Ajkaceratops

Autor:	Paweł Kryta, Marcin Szermański
Korekta:	Maciej Ziegler, Łukasz Czepiński, Paweł Konarzewski

---

Ajkaceratops (ajkaceratops)
Długość	ok. 1 m
Dieta	roślinożerny
Miejsce	Węgry - Iharkút (formacja Csehbánya)
Czas	Trias 252 Jura 201,4 Kreda 143,1 66 ok. 85,7-83,6 Ma późna kreda (santon)
Systematyka	Dinosauria Ornithischia ?Ceratopsia ?Ceratopsoidea
Rekonstrukcja Ajkaceratops jako nieokreślonego dinozaura ptasiomiednicznego. Autor: Edyta Felcyn-Kowalska.
Mapa znalezisk
Wczytywanie mapy… {"minzoom":false,"maxzoom":false,"mappingservice":"leaflet","width":"auto","height":"350px","centre":false,"title":"","label":"","icon":"","visitedicon":"","lines":[],"polygons":[],"circles":[],"rectangles":[],"wmsoverlay":false,"copycoords":false,"static":false,"zoom":4,"defzoom":14,"layers":["OpenStreetMap"],"overlaylayers":[],"resizable":false,"enablefullscreen":false,"scrollwheelzoom":true,"markercluster":false,"clustermaxzoom":20,"clusterzoomonclick":true,"clustermaxradius":80,"clusterspiderfy":true,"geojson":"","locations":[{"text":"\u003Cb\u003E\u003Cdiv class=\"mw-parser-output\"\u003E\u003Cp\u003E\u003Ca href=\"/wiki/Formacja_Csehb%C3%A1nya\" class=\"mw-redirect\" title=\"Formacja Csehb\u00e1nya\"\u003EFormacja Csehb\u00e1nya\u003C/a\u003E, Ihark\u00fat, hrabstwo Veszpr\u00e9m, \u003Ca href=\"/wiki/W%C4%99gry\" class=\"mw-redirect\" title=\"W\u0119gry\"\u003EW\u0119gry\u003C/a\u003E\n\u003C/p\u003E\u003C/div\u003E\u003C/b\u003E\u003Chr /\u003E\u003Cdiv class=\"mw-parser-output\"\u003E\u003Cp\u003E\u003Csmall\u003E\u003Ci\u003EA. kozmai\u003C/i\u003E\u003Cbr\u003E\n\u003C/p\u003E\u003C/div\u003E","title":"Formacja Csehb\u00e1nya, Ihark\u00fat, hrabstwo Veszpr\u00e9m, W\u0119gry\n","link":"","lat":47.23333333333300032563784043304622173309326171875,"lon":17.6333333333329989045523689128458499908447265625,"icon":""}],"imageoverlays":null}

Wstęp

Ajkaceratops to rodzaj dinozaura ptasiomiednicznego, być może ceratops. Jego szczątki odkryte zostały nieopodal węgierskiego miasta Ajka w skałach datowanych na późną kredę (santon). Jako ceratops, byłby on jedynym, obok niepewnego Craspedodon i fragmentarycznych znalezisk ze Szwecji, przedstawicielem tej grupy z Europy. Nie osiągał on dużych rozmiarów, mierzył około 1 metra długości. Ajkaceratops został opisany przez Ősiego, Butlera i Weishampela w 2010 roku.

Materiał kopalny i systematyka

Holotyp Ajkaceratops - przód pyska. Źródło: Csiki-Sava i in., 2025 [1].

Holotyp o numerze katalogowym MTM V2009.192.1 to następujące kości: zrośnięte kości przedszczękowe i (prawdopodobnie) rostralna z elementami kości szczękowej. Przechowywany on jest w Węgierskim Muzeum Historii Naturalnej w Budapeszcie.

Materiał przypisany: MTM V2009.193.1, V2009.194.1, V2009.195.1, V2009.196.1 to cztery kości przedzębowe.

Autorzy oryginalnego opisu uznali, że Ajkaceratops należał prawdopodobnie do Protoceratopsidae, a obecność dodatkowego otworu przedoczodołowego na miejscu styku kości szczękowej i przedszczękowej, zasugerowało autorom jego bliskie pokrewieństwo z Bagaceratops z Mongolii (Ősi i in., 2010). Morschhauser i współpracownicy (2019) wskazują, że Ajkaceratops jest bazalnym przedstawicielem Ceratopsoidea. Ze względu na szczątkowy materiał kopalny, przynależność Ajkaceratops do dinozaurów rogatych, oraz obecność kości rostralnej była kwestionowana (Makovicky, 2012; Czepiński, 2020). Sam otwór na szwie przedszczekowo-szczękowym tylko pobieżnie przypomina ten u Bagaceratops, i może być homologiczny z przednim obniżeniem na k. szczękowej u innych ptasiomiednicznych, np. Thescelosaurus (Czepiński, 2020). Niedawne badania zębów z Csehbánya zdają się jednak sugerować, że ceratopsy były obecne w tym miejscu (Virág i Ősi, 2017). Czepiński i Madzia (2024) szczegółowo opisali skamieniałości należące do Ajkaceratops. Badacze ci sądzą, że pysk opisywanego dinozaura jedynie powierzchownie przypomina obecny u ceratopsów. Zatem dziób może być utworzony z domniemanej kości rostralnej lub przerośniętej kości przedszczękowej. Mimo iż niektóre analizy filogenetyczne autorów publikacji umieszczały Ajkaceratops wewnątrz Ceratopsia i nie wykluczają jego przynależności do tego kladu, to jednak zastrzegają, że pozycja systematyczna dinozaura jest niepewna. Czepiński i Madzia zauważyli również, że zęby pierwotnie przypisane do Ajkaceratops przez Virága i Ősi'ego (2017) bardzo przypominają obecne u przedstawicieli Rhabdodontidae, zwłaszcza Mochlodon vorosi.

Maidment i współpracownicy (2026) opisali nową czaszkę Ajkaceratops (MTM 2025.1.1). Według badaczy nowy okaz wykazuje cechy, które pozwalają uznać ajkaceratopsa za ceratopsa. Autorzy przeprowadzili również analizy filogenetyczne, które miały ustalić pozycje omawianego dinozaura (zobacz więcej: Ferenceratops#Budowa i systematyka). Dodatkowo zostały również porównane kości zębowe Ajkaceratops kozmai z Mochlodon vorosi. Na podstawie podobieństw w ich budowie, Maidment i współautorzy stwierdzili, że obydwa gatunki reprezentują ten sam takson. Dlatego też do omawianego rodzaju można przypisać również następujące okazy: lewa kompletna kość zębow z czteroma złamanymi zębami (MTM V 2010.105.1), lewa k. zaoczodołowa (MTM 2012.14.1), 2 prawe k. kwadratowe (MTM V 2010.110.1, V 2010.111.1), 2 lewe (MTM V 2010.105.1., 2012.15.1) i 2 prawe (MTM V 2010.107.1., V 2010.109.1.) k. zębowe (wszystkie 4 prawie kompletne), 6 fragmentarycznych k. zębowych (MTM V 2010 106.1, V 2010 107.1, V 2010 108.1, V 2010 109.1, V 2010.112.1, 2012.16.1), 15 zębów k. szczękowej i 23 zębów k. zębowej (MTM V 2000.01., V 2000.32., V 2000.33., V 2003.10., V 01.161., V 2003.14,– V.2003.16, V 01.64., 2012.17.1, 2012.18.1), izolowane kręgi szyjne (MTM 2012.19.1), grzbietowe (MTM 2010.118.1.) i ogonowe (MTM 2012.20.1, 2012.21.1), k. krzyżowa (MTM V 2010.121.1.), 3 k. krucze (MTM V 01.53., V 2010.122.1., V 2010.123.1.), 1 fragmentaryczna k. łopatkowa, (MTM 2012.22.1), kompletna k. ramienna (MTM V 2010.128.1.), kompletna k. łokciowa (MTM 2012.24.1), 2 prawie kompletne k. udowe (MTM V 01.225., V 2010.126.1.), 1 fragmentaryczna k. udowa (MTM 2012.25.1), kompletna k. piszczelowa (MTM V 2010.127.1.), 2 fragmentaryczne k. piszczelowe (MTM V 01.101., 2012.26.1) i 2 paliczki (MTM 2012.27.1, 2012.28.1).

Lokalizacja odkryć

Formacja Csehbánya (santon), Iharkút, hrabstwo Veszprém, zachodnie Węgry. W okolicach tych znaleziono wcześniej inne późnokredowe dinozaury, takie jak endemiczne ornitopody i bazalne nodozaurydy.

Paleoekologia

W santonie Europa była podzielona na wiele wysp. W tym czasie z dinozaurów oprócz ajkaceratopsa żył tam inny dinozaur ptasiomiedniczny Craspedodon. Na Węgrzech występował także nodozauryd Hungarosaurus i rabdodontyd Mochlodon. Z innych gadów kopalnych przestworza opanował pterozaur Bakonydraco, a w morzach występował mozazauryd Eonatator. Natomiast wśród flory występowała także roślina drapieżna z rodzaju Palaeoaldrovanda.

Etymologia

Nazwa rodzajowa Ajkaceratops (Ajka + gr. cera + tops) znaczy "rogate oblicze z Ajka" – miasta, nieopodal którego został odnaleziony holotyp. Epitet gatunkowy kozmai honoruje Károlya Kozmę.

Spis gatunków

Ajkaceratops	Ősi, Butler i Weishampel, 2010
A. kozmai	Ősi, Butler i Weishampel, 2010
= Mochlodon vorosi	Ősi, Prondvai, Butler i Weishampel, 2012

Bibliografia

Czepiński, Ł., (2020). "Ontogeny and variation of a protoceratopsid dinosaur Bagaceratops rozhdestvenskyi from the Late Cretaceous of the Gobi Desert". Historical Biology doi:10.1080/08912963.2019.1593404

Czepiński, Ł., & Madzia, D. (2024). "Osteology, phylogenetic affinities, and palaeobiogeographic significance of the bizarre ornithischian dinosaur Ajkaceratops kozmai from the Late Cretaceous European archipelago". Zoological Journal. doi:10.1093/zoolinnean/zlae048.

Maidment, S. C. R., Butler, R. J., Brusatte, S. L., Meade, L. E., Augustin, F. J., Csiki-Sava, Z., & Ősi, A. (2026). "A hidden diversity of ceratopsian dinosaurs in Late Cretaceous Europe". Nature: 1-7. doi:10.1038/s41586-025-09897-w

Makovicky, P.J., (2012). Marginocephalia. W: Brett-Surman, M.K., Holtz, T.R., Farlow, J.O., editors. The complete dinosaur. Bloomington: Indiana University Press; p. 527–549.

Morschhauser, E. M., You, H., Li, D., & Dodson, P. (2019). "Phylogenetic history of Auroraceratops rugosus (Ceratopsia: Ornithischia) from the Lower Cretaceous of Gansu Province, China". Journal of Vertebrate Paleontology, 38(sup1), 117-147. doi:10.1080/02724634.2018.1509866

Ősi, A. Butler, R.J., Weishampel, D.B., (2010). "A Late Cretaceous ceratopsian dinosaur from Europe with Asian affinities". Nature 465 (7297): 466–468. doi:10.1038/nature09019

Virág, A. & Ősi, A. (2017). "Morphometry, microstructure, and wear pattern of neornithischian dinosaur teeth from the upper cretaceous Iharkút locality (Hungary)". Anatomical Record 300: 1439–1463.

http://en.wikipedia.org/wiki/Ajkaceratops