Hypacrosaurus

Autor:	Kamil Kamiński
Korekta:	Michał Siedlecki

---

Hypacrosaurus (hipakrozaur)
Długość	8-10 m
Masa	2,6-3,7 t
Dieta	roślinożerny
Miejsce	Kanada - Alberta (formacja Horseshoe Canyon - ogniwa Morrin i Tolman)
Czas	Trias 252 Jura 201,4 Kreda 143,1 66 ok. 71,5-69,6 Ma późna kreda (środkowy mastrycht)
Systematyka	Dinosauria Ornithischia Cerapoda Ornithopoda Iguanodontia Hadrosauridae Lambeosaurinae Corythosauria Lambeosaurini
350px Rekonstrukcja przyżyciowa H. altispinus. Autor: Connor Ashbridge. [5]

Wstęp

Hypacrosaurus to rodzaj hadrozaura, żyjącego w późnej kredzie na terenie dzisiejszej Ameryki Północnej. Był on podobny do bardziej znanego korytozaura i w przeszłości czasem bywał z nim synonimizowany. Hypacrosaurus do niedawna obejmował dwa gatunki: H. altispinus i H. stebingeri, choć wg części badań nie tworzyły one kladu. W 2026 r. Sharpe i Brown przenieśli drugi z nich do rodzaju Corythosaurus.

Etymologia

Nazwa Hypacrosaurus pochodzi od greckiego hypacros („prawie najwyższy”, „blisko szczytu”) oraz saurus („gad”, „jaszczur”). Barnum Brown nazywając hipakrozaura, uznał go za największego członka swojej rodziny, zbliżonego rozmiarami do tyranozaura, a więc niemal równego „królowi dinozaurów”. Epitet gatunkowy altispinus oznacza “wysokokolczysty” i odnosi się do wydłużonych wyrostków kolczystych kręgów grzbietowych.

Materiał kopalny

Holotyp to okaz AMNH 5204 obejmujący niekompletny szkielet pozaczaszkowy, złożony z ośmiu kręgów grzbietowych, dwóch ogonowych, niekompletnej miednicy i kilku żeber.

Paratypy to cztery kolejne niekompletne szkielety pozaczaszkowe (Brown, 1913). Materiał przypisany obejmuje cały szereg okazów, w tym również czaszki młodych i dorosłych osobników (Evans, 2010). W 2026 r. Sharpe i Brown opisali najbardziej kompletny ze znanych okazów (TMP 2013.025.0001), któremu brakuje jedynie dalszej części ogona i fragmentów czaszki.

Budowa

Ogólną budową ciała Hypacrosaurus był mocno zbliżony do innych lambeozaurynów, będąc dużym, dwu- lub czworonożnym roślinożercą. Jak wszystkie hadrozaury, hipakrozaur miał bezzębny, „kaczy” dziób i złożone baterie zębowe, położone w głębi pyska. Na jego głowie znajdował się charakterystyczny, półkolisty grzebień, podobny do tego, który miał Corythosaurus. U obu tych zwierząt różnił się on jednak szczegółami budowy. U hipakrozaura wydaje się m.in. bardziej spiczasto zakończony; Lull i Wright (1942) wskazują również na jego mniejsze boczne spłaszczenie. Przednia krawędź grzebienia hipakrozaura, wznosząca się nad dziobem była mniej więcej równoległa do przedniej krawędzi oczodołu, a tylne rozszerzenie wyrostka tylno-grzbietowego kości przedszczekowej ograniczone było do wierzchołka owego grzebienia. Szew łączący wspomniany wyrostek z kością nosową blisko przednio-grzbietowej części grzebienia, miał kształt litery W. Znaczną część grzebienia tworzyły duże, wypukłe ku tyłowi kości nosowe (Sharpe i Brown, 2026).

Charakterystyczną cechą hipakrozaura były silnie wydłużone wyrostki kolczyste kręgów grzbietowych (dla kręgów 6.-10. były one co najmniej pięć razy dłuższe od trzonów kręgów). Ponadto Hypacrosaurus wyróżniał się całkowicie zamkniętym ciemiączkiem przedszczękowo-nosowym (ang. premaxilla-nasal fontanelle) u dorosłych okazów, chociaż cecha ta występowała również u Corythosaurus stebingeri oraz być może u Parasaurolophus (Brink i in., 2014). Lull i Wright (1942) uważali też, że hipakrozaur różnił się od korytozaura proporcjonalnie krótszym pyskiem. Kolejną różnicą może być bardziej pochyły profil twarzoczaszki Hypacrosaurus (Evans, 2010). Sharpe i Brown (2026) wskazują jeszcze m.in. występowanie okrężnej pętli w przedniej części dróg nosowych, zwężone nozdrza zewnętrzne ograniczone od tyłu przez powiększony wyrostek tylno-grzbietowy kości przedszczekowej, brak wyraźnego tylnego wyrostka kości nosowej czy kość zaoczodołową z nierozgałęzionym wyrostkiem łuskowym.

Plik:Hypacrosaurus Royal Tyrrell.jpg

Zrekonstruowany szkielet. Autor zdjęcia: Etemenanki3 [1].

Historia odkryć i taksonomia

Hypacrosaurus został opisany w 1913 r. przez amerykańskiego paleontologa Barnuma Browna na podstawie czterech fragmentarycznych szkieletów pozaczaszkowych z formacji Horseshoe Canyon w Albercie. W kolejnych latach odkryto następne okazy, w tym również materiał czaszkowy. W 1917 r. Lawrence Lambe opisał rodzaj Cheneosaurus w oparciu niekompletny szkielet z czaszką i drugą czaszkę, które również pochodziły z Horseshoe Canyon. W 1975 r. Peter Dodson uznał jednak, ze zwierzę to było młodym osobnikiem hipakrozaura. Obecnie taki pogląd jest powszechnie akceptowany (Evans, 2010).

Przez długi czas wśród naukowców nie było zgody, czy do rodzaju Hypacrosaurus należą dwa gatunki, czy tylko H. altispinus. Wg części analiz, H. altispinus i H. stebingeri są taksonami siostrzanymi (np. Evans i Reisz [2007]], Godefroit i in. [2012]). Inne badania wskazują jednak, że gatunki te nie tworzą kladu. Np. w analizie, którą przeprowadził Suzuki (2004), H. altispinus okazał się bliższy Nipponosaurus niż H. stebingeri. Wg Prieto-Márqueza i in. (2012) gatunek typowy tworzył klad z Olorotitan, podczas gdy H. stebingeri był prymitywniejszy. W badaniu Prieto-Márqueza i in. (2018) H. stebingeri występuje jako takson siostrzany do kladu najbardziej zaawansowanych lambeozaurynów, wśród których znajduje się H. altispinus. Wiele prac od dawna wskazywało więc, że rodzaj Hypacrosaurus może być parafiletyczny. Ostatecznie w 2026 r. Sharpe i Brown przenieśli H. stebingeri do rodzaju Corythosaurus.

Paleobiologia

Plik:Hypacrosaurus altispinus - AMNH - DSC06304.JPG

Czaszka H. altispinus. Autor zdjęcia: Daderot [2].

Hypacrosaurus żywił się niską i średnią roślinnością (do wysokości ok. 4 m), podobnie jak inne lambeozauryny (zob. też Hadrosauridae#Odżywianie).

Przez lata wysuwano liczne hipotezy na temat funkcji grzebieni lambeozaurynów, w tym również hipakrozaura. Współczesne koncepcje dotyczą najczęściej funkcji pokazowych, akustycznych i termoregulacyjnych (zob. szerzej w Hadrosauridae#Funkcje grzebienia lambeozaurynów).

Hipakrozaur, podobnie jak większość hadrozaurów, żył prawdopodobnie w stadach (zob. więcej w Hadrosauridae#Zachowania stadne.

Plik:Hypacrosaurus Altispinus.jpg

Szkielet młodego H. altispinus. Autor zdjęcia: Claire Houck [3].

Plik:Hypacrosaurus altispinus.jpg

Rekonstrukcja przyżyciowa grupki hipakrozaurów. Autor: ABelov2014. [4].

Spis gatunków

Hypacrosaurus	Brown, 1913
= Cheneosaurus	Lambe, 1917
H. altispinus	Brown, 1913
= Cheneosaurus tolmanensis	Lambe, 1917
H. stebingeri	Horner i Currie, 1994	= Corythosaurus stebingeri

Bibliografia

Bailleul, A.M., Hall, B.K., Horner, J.R. (2012). "First Evidence of Dinosaurian Secondary Cartilage in the Post-Hatching Skull of Hypacrosaurus stebingeri (Dinosauria, Ornithischia)". PLoS ONE. 7 (4): e36112. doi:10.1371/journal.pone.0036112.

Brink, K.S., Zelenitsky, D.K., Evans, D.C., Horner, J.R., Therrien, F. (2014).

Brink, K.S., Zelenitsky, D.K., Evans, D.C., Therrien, F., Horner, J.R. (2011). “A sub-adult skull of Hypacrosaurus stebingeri (Ornithischia: Lambeo¬saurinae): anatomy and comparison”. Historical Biology 23:63–72.   Brown, B. (1913). "A new trachodont dinosaur, Hypacrosaurus, from the Edmonton Cretaceous of Alberta". Bulletin of the American Museum of Natural History. 32 (20): 395–406.

Cooper, L.N., Lee, A.H., Taper, M.L., Horner, J.R. (2008). "Relative growth rates of predator and prey dinosaurs reflect effects of predation". Proceedings of the Royal Society B. 275 (1651): 2609–2615. doi:10.1098/rspb.2008.0912.

Erickson, G.M., Zelenitsky, D.K., Kay, D.I., Norrell, M.A. (2017). "Dinosaur incubation periods directly determined from growth-line counts in embryonic teeth show reptilian-grade development". Proceedings of the National Academy of Sciences. doi:10.1073/pnas.1613716114.

Fowler D.W. (online 2017). "Revised geochronology, correlation, and dinosaur stratigraphic ranges of the Santonian-Maastrichtian (Late Cretaceous) formations of the Western Interior of North America". PeerJ Preprints 5:e2554v2 [6].

Horner, J.R., Currie, P.J. (1994). "Embryonic and neonatal morphology and ontogeny of a new species of Hypacrosaurus (Ornithischia, Lambeosauridae) from Montana and Alberta". W: Carpenter, K., Hirsch, K.F., Horner, J.R. (eds.). Dinosaur Eggs and Babies. Cambridge: Cambridge University Press. 312–336

Joubarne, T., Therrien, F, Zelenitsky, D.K. (2024). " Evidence of age segregation behavior in Hypacrosaurus stebingeri (Hadrosauridae: Lambeosaurinae) based on the taphonomic comparison of bonebeds from the Upper Cretaceous (upper Campanian) Oldman Formation of southernmost Alberta (Canada) and Two Medicine Formation of Montana (USA)". Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology. [7]

Lull, R.S., Wright, N.E. (1942). Hadrosaurian Dinosaurs of North America. Geological Society of America Special Paper 40. Geological Society of America.

Paul, G.S. (2024) "The Princeton Field Guide to Dinosaurs" (3. edycja) wyd. Princeton University - Princeton i Oxford.

Sharpe, H. & Brown, C.M. (2026). "A northern occurrence of Hypacrosaurus altispinus (Dinosauria: Hadrosauridae), with discussions on generic monophyly and hypodigm construction". Canadian Journal of Earth Sciences. doi:10.1139/cjes-2025-0094.