) oraz nieduże i lekko zbudowane ([[Alioramus|alioram]], [[Xiongguanlong|ksiongguanlong]]) oraz młode polowały zapewne na mniejsze zwierzęta. Potwierdzają to badania Yuna (2024), które wskazują, że szczęki aliorama  zapewniały znacznie mniejszą siłę ugryznienia i były mniej odporne na działanie sił skręcających niż u innych tyranozaurydów. Sugeruje on, że alioraminy mogły specjalizować się w polowaniu na [[Oviraptorosauria|owiraptorozaury]] za pomocą niezbyt silnych, ale szybkich i precyzyjnych ukąszeń. Oprócz tego polowały zapewne na inne mnniejsze dinozaury, a być może także na ssaki lub ryby. Jeden z najwcześniejszych tyranozauroidów – [[Kileskus|kileskus]] mógł żywić się powszechnymi w jego środowisku żółwiami, salamandrami, jaszczurkami, a nawet rybami (Yun, 2016). Natomiast duże, masywne i dorosłe ([[Tyrannosaurus|tyranozaur]], [[Daspletosaurus|daspletozaur]]) potrafiły upolować dużą zwierzynę, miażdżąc jej kości. Na stosunkowo duże ofiary mogły tez zapewne polować większe proceratozaurydy, jak jutyran. Nie jest do końca jasne, czy koegzystujące ze sobą ''Daspletosaurus'' i ''Gorgosaurus'' żywiły się podobną zdobyczą, czy też jednak zajmowały nieco odrębne nisze ekologiczne (Johnson-Ransom i in., 2023). Tak jak inne drapieżniki, tyranozauroidy zapewne kierowały się łatwością w zdobyciu pożywienia - osobniki młode czy chore są z reguły częstszymi ofiarami niż dorosłe i zdrowe, na co są zresztą dowody kopalne: daspletozaur znaleziony z około trzymetrowym [[hadrozauryd]]em w miejscu brzucha (Varricchio, 2001) oraz [[koprolit]] tyranozaura, zawierający kości młodocianych dinozaurów (ważących prawdopodobnie w granicach 200-750 kg) (Chin i in., 1998). Wspomniany już szkielet edmontozaura ze śladami po zębach tyranozaura lub nanotyrana również należał do stosunkowo niewielkiego, 7-metrowego osobnika (choć Carpenter [2000] uważa go za dorosłego). W każdym razie okaz ten nosi ślady zaleczonego złamania kości biodrowej, i w chwili ataku nie był w pełni sił, co potwierdza założenie, że osobniki ranne i chore były częściej atakowane. Podobne stanowisko zaprezentowali Hone i Rauhut (2010). Ich zdaniem teropody rzadko atakowały wielkie, dorosłe dinozaury roślinożerne, a ulubioną zdobyczą były młode osobniki. Dysponujące potężnymi szczękami tyranozaurydy mogły zjadać mniejsze zwierzęta w całości, razem z kośćmi, co miałoby wyjaśniać niedostatek skamieniałości młodych dinozaurów. Wg Gignaca i Ericksona (2017) niezwykła  zdolność do zjadania kości, możliwa dzięki potężnej sile zgryzu (zob. też [[Tyrannosaurus#Siła szczęk]]) i specyficznej budowie zębów dawała tyranozaurydom możliwość  maksymalnego wykorzystania ciał ofiar lub napotkanej padliny. Badania Petersona i in. (2021) wykazały, że nawet nie w pełni wyrośnięte osobniki tyranozaura, o delikatniejszych niż u dorosłych zębach, były w stanie miażdżyć kości. Z drugiej strony, wielkie tyranozaury, znane z możliwości do przegryzania i zjadania kości, były też zdolne do delikatnego obierania kości z mięsa (tarbozaur - Hone i Watabe, 2010). Pomocny mógł być w tym rozbudowany system kanałów nerwowych w okolicy pyska (Kawabe i Hattori, 2022).
+Wśród tyranozauroidów widać specjalizację - wczesne ([[guanlong]], [[stokesosaurus|stokesozaur]]) oraz nieduże i lekko zbudowane ([[Alioramus|alioram]], [[Xiongguanlong|ksiongguanlong]]) oraz młode polowały zapewne na mniejsze zwierzęta. Potwierdzają to badania Yuna (2024), które wskazują, że szczęki aliorama  zapewniały znacznie mniejszą siłę ugryznienia i były mniej odporne na działanie sił skręcających niż u innych tyranozaurydów. Sugeruje on, że alioraminy mogły specjalizować się w polowaniu na [[Oviraptorosauria|owiraptorozaury]] za pomocą niezbyt silnych, ale szybkich i precyzyjnych ukąszeń. Oprócz tego polowały zapewne na inne mnniejsze dinozaury, a być może także na ssaki lub ryby. Jeden z najwcześniejszych tyranozauroidów – [[Kileskus|kileskus]] mógł żywić się powszechnymi w jego środowisku żółwiami, salamandrami, jaszczurkami, a nawet rybami (Yun, 2016). Natomiast duże, masywne i dorosłe ([[Tyrannosaurus|tyranozaur]], [[Daspletosaurus|daspletozaur]]) potrafiły upolować dużą zwierzynę, miażdżąc jej kości. Na stosunkowo duże ofiary mogły tez zapewne polować większe proceratozaurydy, jak jutyran. Nie jest do końca jasne, czy koegzystujące ze sobą ''Daspletosaurus'' i ''Gorgosaurus'' żywiły się podobną zdobyczą, czy też jednak zajmowały nieco odrębne nisze ekologiczne (Johnson-Ransom i in., 2023). Tak jak inne drapieżniki, tyranozauroidy zapewne kierowały się łatwością w zdobyciu pożywienia - osobniki młode czy chore są z reguły częstszymi ofiarami niż dorosłe i zdrowe, na co są zresztą dowody kopalne: daspletozaur znaleziony z około trzymetrowym [[hadrozauryd]]em w miejscu brzucha (Varricchio, 2001) oraz [[koprolit]] tyranozaura, zawierający kości młodocianych dinozaurów (ważących prawdopodobnie w granicach 200-750 kg) (Chin i in., 1998). Wspomniany już szkielet edmontozaura ze śladami po zębach tyranozaura lub nanotyrana również należał do stosunkowo niewielkiego, 7-metrowego osobnika (choć Carpenter [2000] uważa go za dorosłego). W każdym razie okaz ten nosi ślady zaleczonego złamania kości biodrowej, i w chwili ataku nie był w pełni sił, co potwierdza założenie, że osobniki ranne i chore były częściej atakowane. Podobne stanowisko zaprezentowali Hone i Rauhut (2010). Ich zdaniem teropody rzadko atakowały wielkie, dorosłe dinozaury roślinożerne, a ulubioną zdobyczą były młode osobniki. Dysponujące potężnymi szczękami tyranozaurydy mogły zjadać mniejsze zwierzęta w całości, razem z kośćmi, co miałoby wyjaśniać niedostatek skamieniałości młodych dinozaurów. Wg Gignaca i Ericksona (2017) niezwykła  zdolność do zjadania kości, możliwa dzięki potężnej sile zgryzu (zob. też [[Tyrannosaurus#Siła szczęk]]) i specyficznej budowie zębów dawała tyranozaurydom możliwość  maksymalnego wykorzystania ciał ofiar lub napotkanej padliny. Badania Petersona i in. (2021) wykazały, że nawet nie w pełni wyrośnięte osobniki tyranozaura, o delikatniejszych niż u dorosłych zębach, były w stanie miażdżyć kości. Z drugiej strony, wielkie tyranozaury, znane z możliwości do przegryzania i zjadania kości, były też zdolne do delikatnego obierania kości z mięsa (tarbozaur - Hone i Watabe, 2010; nieokreślony tyranozauryd - McElvogue i Lehman, 2026). Pomocny mógł być w tym rozbudowany system kanałów nerwowych w okolicy pyska (Kawabe i Hattori, 2022). Badania McElvogue i Lehman (2026) wskazują, że takie zachowania były dość powszechne, znane są bowiem liczne kości dystalnych części kończyn hadrozaurydów ze śladami zębów przedszczękowych tyranozaurydów. Nie zawierały one zbyt dużo mięsa, a jednak mięsożercy przy pomocy precyzyjnych ugryzień usuwali z kości tkanki miękkie. Być może wynikało to z okresowych niedoborów pokazrmu.
 [[Plik: Tyrannosaurus Triceratops Los Angeles, Natural History Museum.jpg|300px|thumb|right|Szkielety tyranozaura i triceratopsa zmontowane w pozycjach imitujących walkę. Autor zdjęcia: Aullie Caulfield. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tyrannosaurus_Triceratops_Los_Angeles,_Natural_History_Museum.jpg].]]
@@ Linia 747: / Linia 747: @@
 Makovicky, P.J., Li, D., Gao, K-Q., Lewin, M., Erickson G.M. & Norell, M.A. (2010) "A giant ornithomimosaur from the Early Cretaceous of China" Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 277, 191-198. [[doi:10.1098/rspb.2009.0236]].
 McCre,a R.T., Buckley, L.G., Farlow, J.O., Lockley. M.G., Currie, P.J., Matthews, N.A. (2014) A ‘Terror of Tyrannosaurs’: The First Trackways of Tyrannosaurids and Evidence of Gregariousness and Pathology in Tyrannosauridae. PLoS ONE 9(7): e103613. [[doi:10.1371/journal.pone.0103613]].
 McDonald, A.T., Wolfe, D.G., Dooley Jr, A.C. (2018). "A new tyrannosaurid (Dinosauria: Theropoda) from the Upper Cretaceous Menefee Formation of New Mexico". PeerJ: 6:e5749. [[doi:10.7717/peerj.5749]].
 Mitchell, J.L., Barbi, M., McKellar, R.C., Vliveti, M. & Coulson, I.M. (2025). "In situ analysis of vascular structures in fractured ''Tyrannosaurus rex'' rib." Scientific Reports 15, 20327 [[doi:10.1038/s41598-025-06981-z]]

@@ Linia 139: / Linia 139: @@
 Meiri (2022) odniósł się w krytyczny sposób do tego badania. Kwestionował on precyzję szacunków Marshalla i in. (2021), podkreślając trudności w szacowaniu gęstości populacji i zasięgów geograficznych dla żyjących gatunków oraz w propagacji błędów. Stawia on tezę, że szacowanie wielkości populacji wymarłych gatunków jest mało wiarygodne. Jednak Marshall i wspólnicy (2022) odnieśli się do krytyki Meiri'a (2022). Zdaniem autorów badania obliczenia nie zależą od krótkoterminowych zmian w gęstości populacji i zasięgu geograficznym, ale od ich długoterminowych średnich oraz twierdzą, że opracowana metoda obliczeń jest słuszna niezależnie od wszelkich braków w implementacji.
 ==Materiał kopalny==
@@ Linia 498: / Linia 501: @@
 Erickson, G.M., Makovicky, P.J., Currie, P.J., Norell, M.A., Yerby, S.A. &  Brochu, C.A. (2004) "Gigantism and comparativelife-history parameters of tyrannosaurid dinosaurs" Nature, 430(7001), 772-775. [[doi:10.1038/nature02699]]
 Fricke, H.C. & Pearson, D.A. (2008) "Stable isotope evidence for changes in dietary niche partitioning among hadrosaurian and ceratopsian dinosaurs of the Hell Creek Formation, North Dakota" Paleobiology, 34(4), 534-552. [[doi:10.1666/08020.1]]

@@ Linia 10: / Linia 10: @@
 ==Dinosauria==
 {{Szablon:Pomoc_spis}}
-W 2026 roku opisano '''32''' nowych [[nazwa|nazw]] [[Dinosauria|dinozaurów]] ('''28''' nowych [[rodzaj|rodzajów]] i '''26''' nowych gatunków i 1 nową [[kombinacja|kombinację]]).
+W 2026 roku opisano '''34''' nowe [[nazwa|nazwy]] [[Dinosauria|dinozaurów]] ('''30''' nowych [[rodzaj|rodzajów]], '''27''' nowych gatunków i 1 nową [[kombinacja|kombinację]]).
-Obecnie za [[Takson ważny|ważne]] [[takson]]y nieptasich dinozaurów uznawanych jest '''31''' z nich.
+Obecnie za [[Takson ważny|ważne]] [[takson]]y nieptasich dinozaurów uznawanych są '''33''' z nich.
 {| class="sortable"
@@ Linia 82: / Linia 82: @@
 |- style="background-color:Khaki"
 |'''''[[Ferenceratops|{{U|Ferenceratops}} shqiperorum]]'''''
-|({{Kpt|[[Weishampel]], Jianu, Csiki & Norman, 2003}}) {{Kpt|[[Maidment]], Butler, [[Brusatte]], Meade, Augustin, Csiki-Sava & Ősi}}, 2026
+|({{Kpt|[[Weishampel]], Jianu, Csiki & Norman, [[2003]]}}) {{Kpt|[[Maidment]], Butler, [[Brusatte]], Meade, Augustin, Csiki-Sava & Ősi}}, 2026
 |?[[Ceratopsia]]: ?[[Ceratopsoidea]]
 |[[Rumunia]]
@@ Linia 93: / Linia 93: @@
 |[[Hiszpania]]
 |{{wKreda}}
 |- style="background-color:Khaki"
 |'''''[[Gongshuilong|{{U|Gongshuilong fanwei}}]]'''''
@@ Linia 128: / Linia 135: @@
 |[[Ornithopoda]]: [[Hadrosauroidea]]
 |[[Rumunia]]
 |{{pKreda}}
 |- style="background-color:Khaki"

@@ Linia 25: / Linia 25: @@
 #''[[Gigantoraptor]]''
 #''[[Gilmoreosaurus]]''
 #''[[Giraffatitan]]''
 #''[[Glacialisaurus]]''

@@ Linia 35: / Linia 35: @@
 #"<small>[[Gigantspinosaurus]]" (''[[nomen nudum]]'')</small>
 #'''''[[Gilmoreosaurus]]'''''
 #<small>"[[Ginnareemimus]]" (''[[nomen nudum]]'')</small>
 #'''''[[Giraffatitan]]'''''

@@ Linia 14: / Linia 14: @@
 #''[[Lapparentosaurus]]''
 #''[[Laquintasaura]]''
 #''[[Latenivenatrix]]''
 #''[[Latirhinus]]''

@@ Linia 26: / Linia 26: @@
 #'''''[[Lapparentosaurus]]'''''
 #'''''[[Laquintasaura]]'''''
 #'''''[[Latenivenatrix]]'''''
 #'''''[[Latirhinus]]'''''

@@ Linia 80: / Linia 80: @@
 [[Plik:Dinevenator robustus.png|link=Dinevenator|thumb|150px|''[[Dinevenator|Dinevenator robustus]]'']]
 [[Plik:Musango matusadonaensis.png|link=Musango|thumb|150px|''[[Musango|Musango matusadonaensis]]'']]
 #'''''[[Kayrasaurus|Kayrasaurus changliensis]]''''' <small>Liao i in., 2026</small>
 #'''''[[Nipponopelta|Nipponopelta yezoensis]]''''' <small>Oyabu i in., 2026</small>
@@ Linia 98: / Linia 100: @@
 #'''''[[Bicharracosaurus|Bicharracosaurus dionidei]]''''' <small>Reutter i in., 2026</small>
 #'''''[[Ptychotherates|Ptychotherates bucculentus]]''''' <small>Srivastava i Nesbitt, 2026</small>
 {|  class= "wikitable" rules="all" cellpadding=1 style="border: 1px solid #000000; margin-left:40px; font-size:90%;"
@@ Linia 134: / Linia 134: @@
 == Jak zacząć? ==
-Na przestrzeni lat naukowcy nadali '''1958''' [[nazwa|nazwy]] [[rodzaj]]owe i '''2222''' [[gatunek|gatunkowych]] [[dinozaur]]ów.
+Na przestrzeni lat naukowcy nadali '''1960''' [[nazwa|nazwy]] [[rodzaj]]owe i '''2223''' [[gatunek|gatunkowe]] [[dinozaur]]ów.
-Obecnie za [[Takson ważny|ważnych]] przedstawicieli [[nieptasi]]ch Dinosauria uznaje się około '''1331''' [[gatunek|gatunków]] w '''1216''' [[rodzaj]]ach.
+Obecnie za [[Takson ważny|ważnych]] przedstawicieli [[nieptasi]]ch Dinosauria uznaje się około '''1332''' [[gatunek|gatunki]] w '''1218''' [[rodzaj]]ach.
 W ''Encyklopedii Dinozaury.com'' na chwilę obecną znajdziesz opisy '''{{PAGESINCAT:Dinosauria}}''' rodzajów dinozaurów.

@@ Linia 43: / Linia 43: @@
 ==Historia taksonu==
 [[Plik:Nasutoceratops during preparation.jpg|thumb|[[Holotyp]] ''Nasutoceratops'' podczas preparacji. Fot. Brett Neilson [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nasutoceratops_during_preparation.jpg].]]
-W 2000 r. zainicjowano projekt Kaiparowits Basin Project (KBP), którego celem było zebranie i zbadanie późnokredowych skamieniałości kręgowców z Zagłębienia Kaiparowits w znajdującego się w narodowym parku Grand Staircase–Escalante National Monument na południu stanu Utah. Rok później Muzeum Historii Naturalnej w Utah (UMNH) i Biuro Zarządzania Ziemią (Bureau of Land Management) zawarły ze sobą umowę o współpracy, które zarząda terenem GSENM. W ciągu pierwszych 5 lat (2001-2006) zespoły badawcze zarejestrowały łącznie 392 dni prac terenowych w ramach tego projektu, co stanowi 2635 dni roboczych (czas pracy dla 1 osoby wynosił 8 godzin), co daje łącznie około 21 080 godzin roboczych. Łącznie przeszukany obszar formacji [[Wahweap]] i [[Kaiparowits]] wyniósł 37 tys. akrów. Łącznie odkryto i zmapowano ponad 1000 stanowisk, w których odnajdywano wymarłe kręgowce, a wiele stanowisk z makroskamieniałościami zostało wydobytych. W 2006 roku Eric Lund w stanowisku UMNH VP 940 wykopał niekompletny szkielet wówczas nieznanego [[Ceratopsidae|ceratopsyda]] (UMNH VP 16800). Po wstępnych oględzinach okazało się, że jest to nowy przedstawiciel [[Centrosaurinae]], który otrzymał roboczą nazwę "Kaiparowits new taxon C" (Getty i in., 2010). Cztery lata później [[Lund]] w swojej pracy magisterskiej nieformalnie nadał nazwę nowemu centrozaurynowi "Nasutuceratops titusi". Kolejny krótki opis omawianego rodzaju pojawił się w publikacji Loewena i współaurotów (2013), którzy oznaczyli go jako "Kaiparowits centrosaurinae A". W tym samym roku [[Scott Sampson]] i współpracownicy formalnie nazwali tego dinozaura ''Nasutoceratops titusi''.
+W 2000 r. zainicjowano projekt Kaiparowits Basin Project (KBP), którego celem było zebranie i zbadanie późnokredowych skamieniałości kręgowców z Zagłębienia Kaiparowits w znajdującego się w narodowym parku Grand Staircase–Escalante National Monument na południu stanu Utah. Rok później Muzeum Historii Naturalnej w Utah (UMNH) i Biuro Zarządzania Ziemią (Bureau of Land Management) zawarły ze sobą umowę o współpracy, które zarząda terenem GSENM. W ciągu pierwszych 5 lat (2001-2006) zespoły badawcze zarejestrowały łącznie 392 dni prac terenowych w ramach tego projektu, co stanowi 2635 dni roboczych (czas pracy dla 1 osoby wynosił 8 godzin), co daje łącznie około 21 080 godzin roboczych. Łącznie przeszukany obszar formacji [[Wahweap]] i [[Kaiparowits]] wyniósł 37 tys. akrów. Łącznie odkryto i zmapowano ponad 1000 stanowisk, w których odnajdywano wymarłe kręgowce, a wiele stanowisk z makroskamieniałościami zostało wydobytych. W 2006 roku Eric Lund w stanowisku UMNH VP 940 wykopał niekompletny szkielet wówczas nieznanego [[Ceratopsidae|ceratopsyda]] (UMNH VP 16800). Po wstępnych oględzinach okazało się, że jest to nowy przedstawiciel [[Centrosaurinae]], który otrzymał roboczą nazwę "Kaiparowits new taxon C" (Getty i in., 2010). Cztery lata później [[Lund]] w swojej pracy magisterskiej nieformalnie nadał nazwę nowemu centrozaurynowi "Nasutuceratops titusi". Kolejny krótki opis omawianego rodzaju pojawił się w publikacji Loewena i współautorów (2013), którzy oznaczyli go jako "Kaiparowits centrosaurinae A". W tym samym roku [[Scott Sampson]] i współpracownicy formalnie nazwali tego dinozaura ''Nasutoceratops titusi''.
 ==Materiał kopalny i lokalizacja==

← poprzednia wersja		Wersja z 19:55, 22 wrz 2026
Linia 17:		Linia 17:

	[[Ornithischia]]		[[Ornithischia]]
−
−	~~[[Cerapoda]]~~
−
−	~~[[Marginocephalia]]~~

	[[Pachycephalosauria]]		[[Pachycephalosauria]]

@@ Linia 43: / Linia 43: @@
 ==Historia taksonu==
 [[Plik:Nasutoceratops during preparation.jpg|thumb|[[Holotyp]] ''Nasutoceratops'' podczas preparacji. Fot. Brett Neilson [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nasutoceratops_during_preparation.jpg].]]
-W 2000 r. zainicjowano projekt Kaiparowits Basin Project (KBP), którego celem było zebranie i zbadanie późnokredowych skamieniałości kręgowców z Zagłębienia Kaiparowits w znajdującego się w narodowym parku Grand Staircase–Escalante National Monument na południu stanu Utah. Rok później Muzeum Historii Naturalnej w Utah (UMNH) i Biuro Zarządzania Ziemią  (Bureau of Land Management) zawarły ze sobą umowę o współpracy, które zarząda terenem GSENM. W ciągu pierwszych 5 lat (2001-2006) zespoły badawcze zarejestrowały łącznie 392 dni prac terenowych w ramach tego projektu, co stanowi 2635 dni roboczych (czas pracy dla 1 osoby wynosił 8 godzin), co daje łącznie około 21 080 godzin roboczych. Łącznie przeszukany obszar formacji [[Wahweap]] i [[Kaiparowits]] wyniósł 37 tys. akrów. Łącznie odkryto i zmapowano ponad 1000 stanowisk, w których odnajdywano wymarłe kręgowce, a wiele stanowisk z makroskamieniałościami zostało wydobytych. W 2006 roku Eric Lund w stanowisku UMNH VP 940 wykopał niekompletny szkielet wówczas nieznanego [[Ceratopsidae|ceratopsyda]] (UMNH VP 16800). Po wstępnych oględzinach okazało się, że jest to nowy przedstawiciel [[Centrosaurinae]], który otrzymał roboczą nazwę "Kaiparowits new taxon C" (Getty i in., 2010). Cztery lata później [[Lund]] w swojej pracy magisterskiej nieformalnie nadał nazwę nowemu centrozaurynowi "Nasutuceratops titusi". Kolejny krótki opis omawianego rodzaju pojawił się w publikacji Loewena i wspólników (2013), którzy oznaczyli go jako "Kaiparowits centrosaurinae A". W tym samym roku [[Scott Sampson]] i współpracownicy formalnie nazwali tego dinozaura ''Nasutoceratops titusi''.
+W 2000 r. zainicjowano projekt Kaiparowits Basin Project (KBP), którego celem było zebranie i zbadanie późnokredowych skamieniałości kręgowców z Zagłębienia Kaiparowits w znajdującego się w narodowym parku Grand Staircase–Escalante National Monument na południu stanu Utah. Rok później Muzeum Historii Naturalnej w Utah (UMNH) i Biuro Zarządzania Ziemią (Bureau of Land Management) zawarły ze sobą umowę o współpracy, które zarząda terenem GSENM. W ciągu pierwszych 5 lat (2001-2006) zespoły badawcze zarejestrowały łącznie 392 dni prac terenowych w ramach tego projektu, co stanowi 2635 dni roboczych (czas pracy dla 1 osoby wynosił 8 godzin), co daje łącznie około 21 080 godzin roboczych. Łącznie przeszukany obszar formacji [[Wahweap]] i [[Kaiparowits]] wyniósł 37 tys. akrów. Łącznie odkryto i zmapowano ponad 1000 stanowisk, w których odnajdywano wymarłe kręgowce, a wiele stanowisk z makroskamieniałościami zostało wydobytych. W 2006 roku Eric Lund w stanowisku UMNH VP 940 wykopał niekompletny szkielet wówczas nieznanego [[Ceratopsidae|ceratopsyda]] (UMNH VP 16800). Po wstępnych oględzinach okazało się, że jest to nowy przedstawiciel [[Centrosaurinae]], który otrzymał roboczą nazwę "Kaiparowits new taxon C" (Getty i in., 2010). Cztery lata później [[Lund]] w swojej pracy magisterskiej nieformalnie nadał nazwę nowemu centrozaurynowi "Nasutuceratops titusi". Kolejny krótki opis omawianego rodzaju pojawił się w publikacji Loewena i współaurotów (2013), którzy oznaczyli go jako "Kaiparowits centrosaurinae A". W tym samym roku [[Scott Sampson]] i współpracownicy formalnie nazwali tego dinozaura ''Nasutoceratops titusi''.
 ==Materiał kopalny i lokalizacja==
@@ Linia 61: / Linia 61: @@
 ==Budowa==
 [[Plik:NasutoceratopsArizona.jpg|thumb|Zrekonstruowana czaszka ''Nasutoceratops''. Fot. MWAK [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:NasutoceratopsArizona.jpg]]]
-''Nasutoceratops'' był średniej wielkości czworonożnym [[centrozauryn]]em o długości 4,5 m i masie 1,5 t (Paul, 2016). Charakteryzował się czaszką o niezwykłej i urodziwej budowie. Kryza miała duże otwory zmniejszające jej masę i była kształtu półokrągłego z prostymi, półksiężycowatymi różkami na kości ciemieniowej (''[[epiparietales]]'') i łuskowej (''[[episquamosales]]''). Ich pozycja (''[[epiparietales]]'' p0-p7) oraz umieszczenie środkowego różka (p0) wyróżniała go spośród jego kuzynów. Jego kość nosowa zawierała [[pneumatyzacja|pneumatyczne]] otwory i była bardzo zaokrąglona, czym przypomina nieco twór u [[hadrozauryd]]a ''[[Gryposaurus]]''. Długość rogów nadoczonych (około 457 mm, Lund, 2010) była jedną z najdłuższych spośród wszystkich centrozaurynów a ich rozstawienie przypominało bardziej u tura czy – jak określa [[Eric Lund|Lund]] – "byka długorogiej odmiany teksańskiej", aniżeli pozostałych ceratopsydów. Budowa kręgów ''Nasutoceratops'' oraz kończyn przednich niewiele różniła się od innych [[Ceratopsidae|ceratopsydów]]. Trzy pierwsze kręgi szyjne są zrośnięte ze sobą tworząc strukturę zwaną [[syncervical]], która była bardzo podobna jak u ''[[Styracosaurus]]''. Kręgi grzbietowe również były typowe dla przedstawicieli [[Ceratopsidae]]. Ich trzony były skrócone przednio-tylnie, a łuki nerwowe - bardzo wysokie. Zachowana łopatka mierząca ok. 28 cm była długa i stosunkowo smukła, a jej tylna część była spłaszczona i rozszerzona. Kość krucza była zrośnięta z bliższym końcem łopatki, a z jej przodu znajduje się duży otwór. Kość ramienna o długości 47,5 cm była długa i smukła, zaś łokciowa miała duży wyrostek, w którym znajdował się przyczep mięśnia trójgłowego (triceps). Kość promieniowa mająca 33,5 cm długości z rozszerzonymi końcówkami była cienka (Lund i in., 2016).
+''Nasutoceratops'' był średniej wielkości czworonożnym [[centrozauryn]]em o długości 4,5 m i masie 1,5 t (Paul, 2016). Charakteryzował się czaszką o niezwykłej i urodziwej budowie. Kryza miała duże otwory zmniejszające jej masę i była kształtu półokrągłego z prostymi, półksiężycowatymi różkami na kości ciemieniowej (''[[epiparietales]]'') i łuskowej (''[[episquamosales]]''). Ich pozycja (''[[epiparietales]]'' p0-p7) oraz umieszczenie środkowego różka (p0) wyróżniała go spośród jego kuzynów. Jego kość nosowa zawierała [[pneumatyzacja|pneumatyczne]] otwory i była bardzo zaokrąglona, czym przypomina nieco twór u [[hadrozauryd]]a ''[[Gryposaurus]]''. Długość rogów nadoczonych (około 457 mm, Lund, 2010) była jedną z najdłuższych spośród wszystkich centrozaurynów a ich rozstawienie przypominało bardziej u tura czy – jak określa [[Eric Lund|Lund]] – "byka długorogiej odmiany teksańskiej", aniżeli pozostałych ceratopsydów. Budowa kręgów ''Nasutoceratops'' oraz kończyn przednich niewiele różniła się od innych [[Ceratopsidae|ceratopsydów]]. Trzy pierwsze kręgi szyjne są zrośnięte ze sobą tworząc strukturę zwaną ''[[syncervical]]'', która była bardzo podobna jak u ''[[Styracosaurus]]''. Kręgi grzbietowe również były typowe dla przedstawicieli [[Ceratopsidae]]. Ich trzony były skrócone przednio-tylnie, a łuki nerwowe - bardzo wysokie. Zachowana łopatka mierząca ok. 28 cm była długa i stosunkowo smukła, a jej tylna część była spłaszczona i rozszerzona. Kość krucza była zrośnięta z bliższym końcem łopatki, a z jej przodu znajduje się duży otwór. Kość ramienna o długości 47,5 cm była długa i smukła, zaś łokciowa miała duży wyrostek, w którym znajdował się przyczep mięśnia trójgłowego (triceps). Kość promieniowa mierzyła 33,5 cm długości. Była ona cienka oraz miała rozszerzone końcówki (Lund i in., 2016).
 ==Odciski skóry==
@@ Linia 86: / Linia 86: @@
 |-
 |{{V| ''N. titusi''}}
-| {{Kpt|Sampson, Lund, Loewen}}, Farke i {{Kpt|Clayton}}, 2013
+| {{Kpt|[[Sampson]], Lund, [[Loewen]]}}, Farke i {{Kpt|Clayton}}, [[2013]]
 |-
 | = "Nasutuceratops titusi"
-| {{Kpt|Lund}}, [[2010]] ''vide'' {{Kpt|Longrich}}, 2013
+| {{Kpt|Lund}}, [[2010]] ''vide'' {{Kpt|[[Longrich]]}}, [[2013]]
 | ''nomen nudum'' (''nomen ex dissertatione'')
 |}
@@ Linia 107: / Linia 107: @@
 Ryan, M. J., Holmes, R., Mallon, J., Loewen, M., & Evans, D. C. (2017). "A basal ceratopsid (Centrosaurinae: Nasutoceratopsini) from the Oldman Formation (Campanian) of Alberta, Canada". Canadian Journal of Earth Sciences, 54(1), 1-14. [[doi:10.1139/cjes-2016-0110]]
-Sampson, S.D., Lund, K.E., Loewen, M.A., Farke, A.A. & Clayton, K.E. (2013) "A remarkable short-snouted horned dinosaur from the Late Cretaceous (Late Campanian) of southern Laramidia". Proceedings of the Royal Society of London, series B. [[doi:10.1098/rspb.2013.1186]]
+Sampson, S. D., Lund, K. E., Loewen, M. A., Farke, A. A., & Clayton, K. E. (2013). "A remarkable short-snouted horned dinosaur from the Late Cretaceous (Late Campanian) of southern Laramidia". Proceedings of the Royal Society of London, series B. [[doi:10.1098/rspb.2013.1186]]
 <references/></small>

@@ Linia 33: / Linia 33: @@
 ==Materiał kopalny==
 [[Holotyp]] (IVPP 4447) to fragmentaryczny szkielet, obejmujący niekompletną czaszkę (część dachu czaszki, lewą kość jarzmową i lewą połowę żuchwy), lewą kość ramienną, obie kości udowe, prawą k. piszczelową, fragment k. biodrowej i pojedynczy kręg szyjny.
 [[Paratyp]] (IVPP 4447.1) to kolejny niekompletny szkielet, na który składają się kości udowe, lewe k. piszczelowa i strzałkowa, częściowa miednica, część prawej stopy i sześć kręgów ogonowych.
 ==Budowa i filogeneza==

@@ Linia 1: / Linia 1: @@
 {{DISPLAYTITLE:''Albertadromeus''}}
-<small>
+{{Opis
-{| class="wikitable" style="background-color:CornSilk"
+ |Autor                  = [[Dawid Mika]]
-| Autor:
+ |Korekta                = [[Maciej Ziegler]], [[Kamil Kamiński]]
-| Korekta:
+ |nazwa                  = ''Albertadromeus'' (albertadrom)
-|-
+ |długość                = 1,6 m
-| [[Dawid Mika]]
+ |wysokość               =
-| [[Maciej Ziegler]], [[Kamil Kamiński]]
+ |masa                   =
-|}
+ |dieta                  = roślinożerny
-</small>
+ |miejsce                = [[Kanada]] - Alberta
+<small>(górne osady [[formacja|formacji]] [[Oldman]])</small>
-----
+ |czas                   = {{Występowanie|77|76.5}}
+ok. 77-76,5 [[Ma]] <br>
-{| class="wikitable" style="text-align:left" align="left"
+<small>[[późna kreda]] ([[kampan]])</small>
-! colspan=2 | ''Albertadromeus'' (albertadrom)
+ |systematyka            =
-|-
+[[Dinosauria]]
 [[Ornithischia]]
@@ Linia 48: / Linia 25: @@
 [[Orodrominae]]
-|-
+ |grafika                = Albertadromeus LM.png
-| colspan=2 |[[Plik:Orodromeus_(pencil_2013).png|400px|]]
+ |podpis                 = Rekonstrukcja przyżyciowa ''Albertadromeus.''. Autor: Levi Martinez-Reza  [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Albertadromeus_LM.png]
-<small>Rekonstrukcja ''[[Orodromeus]]''. ''Albertadromeus'' był zapewne podobny. Autor: Tom Parker. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Orodromeus_(pencil_2013).png]
+ |PorównanieGrupa        =
-</small>
+ |PorównanieDługość      =
-|}
+ |mapa                   =
+}}
 ==Wstęp==
 Albertadrom (''Albertadromeus'') to niewielki dinozaur ptasiomiedniczny, żyjący w późnej kredzie na obszarach dzisiejszej [[Kanada|Kanady]].
@@ Linia 72: / Linia 49: @@
 |-
 ! ''A. syntarsus''
-| {{Kpt|Brown}}, {{Kpt|Evans}}, {{Kpt|Ryan}} i {{Kpt|Russell}}, 2013
+| {{Kpt|Brown}}, {{Kpt|[[Evans]]}}, {{Kpt|[[Ryan]]}} i {{Kpt|Russell}}, [[2013]]
 |}

@@ Linia 8: / Linia 8: @@
 |masa = 2 t <ref name="Molina-Larramendi"></ref>
 |dieta = roślinożerny
-|miejsce = [[Chiny]] - Region Autonomiczny Mongolii Wewnętrznej
+|miejsce = [[Chiny]] - Mongolia Wewnętrzna
 <small>([[formacja]] [[Iren Dabasu]])</small>
 |czas = {{Występowanie|96.5|95.5}}
@@ Linia 53: / Linia 53: @@
 ==Budowa i znaczenie odkrycia==
-Żuchwa ''Gigantoraptor'' mierzyła 46 cm i była bezzębna, a jej budowa jest unikatowa. Kości zębowe były głębokie, a na swoich górnych krawędziach mają parę mocno wykształconych półek, które są dość płaskie. Kość stawowa, kątowa górna oraz wyrostek dziobiasty były ze sobą zrośnięte tworząc tzw. kompleks ASC (articular-surangular-coronoid). Kość kątowa była połączona ze zrośniętymi kośćmi tworzącymi kompleks ASC oraz nadawała kształt dolnemu otworowi żuchwy. Kość kątowa miała kształt łukowaty, zaś wyrostek dziobiasty był niski i okrągły. Różnice w budowie żuchwy przedstawicieli [[Caenagnathidae]] i [[Oviraptoridae]] wynikały z odmiennej diety (Ma i in., 2017).
+Żuchwa ''Gigantoraptor'' mierzyła 46 cm i była bezzębna, a jej budowa była unikatowa. Kości zębowe były głębokie, a na swoich górnych krawędziach miały parę mocno wykształconych półek, które był dość płaskie. Kość stawowa, kątowa górna oraz wyrostek dziobiasty były ze sobą zrośnięte tworząc tzw. kompleks ASC (articular-surangular-coronoid). Kość kątowa była połączona ze zrośniętymi kośćmi tworzącymi kompleks ASC oraz nadawała kształt dolnemu otworowi żuchwy. Kość kątowa miała kształt łukowaty, zaś wyrostek dziobiasty był niski i okrągły. Różnice w budowie żuchwy przedstawicieli [[Caenagnathidae]] i [[Oviraptoridae]] wynikały z odmiennej diety (Ma i in., 2017).
 ''Gigantoraptor'' miał najdłuższe proporcjonalnie kończyny przednie wśród owiraptorozaurów - ich długość stanowi 60% długości tylnych, które także były bardzo długie. Co nietypowe wśród teropodów, miały podobne proporcje do jego mniejszych kuzynów. Były też wyjątkowo smukłe i "ptasie", co sugeruje, że był najlepszym biegaczem wśród podobnej wielkości [[teropod]]ów. Miał wiele cech niespotykanych u owiraptorozaurów, ale za to znanych u bardziej zaawansowanych maniraptorów. Budową dłoni przypominał bazalne eumaniraptory, a kręgów ogonowych… tytanozaury! ''Gigantoraptor'' wykazywał wiele cech ptasich nieobecnych u mniejszych owiraptorozaurów, co stoi w sprzeczności z trendem zaobserwowanym u innych grup celurozaurów. Wyróżniał się on także mocno wyspecjalizowaną budową (ma bardzo dużą liczbą autapomorfii). Miał dziwaczną i niespotykaną u innych dinozaurów budowę kręgów ogonowych i kości udowej (Xu i in., 2007). Innymi niespotykanymi cechami ''Gigantoraptor'' były skierowana przyśrodkowo II kość śródstopia oraz proporcjonalnie długi czwarty palec stopy (Hao i in., 2026).