Xenovenator

Autor:

Michał Siedlecki

---

Xenovenator (ksenowenator)
Dieta	prawdopodobnie wszystkożerny
Miejsce	Meksyk - Coahuila (formacja Cerro del Pueblo) ?USA - Nowy Meksyk (formacja Kirtland - ogniwo De-na-zin)
Czas	Trias 252 Jura 201,4 Kreda 143,1 66 ok. 73 Ma późna kreda (późny kampan)
Systematyka	Dinosauria Saurischia Theropoda Tetanurae Coelurosauria Maniraptora Paraves Troodontidae Troodontinae Troodontini
Rekonstrukcja przyżyciowa gatunku typowego Xenovenator espinosai. Autor: Connor Ashbridge. [[1]]

Wstęp

Xenovenator to rodzaj nietypowego troodontyda żyjącego na terenie Meksyku i prawdopodobnie południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych w drugiej połowie epoki późnej kredy. Jego nazwa rodzajowa oznacza "dziwny łowca" (od połączenia greckiego wyrazu xenos ["dziwny"; "obcy"], z łacińskim słowem venator ["łowca"]), co odnosi się do najbardziej charakterystycznej cechy tego teropodda jaką była kopulasta głowa, bardzo podobna do głów pachycefalozaurów.

Gatunki

X. espinosai

Etymologia: Epitet gatunkowy upamiętnia Luisa Espinosę, meksykańskiego paleontologa, który był jednym z pierwszych badaczy zajmujących się dinozaurami żyjącymi na terenie dzisiejszego Meksyku oraz był mentorem dla wielu innych paleontologów.

Czas: ok. ok. 73,5-72,5 Ma (późny kampan).

Miejsce: Meksyk - Coahuila (górna część formacji Cerro del Pueblo)

Materiał kopalny: holotyp (CPC 2973) to w większości kompletna puszka mózgowa, którą tworzą obie kości czołowe, obie k. ciemieniowe, obie k. oczodołowo-klinowe, obie k. bocznoklinowe (laterosphenoids), obie k. bocznopotyliczne (exoccipitals), obie k. przeduszne, k. podstawnoklinowa oraz k. podstawnopotyliczna. Materiał przypisany to dwie izolowane k. czołowe: lewa (CPC 2976) oraz prawa (CPC 3112).

Gatunek typowy. Miał bardziej rozbudowaną kopułę na głowie od X. robustus. Część jego materiału kopalnego została opisana w 2023 roku przez Aguillón-Martínez i Riverę-Sylvę.

X.? robustus

Etymologia: epitet gatunkowy oznacza z łaciny "masywny", co odnosi się do bardziej masywnej budowy k. czołowej tego gatunku od k. czołowej Saurornitholestes langstoni (Sullivan, 2006).

Czas: ok. 73 Ma (późny kampan)

Miejsce: USA - Nowy Meksyk (formacja Kirtland - ogniwo De-na-zin)

Materiał kopalny i historia taksonu: holotyp (SMP VP-1955) to prawa k. czołowa (oryginalnie uznana za lewą k. czołową), którą po raz pierwszy opisał Robert Sullivan w 2006 roku i nazwał Saurornitholestes robustus przypisał do tego gatunku ponadto okazy SMP VP-1901 (ząb) oraz SMP VP-1741 (pazur drugiego palca lewej kończyny tylnej) jako cf. Saurornitholestes robustus. Sullivan uważał, że omawiane szczątki należały do dromeozauryda o nieco masywniejszej budowie czaszki niż gatunek typowy zaurornitolesta - S. langstoni. W 2012 roku Turner i współpracownicy uznali, że okaz typowy omawianego gatunku nie wykazuje żadnych diagnostycznych cech rodzaju Saurornitholestes i uznali "S" robustus za nomen dubium. Dwa lata później, David Evans wraz ze współpracownikami stwierdzili, że choć wprawdzie SMP VP-1955 nie posiada cech diagnostycznych dla dromeozaurydów, tak ma pewne cechy charakterystyczne dla troodontydów, więc gatunek ten na pewno nie należy do rodzaju Saurornitholestes. W 2026 roku, Rivera-Sylva i współpracownicy tymczasowo przypisali ów gatunek do nowo utworzonego rodzaju Xenovenator, zaznaczając, że gatunek ten miał raczej płaską głowę, więc prawdopodobnie nie miał kopuły głowowej obecnej u X. robustus.

Budowa, paleobiologia i systematyka

Ksenowenator najprawdopodobniej nie różnił się ogólnym pokrojem ciała i trybem życia od lepiej poznanych troodontydów, takich jak Troodon. Oba gatunki różniły się od pozostałych przedstawicieli tej grupy detalami budowy kości czaszki, zwłaszcza kości czołowych i ciemieniowych; przy czym X. espinosae jak już wspomniano miał dość wydatną kopułę na głowie, która być może służyła do walk wewnątrzgatunkowych podczas toków. Cecha ta mogła powstać w wyniku działania doboru płciowego, które zbiegło się ze zwiększaniem opieki rodzicielskiej u maniraptorów. Analiza filogenetyczna umieściła oba gatunki ksenowenatora jako taksony siostrzane względem albertawenatora.

Spis gatunków

Xenovenator	Rivera-Sylva, Aguillón-Martinez, Flores-Ventura, Sánchez-Uribe, Guzman-Gutierrez i Longrich, 2026
X. espinosai	Rivera-Sylva, Aguillón-Martinez, Flores-Ventura, Sánchez-Uribe, Guzman-Gutierrez i Longrich, 2026
X.? robustus	(Sullivan, 2006) Rivera-Sylva, Aguillón-Martinez, Flores-Ventura, Sánchez-Uribe, Guzman-Gutierrez i Longrich, 2026
= "Saurornitholestes" robustus	Sullivan, 2006

Bibliografia

Aguillón-Martínez, M.C. & Rivera-Sylva, H.E. (2023). "A Troodontid (Theropoda: Troodontidae) Neurocranium from the Cerro del Pueblo Formation (Late Campanian) of Coahuila, Mexico". Paleontología Mexicana 12(2)

Evans, D.C., Larson, D.W., Cullen, T.M., & Sullivan, R.M. (2014). "“Saurornitholestes” robustus is a troodontid (Dinosauria: Theropoda)". Canadian Journal of Earth Sciences, 51(7), 730-734. doi:10.1139/cjes-2014-0073

Rivera-Sylva, H.E., Aguillón-Martinez, M.C., Flores-Ventura, J., Sánchez-Uribe, I.E., Guzman-Gutierrez, J.R. & Longrich, N.R. (2026). "A thick-skulled troodontid theropod from the Late Cretaceous of Mexico". Diversity. 18 (1): 38. doi:10.3390/d18010038

Sullivan, R.M. (2006). "Saurornitholestes robustus n. sp.(Theropoda: Dromaeosauridae) from the Upper Cretaceous Kirtland Formation (De-na-zin Member), San juan Basin, New Mexico". New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 35: 253-256.

Turner, A.H., Makovicky, P.J. & Norell, M.A. (2012). “A review of dromaeosaurid systematics and paravian phylogeny.” Bulletin of the American Museum of Natural History. 371, 1–206.