Haya: Różnice pomiędzy wersjami
m |
m (uzupełnienia) |
||
| (Nie pokazano 1 wersji utworzonej przez jednego użytkownika) | |||
| Linia 1: | Linia 1: | ||
{{DISPLAYTITLE:''Haya''}} | {{DISPLAYTITLE:''Haya''}} | ||
| − | + | {{Opis | |
| − | { | + | |Autor = [[Kamil Kamiński]] |
| − | | Autor | + | |Korekta = [[Paweł Konarzewski]] |
| − | + | |nazwa = ''Haya'' | |
| − | + | |długość = ok. 1,6-1,8 m | |
| − | + | |masa = ok. 10-11 kg | |
| − | | | + | |wysokość = |
| − | | | + | |dieta = roślinożerny |
| − | + | |miejsce = [[Mongolia]] – ajmaki wschodniogobijski i południowogobijski | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | | | ||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | | ok. 10-11 kg | ||
| − | |||
| − | | | ||
| − | |||
| − | | [[Mongolia]] – ajmaki wschodniogobijski i południowogobijski | ||
<small>([[formacja]] [[Javkhlant]])</small> | <small>([[formacja]] [[Javkhlant]])</small> | ||
| + | |czas = {{Występowanie|85|72.2}} | ||
| + | <small>[[późna kreda]] (?[[santon]]-[[kampan]])</small> | ||
| + | |systematyka = | ||
| + | [[Dinosauria]] | ||
| − | + | [[Ornithischia]] | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | + | [[Neornithischia]] | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | [[ | + | [[Pyrodontia]] |
| − | [[ | + | ?[[Thescelosauridae]]/?[[Jeholosauridae]] |
| − | |||
| − | [[ | ||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| + | ?[[Thescelosaurinae]] | ||
| + | |grafika = Haya griva skull.png | ||
| + | |podpis = Rekonstrukcja czaszki ''Haya'' (okaz IGM 100/2017). Autor: IJReid [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Haya_griva_skull.png] | ||
| + | |PorównanieGrupa = | ||
| + | |PorównanieDługość = | ||
| + | |mapa = | ||
| + | }} | ||
==Wstęp== | ==Wstęp== | ||
| − | ''Haya'' to [[rodzaj]] małego roślinożernego dinozaura, który żył w [[późna kreda|późnej kredzie]] na terenie dzisiejszej Mongolii. Został on nazwany i opisany w 2011 r. przez Petera Makovicky’ego i innych, na podstawie kompletnego materiału kopalnego. | + | ''Haya'' to [[rodzaj]] małego roślinożernego dinozaura, który żył w [[późna kreda|późnej kredzie]] na terenie dzisiejszej Mongolii. Został on nazwany i opisany w 2011 r. przez Petera Makovicky’ego i innych, na podstawie kompletnego materiału kopalnego. |
==Etymologia== | ==Etymologia== | ||
| − | Nazwa rodzajowa i gatunkowa | + | Nazwa rodzajowa i gatunkowa pochodzą od hinduskiego bóstwa Hayagriva, przedstawianego z głową konia. Jest to nawiązanie do kształtu czaszki opisywanego dinozaura, przypominającej nieco głowę konia. |
==Materiał kopalny== | ==Materiał kopalny== | ||
| − | [[Holotyp]] to okaz IGM 100/2017, obejmujący kompletną, choć nieco zniekształconą czaszkę oraz przednie kręgi szyjne. | + | [[Holotyp]] to okaz IGM 100/2017, obejmujący kompletną, choć nieco zniekształconą czaszkę oraz przednie kręgi szyjne. |
| − | Materiał przypisany to | + | Materiał przypisany to wiele okazów o różnym stopniu kompletności oraz różnym wieku (od piskląt po dojrzewające). Jeden z nich, IGM 100/2015 obejmuje niemal cały szkielet pozaczaszkowy. Łącznie znany jest prawie pełny obraz osteologii ''Haya'' (Barta i [[Norell]], 2021). |
==Budowa== | ==Budowa== | ||
| − | ''Haya'' była niewielkim roślinożernym dinozaurem. Czaszka holotypu nie osiągała nawet 10 cm długości. Była ona dość niska i miała stosunkowo duże oczodoły, a autorom opisu przywodziła na myśl głowę konia. Z przodu pyska, w kościach przedszczękowych (po pięć w każdej), znajdowały się duże, ostre zęby pozbawione piłkowanych krawędzi. Zęby w głębi pyska były już mniejsze i bardziej płaskie, typowe dla roślinożerców. Kończyny przednie cechowały się lekką budową. Tylne kończyny wydają się przystosowane do szybkiego biegu. | + | ''Haya'' była niewielkim roślinożernym dinozaurem. Czaszka holotypu nie osiągała nawet 10 cm długości. Była ona dość niska i miała stosunkowo duże oczodoły, a autorom opisu przywodziła na myśl głowę konia. Z przodu pyska, w kościach przedszczękowych (po pięć w każdej), znajdowały się duże, ostre zęby pozbawione piłkowanych krawędzi. Zęby w głębi pyska były już mniejsze i bardziej płaskie, typowe dla roślinożerców. Kręgosłup składał się z 9 kregów szyjnych, 15 grzbietowych, 6 krzyżowych oraz co najmniej 22 ogonowych. Kończyny przednie cechowały się lekką budową. Tylne kończyny wydają się przystosowane do szybkiego biegu (Makovicky i in., 2011; Barta i [[Norell]], 2021). |
==Filogeneza== | ==Filogeneza== | ||
| − | Wg autorów opisu ''Haya'' była [[bazalny]]m [[Ornithopoda|ornitopodem]], blisko spokrewnionym m.in. z ''[[Jeholosaurus]]''. Późniejsze analizy pokazały jednak, że najprawdopodobniej był to znacznie bardziej prymitywny dinozaur. Wg Boyda (2015) ''Haya'' nie należała w ogóle do ornitopodów, lecz do [[klad]]u [[Parksosauridae]], siostrzanego do [[Cerapoda]] i nie była spokrewniona z ''[[Jeholosaurus]]''. Wg innego badania (Herne i in., 2019), omawiany dinozaur był członkiem Jeholosauridae, również znajdującego się poza Ornithopoda. | + | Wg autorów opisu ''Haya'' była [[bazalny]]m [[Ornithopoda|ornitopodem]], blisko spokrewnionym m.in. z ''[[Jeholosaurus]]''. Późniejsze analizy pokazały jednak, że najprawdopodobniej był to znacznie bardziej prymitywny dinozaur. Wg Boyda (2015) ''Haya'' nie należała w ogóle do ornitopodów, lecz do [[klad]]u [[Parksosauridae]] ([[Thescelosauridae]]), siostrzanego do [[Cerapoda]] i nie była spokrewniona z ''[[Jeholosaurus]]''. Do wspomnianej grupy haję przypisują również Barta i [[Norell]] (2021). Wg innego badania (Herne i in., 2019), omawiany dinozaur był członkiem Jeholosauridae, również znajdującego się poza Ornithopoda. Wg zespołu prowadzonego przez Fonsecę (2024) haja (jak pozostałe jeholozaurydy) należała do [[Thescelosaurinae|tescelozaurynów]], będących bazalnymi [[Neornithischia]]. |
==Spis gatunków== | ==Spis gatunków== | ||
| Linia 77: | Linia 60: | ||
==Bibliografia== | ==Bibliografia== | ||
<small> | <small> | ||
| + | Barta, D. E., & Norell, M. A. (2021). "The osteology of ''Haya griva'' (Dinosauria: Ornithischia) from the Late Cretaceous of Mongolia". Bulletin of the American Museum of Natural History, 445 (1), 1-112. [[doi:10.1206/0003-0090.445.1.1]] | ||
| + | |||
Benson, R. B. J., Campione, N. E., Carrano, M. T., Mannion, P. D., Sullivan, C., Upchurch, P. & Evans, D. C. (2014). Rates of Dinosaur Body Mass Evolution Indicate 170 Million Years of Sustained Ecological Innovation on the Avian Stem Lineage. PLoS Biology, 12(5), e1001853. [[doi:10.1371/journal.pbio.1001853]]. | Benson, R. B. J., Campione, N. E., Carrano, M. T., Mannion, P. D., Sullivan, C., Upchurch, P. & Evans, D. C. (2014). Rates of Dinosaur Body Mass Evolution Indicate 170 Million Years of Sustained Ecological Innovation on the Avian Stem Lineage. PLoS Biology, 12(5), e1001853. [[doi:10.1371/journal.pbio.1001853]]. | ||
| − | Boyd, C.A. (2015). "The systematic relationships and biogeographic history of ornithischian dinosaurs". „PeerJ”. 3, s. e1523, 2015. [[DOI: 10.7717/peerj.1523]]. | + | Boyd, C.A. (2015). "The systematic relationships and biogeographic history of ornithischian dinosaurs". „PeerJ”. 3, s. e1523, 2015. [[DOI: 10.7717/peerj.1523]]. |
| + | |||
| + | Fonseca, A.O., Reid, I.J., Venner, A., Duncan, R.J., Garcia, M.S., Müller, R.T. (2024). "A comprehensive phylogenetic analysis on early ornithischian evolution". Journal of Systematic Palaeontology. 22 (1). 2346577. [https://doi.org/10.1080%2F14772019.2024.2346577] | ||
Herne, M.C., Nair J.P., Evans A.R. & Tait A.M. (2019) "New small-bodied ornithopods (Dinosauria, Neornithischia) from the Early Cretaceous Wonthaggi Formation (Strzelecki Group) of the Australian-Antarctic rift system, with revision of Qantassaurus intrepidus Rich and Vickers-Rich, 1999". Journal of Paleontology 93 (3); 543-584 [[doi:10.1017/jpa.2018.95]] | Herne, M.C., Nair J.P., Evans A.R. & Tait A.M. (2019) "New small-bodied ornithopods (Dinosauria, Neornithischia) from the Early Cretaceous Wonthaggi Formation (Strzelecki Group) of the Australian-Antarctic rift system, with revision of Qantassaurus intrepidus Rich and Vickers-Rich, 1999". Journal of Paleontology 93 (3); 543-584 [[doi:10.1017/jpa.2018.95]] | ||
| − | Holtz, T. (2012) ''Dinosaurs'' (suplement) | + | Holtz, T. (2012) ''Dinosaurs'' (suplement) [https://www.geol.umd.edu/~tholtz/dinoappendix/HoltzappendixWinter2011.pdf] |
Makovicky, P.J., Kilbourne, B.M., Sadleir, R.W. & Norell, M.A. (2011). "A new basal ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Late Cretaceous of Mongolia". Journal of Vertebrate Paleontology. 31 (3): 626–640. [[doi:10.1080/02724634.2011.557114]]. | Makovicky, P.J., Kilbourne, B.M., Sadleir, R.W. & Norell, M.A. (2011). "A new basal ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Late Cretaceous of Mongolia". Journal of Vertebrate Paleontology. 31 (3): 626–640. [[doi:10.1080/02724634.2011.557114]]. | ||
| Linia 100: | Linia 87: | ||
[[Kategoria:Kreda]] | [[Kategoria:Kreda]] | ||
[[Kategoria:Santon]] | [[Kategoria:Santon]] | ||
| + | [[Kategoria:Kampan]] | ||
Aktualna wersja na dzień 09:34, 22 lis 2026
| Autor: | Kamil Kamiński |
| Korekta: | Paweł Konarzewski |
| Haya | |
|---|---|
| Długość | ok. 1,6-1,8 m |
| Masa | ok. 10-11 kg |
| Dieta | roślinożerny |
| Miejsce | Mongolia – ajmaki wschodniogobijski i południowogobijski |
| Czas | |
| Systematyka | Dinosauria |
Rekonstrukcja czaszki Haya (okaz IGM 100/2017). Autor: IJReid [1] | |
Wstęp
Haya to rodzaj małego roślinożernego dinozaura, który żył w późnej kredzie na terenie dzisiejszej Mongolii. Został on nazwany i opisany w 2011 r. przez Petera Makovicky’ego i innych, na podstawie kompletnego materiału kopalnego.
Etymologia
Nazwa rodzajowa i gatunkowa pochodzą od hinduskiego bóstwa Hayagriva, przedstawianego z głową konia. Jest to nawiązanie do kształtu czaszki opisywanego dinozaura, przypominającej nieco głowę konia.
Materiał kopalny
Holotyp to okaz IGM 100/2017, obejmujący kompletną, choć nieco zniekształconą czaszkę oraz przednie kręgi szyjne.
Materiał przypisany to wiele okazów o różnym stopniu kompletności oraz różnym wieku (od piskląt po dojrzewające). Jeden z nich, IGM 100/2015 obejmuje niemal cały szkielet pozaczaszkowy. Łącznie znany jest prawie pełny obraz osteologii Haya (Barta i Norell, 2021).
Budowa
Haya była niewielkim roślinożernym dinozaurem. Czaszka holotypu nie osiągała nawet 10 cm długości. Była ona dość niska i miała stosunkowo duże oczodoły, a autorom opisu przywodziła na myśl głowę konia. Z przodu pyska, w kościach przedszczękowych (po pięć w każdej), znajdowały się duże, ostre zęby pozbawione piłkowanych krawędzi. Zęby w głębi pyska były już mniejsze i bardziej płaskie, typowe dla roślinożerców. Kręgosłup składał się z 9 kregów szyjnych, 15 grzbietowych, 6 krzyżowych oraz co najmniej 22 ogonowych. Kończyny przednie cechowały się lekką budową. Tylne kończyny wydają się przystosowane do szybkiego biegu (Makovicky i in., 2011; Barta i Norell, 2021).
Filogeneza
Wg autorów opisu Haya była bazalnym ornitopodem, blisko spokrewnionym m.in. z Jeholosaurus. Późniejsze analizy pokazały jednak, że najprawdopodobniej był to znacznie bardziej prymitywny dinozaur. Wg Boyda (2015) Haya nie należała w ogóle do ornitopodów, lecz do kladu Parksosauridae (Thescelosauridae), siostrzanego do Cerapoda i nie była spokrewniona z Jeholosaurus. Do wspomnianej grupy haję przypisują również Barta i Norell (2021). Wg innego badania (Herne i in., 2019), omawiany dinozaur był członkiem Jeholosauridae, również znajdującego się poza Ornithopoda. Wg zespołu prowadzonego przez Fonsecę (2024) haja (jak pozostałe jeholozaurydy) należała do tescelozaurynów, będących bazalnymi Neornithischia.
Spis gatunków
| Haya | Makovicky, Kilbourne, Sadleir i Norell, 2011 |
| H. griva | Makovicky, Kilbourne, Sadleir i Norell, 2011 |
Bibliografia
Barta, D. E., & Norell, M. A. (2021). "The osteology of Haya griva (Dinosauria: Ornithischia) from the Late Cretaceous of Mongolia". Bulletin of the American Museum of Natural History, 445 (1), 1-112. doi:10.1206/0003-0090.445.1.1
Benson, R. B. J., Campione, N. E., Carrano, M. T., Mannion, P. D., Sullivan, C., Upchurch, P. & Evans, D. C. (2014). Rates of Dinosaur Body Mass Evolution Indicate 170 Million Years of Sustained Ecological Innovation on the Avian Stem Lineage. PLoS Biology, 12(5), e1001853. doi:10.1371/journal.pbio.1001853.
Boyd, C.A. (2015). "The systematic relationships and biogeographic history of ornithischian dinosaurs". „PeerJ”. 3, s. e1523, 2015. DOI: 10.7717/peerj.1523.
Fonseca, A.O., Reid, I.J., Venner, A., Duncan, R.J., Garcia, M.S., Müller, R.T. (2024). "A comprehensive phylogenetic analysis on early ornithischian evolution". Journal of Systematic Palaeontology. 22 (1). 2346577. [2]
Herne, M.C., Nair J.P., Evans A.R. & Tait A.M. (2019) "New small-bodied ornithopods (Dinosauria, Neornithischia) from the Early Cretaceous Wonthaggi Formation (Strzelecki Group) of the Australian-Antarctic rift system, with revision of Qantassaurus intrepidus Rich and Vickers-Rich, 1999". Journal of Paleontology 93 (3); 543-584 doi:10.1017/jpa.2018.95
Holtz, T. (2012) Dinosaurs (suplement) [3]
Makovicky, P.J., Kilbourne, B.M., Sadleir, R.W. & Norell, M.A. (2011). "A new basal ornithopod (Dinosauria, Ornithischia) from the Late Cretaceous of Mongolia". Journal of Vertebrate Paleontology. 31 (3): 626–640. doi:10.1080/02724634.2011.557114.
Norell, M.A. & Barta, D.E. (2016). "A New Specimen of the Ornithischian Dinosaur Haya griva, Cross-Gobi Geologic Correlation, and the Age of The Zos Canyon Beds." American Museum Novitates 2016(3851), 1-20. [[4]].
Paul, G.S. (2010). "The Princeton Field Guide to Dinosaurs", wyd. Princeton University.