Kaiparowits

Artykuł w trakcie rozbudowy

Autorzy: Michał Siedlecki, Paweł Konarzewski

Korekta:

---

Formacja Kaiparowits
Miąższość:	790 m
Wiek:	Trias 252 Jura 201,4 Kreda 143,1 66 ok. 77,3-74,3 Ma (późna kreda - kampan)
Ówczesny klimat:	ciepły i wilgotny wraz z porami suchymi
Kraj:	USA - Utah
400px Skały osadowe formacji Kaiparowits
Mapa pokazująca odnalezione skamieniałości dinozaurów
Wczytywanie mapy… {"minzoom":false,"maxzoom":false,"mappingservice":"leaflet","width":"auto","height":"350px","centre":false,"title":"","label":"","icon":"","visitedicon":"","lines":[],"polygons":[],"circles":[],"rectangles":[],"wmsoverlay":false,"copycoords":false,"static":false,"zoom":4,"defzoom":14,"layers":["OpenStreetMap"],"overlaylayers":[],"resizable":false,"enablefullscreen":false,"scrollwheelzoom":true,"markercluster":false,"clustermaxzoom":20,"clusterzoomonclick":true,"clustermaxradius":80,"clusterspiderfy":true,"geojson":"","locations":[{"text":"\u003Cb\u003E\u003Cdiv class=\"mw-parser-output\"\u003E\u003Cp\u003EGrand Staircase-Escalante National Monument, formacja \u003Ca class=\"mw-selflink selflink\"\u003EKaiparowits\u003C/a\u003E, USA, \u003Ca href=\"/wiki/USA\" class=\"mw-redirect\" title=\"USA\"\u003EUSA\u003C/a\u003E|\u003Csmall\u003E\u003Ci\u003EU. gettyi\u003C/i\u003E - \u003Ca href=\"/wiki/Holotyp\" title=\"Holotyp\"\u003EHolotyp\u003C/a\u003E (UMNH VP 16784) i materia\u0142 przypisany.\u003Cbr\u003E\n\u003C/p\u003E\u003C/div\u003E\u003C/b\u003E\u003Chr /\u003E\u003Cdiv class=\"mw-parser-output\"\u003E\u003C/div\u003E","title":"Grand Staircase-Escalante National Monument, formacja Kaiparowits, USA, USA|U. gettyi - Holotyp (UMNH VP 16784) i materia\u0142 przypisany.\n","link":"","lat":37.50882130000000103109414339996874332427978515625,"lon":-111.5014249999999975671016727574169635772705078125,"icon":""},{"text":"\u003Cb\u003E\u003Cdiv class=\"mw-parser-output\"\u003E\u003Cp\u003E\u003Ci\u003EN. titusi\u003C/i\u003E - \u003Ca href=\"/wiki/Holotyp\" title=\"Holotyp\"\u003EHolotyp\u003C/a\u003E (UMNH VP 16800) (Lund, 2010, ryc. 5)\n\u003C/p\u003E\u003C/div\u003E\u003C/b\u003E\u003Chr /\u003E\u003Cdiv class=\"mw-parser-output\"\u003E\u003C/div\u003E","title":"N. titusi - Holotyp (UMNH VP 16800) (Lund, 2010, ryc. 5)\n","link":"","lat":37.5375480000000010250005288980901241302490234375,"lon":-111.7903069999999985384420142509043216705322265625,"icon":""},{"text":"\u003Cb\u003E\u003Cdiv class=\"mw-parser-output\"\u003E\u003Cp\u003E\u003Ci\u003EN. titusi\u003C/i\u003E - UMNH VP 19469 (Lund, 2010, ryc. 5)\n\u003C/p\u003E\u003C/div\u003E\u003C/b\u003E\u003Chr /\u003E\u003Cdiv class=\"mw-parser-output\"\u003E\u003C/div\u003E","title":"N. titusi - UMNH VP 19469 (Lund, 2010, ryc. 5)\n","link":"","lat":37.52366200000000162617652676999568939208984375,"lon":-111.767303999999995767211657948791980743408203125,"icon":""},{"text":"\u003Cb\u003E\u003Cdiv class=\"mw-parser-output\"\u003E\u003Cp\u003E\u003Ci\u003EN. titusi\u003C/i\u003E - UMNH VP 19466 (Lund, 2010, ryc. 5)\n\u003C/p\u003E\u003C/div\u003E\u003C/b\u003E\u003Chr /\u003E\u003Cdiv class=\"mw-parser-output\"\u003E\u003C/div\u003E","title":"N. titusi - UMNH VP 19466 (Lund, 2010, ryc. 5)\n","link":"","lat":37.5201220000000006393747753463685512542724609375,"lon":-111.751855000000006157279131002724170684814453125,"icon":""},{"text":"\u003Cb\u003E\u003Cdiv class=\"mw-parser-output\"\u003E\u003Cp\u003EGrand Staircase-Escalante National Monument, formacja \u003Ca class=\"mw-selflink selflink\"\u003EKaiparowits\u003C/a\u003E, \u003Ca href=\"/wiki/USA\" class=\"mw-redirect\" title=\"USA\"\u003EUSA\u003C/a\u003E|\u003Csmall\u003E\u003Ci\u003EK. richardsoni\u003C/i\u003E - \u003Ca href=\"/wiki/Holotyp\" title=\"Holotyp\"\u003EHolotyp\u003C/a\u003E (UMNH VP 17000) i materia\u0142 przypisany.\u003Cbr\u003E\n\u003C/p\u003E\u003C/div\u003E\u003C/b\u003E\u003Chr /\u003E\u003Cdiv class=\"mw-parser-output\"\u003E\u003C/div\u003E","title":"Grand Staircase-Escalante National Monument, formacja Kaiparowits, USA|K. richardsoni - Holotyp (UMNH VP 17000) i materia\u0142 przypisany.\n","link":"","lat":37.06666666666699683219121652655303478240966796875,"lon":-111.116666666669999585792538709938526153564453125,"icon":""},{"text":"\u003Cb\u003E\u003Cdiv class=\"mw-parser-output\"\u003E\u003Cp\u003Eformacja \u003Ca class=\"mw-selflink selflink\"\u003EKaiparowits\u003C/a\u003E, Horse Mountain, hrabstwo Kane, Utah, \u003Ca href=\"/wiki/USA\" class=\"mw-redirect\" title=\"USA\"\u003EUSA\u003C/a\u003E\n\u003C/p\u003E\u003C/div\u003E\u003C/b\u003E\u003Chr /\u003E\u003Cdiv class=\"mw-parser-output\"\u003E\u003Cp\u003E\u003Csmall\u003E\u003Ci\u003EA. johnsoni\u003C/i\u003E - holotyp UMNH VP 20202.\u003Cbr\u003E\n\u003C/p\u003E\u003C/div\u003E","title":"formacja Kaiparowits, Horse Mountain, hrabstwo Kane, Utah, USA\n","link":"","lat":37.2439691000000010490111890248954296112060546875,"lon":-112.0048393000000004349203663878142833709716796875,"icon":""}],"imageoverlays":null}

Wstęp

Formacja Kaiparowits jest położona na płaskowyżu Kaiparowits znajdującym się na południu stanu Utah. Jest datowana na kampan.

Historia badań

Formacja Kaiparowits została pierwotnie nazwana przez Gregory'ego i Moore'a (1931), ale podani tylko podstawowe informacje litologii i fauny dolnej części formacji. Zasugerowali oni wiek na kenozoik (dawniejszy trzeciorzęd, czyli obecny paleogen i neogen), ale nie odnotowali grubości formacji ani nie wyznaczyli sekcji typowej formacji. Lohrengel (1969) wykonał pierwsze szczegółowe badania formacji, badając palinologię i oszacował grubość osadów na ok. 840 m, a wiek mastrycht. W latach 80 i 90 XX wieku badania dotyczyły się głównie na taksonomii i biostrarygrafii ssaków. Na postawie bogatej fauny ssaków oraz ponownych badań pyłków roślin Eaton (1991) uznał, że osady formacja Kaiparowits pochodzą z kampanu a nie mastrychtu (Roberts, 2007). W 2005 roku Roberts i wspólnicy w celu ustalenia wieku formacji użyli metodę radiometryczną (za pomocą argonu ⁴⁰Ar/^{39</sup/Ar). Ich zdaniem dokładny wiek formacji wynosił 76,1-74 Ma za pomocą. Ramezani i in. (2022) po dokładniejszym zbadaniu osadów sądzą, że wiek formacja Kaiparowits mieści się w przedziale ok. 77,3-74,9 Ma.}

Paleofauna

Plik:Kaiparowits fauna.jpg

Fauna formacji Kaiparowits. Autor: ABelov2014. [1]

Formację Kaiparowits zamieszkiwała dość zróżnicowana grupa zwierząt. W rzekach pływały różne ryby kostnoszkieletowe i chrzęstnoszkieletowe, płazy ogoniaste, żółwie wodne oraz krokodyle. Na lądzie dominującą grupą zwierząt były nieptasie dinozaury, pod których łapami biegały mniejsze zwierzęta takie jak ssaki i żółwie lądowe. W powietrzu latały pterozaury i prymitywne ptaki.

Dinozaury

Plik:Teratophoneus attacking Kosmoceratops.jpg

Dinozaury z formacji Kaiparowits. Autor: ABelov2014.

Fauna dinozaurów z Kaiparowits bardzo przypominała fauny znane z innych formacji geologicznych z terenów dawnej Laramidii. Dominującymi roślinożercami były ceratopsydy i hadrozaurydy. Rzadsze były ankylozaury oraz bazalne ornitopody i tescelozaury. Najliczniejszą grupą teropodów były tyranozaurydy (będące na szczycie łańcucha pokarmowego) oraz parawiale (zwłaszcza dromeozaurydy).

Dinozaury
Takson	Miejsce	Ogniwo	Głębokość osadów	Materiał kopalny	Komentarz	Grafika
Akainacephalus johnstoni	Kamieniołom grypozaura Horse Mountain	Środkowe	dolna część środkowego ogniska	UMNH VP 20202 - kompletna czaszka i fragmentaryczny szkielet pozaczaszkowy	Średniej wielkości ankylozauryd.	200px
Gryposaurus monumentensis	?	Środkowe	środkowa część środkowego ogniwa	RAM 6797 - w większości artykułowana czaszka, której brakuje większości prawej strony, UMNH VP 13970 - częściowa, dysartykułowana czaszka młodocianego osobnika i UMNH VP 12265 - fragmentaryczna czaszka i szkielet pozaczaszkowy, z zachowanymi odciskami skóry z okolic kręgosłupa	Prawdopodobnie największy gatunek grypozaura.	200px
Hagryphus giganteus	"The Blues"	Środkowe	środek środkowej formacji	UMNH VP 12765 - prawie kompletna lewa dłoń, nadgarstek i tylna część przedramienia, częściowe kości śródstopia, paliczki stopy, artykułowany paliczek stopy z pazurem	Prawdopodobnie duży cenagnatyd.	200px
Kosmoceratops richardsoni	?	Środkowe	dolna część środkowego ogniwa	UMNH VP 17000 - prawie kompletna czaszka dorosłego osobnika, UMNH VP 16878 - dysartykułowana czaszka młodego osobnika, UMNH VP 21339 - dysartykułowane szczątki osobnika dorosłego lub dorastającego, niewypreparowany fragmentaryczny szkielet pozaczaszkowy	Chasmozauryn o najbogatszej ornamentyce kryzy.	200px
Mirarce eatoni	UCMP V93097	?	?	UCMP 139500 - częściowy szkielet pozaczaszkowy należący do dorosłego osobnika	Najkompletniejszy znany enantiornitid z USA. Szkielet zachował się w trójwymiarze.	200px
Nasutoceratops titusi	UMNH VP 940	Środkowe	dolna część środkowego ogniwa	UMNH VP 16800 - prawie kompletna czaszka, kręgi (w tym zrośnięte kręgi szyjne), kości lewej i prawej kończyny przedniej i prawej należące do osobnika dojrzewającego, UMNH VP 19466- dysartykułowana, fragmentaryczna czaszka dorosłego osobnika, UMNH VP 19469 - izolowana kość łuskowa. Z UMNH VP 16800 znane są również odciski skóry z kończyny przedniej i łopatki	Centrozauryn, o wyjątkowo długich rogach nadoczodołowych	200px
Parasaurolophus cyrtocristatus	?	Dolne i Środkowe	środkowe części dolnego i środowkowego ogniwa	BYU 2467 - niekompletny grzebień czaszkowy i UCMP 143270 - niekompletna czaszka	Najmniejszy gatunek parazaurolofa. Ma najbardziej zakrzywiony grzebień ze wszystkich gatunków.	200px
Talos sampsoni	"The Blues"	Środkowe	środkowa część środkowego ogniwa	UMNH VP 19479 - częściowe kolumny kręgów ogonowych, krzyżowych i grzbietowych, lewa kość łokciowa i inne kości kończyny przedniej, częściowa miednica i fragmentaryczne kończyny tylne, należące do nie w pełni wyrośniętego osobnika	Średniej wielkości troodontyd.	200px
Teratophoneus curriei	"The Blues"; UMNH VP 597	Środkowe	?	BYU 8120/9396 - kości czaszki, kręg szyjny, kość krucza i łopatka, BYU 8120/9397 - kości promieniowa i łokciowa, BYU 826/9420 - lewa kość szczękowa, BYU 9398 - lewa kość zębowa, BYU 13719 - lewa kość udowa; UMNH VP 16690 - częściowa czaszka, fragmentaryczny kręgosłup, miednica i fragment prawej kończyny tylnej	Duży tyranozauryd, największy drapieżnik lądowy.	200px
Utahceratops gettyi	m.in. UMNH VP 942	Dolne i środkowe	?	UMNH VP 16784 - fragmentaryczna czaszka, UMNH VP 12198 - kompletniejsza, fragmentaryczna czaszka z elementami szkieletu pozaczaszkowego, UMNH VP 12225 - fragmentaryczna czaszka osobnika młodocianego zawierająca częściową k. zaoczodołową z najbardziej kompletnym rogiem oczodołowym (na kości nadoczodołowej), UMNH VP 16404 - częściowa k. zaoczodołowa z prawie kompletnym rogiem oczodołowym, UMNH VP 13913 - mała, niekompletna k. zaoczodołowa z kompletnym rogiem oczodołowym należąca do osobnika młodocianego, UMNH VP 16675 - rostrum, UMNH VP 16672 - kość przedszczękowa, UMNH VP 16676 - fragment k. nosowej, UMNH VP 16673 - k. jarzmowa, UNMH VP 16674 - k. łuskowa, UMNH VP 16671 - k. ciemieniowa i UMNH VP 20444 - niekompletna czaszka i kompletny, artykułowany szkielet pozaczaszkowy (najmniejszy)	Duży chasmozauryn, znany z przynajmniej 6 osobników.	200px
Nienazwany tyranozauryd(y)?	?	?	? RAM 8395 - częściowa kość zębowa, RAM 9132 - lewa kość udowa, częściowa prawa k. piszczelowa, kompletna prawa k. skokowa i piętowa, częściowa prawa k. śródstopia III, kompletne paliczki stopy PIII-1 i PIII-2; UMNH VP 12586 - połaczone kości ciemieniowe, fragmentaryczna k. czołowa i lewa k. zębowa (osobnik młodociany); UMNH VP 16161 - zęby i fragmentaryczne elementy kończyny , UMNH VP 16692 - fragmentaryczne elementy kończyny, paliczek stopy i pazur; UMNH VP 16693 - częściowa k. zębowa, paliczek stopy, pazur i inne elementy czaszki i szkieletu pozaczaszkowego; UMNH VP 11302 - ząb, kręg ogonowy, lewa k. udowa, k. piszczelowa, k. strzałkowa, k. śródstopia III, pojedynczy paliczek stopy i pazur (wielki osobnik dorosły); UMNH VP 16225 - izolowane połaczone kości ciemieniowe, UMNH VP 12223 - izolowana k. ramieniowa, izolowana k. łzowa dużego osobnika dorosłego oraz UMNH VP 16691 - izolowana k. jarzmowa dużego dorosłego	Potencjalnie nowy takson, możliwe, że więcej niż jeden.
cf. Teratophoneus

Bibliografia

Atterholt, J., Hutchison, J. H., & O’Connor, J. K. (2018). "The most complete enantiornithine from North America and a phylogenetic analysis of the Avisauridae'. PeerJ, 6, e5910. [2]

Fowler, D.W. (2017). "Revised geochronology, correlation, and dinosaur stratigraphic ranges of the Santonian-Maastrichtian (Late Cretaceous) formations of the Western Interior of North America" PLoS ONE, 12(11), e0188426. doi:10.1371/journal.pone.0188426

G., T. A.; Lund, E.K.; Boyd, C. A.; DeBlieux, D. D.; Titus, A. L.; Evans, D. C.; Getty, M. A.; Kirkland, J. I.; Eaton, J. G. (2013). "Ornithopod Dinosaurs from the Grand Staircase–Escalante National Monument Region, Utah, and Their Role in Paleobiogeographic and Macroevolutionary Studies".[w]Titus, A. L.; Loewen, M. A. (red.). At the Top of the Grand Staircase: The Late Cretaceous of Southern Utah. Indiana University Press. pp. 463–481.

Gates, T. A. & Sampson, S. D. (2007). "A new species of Gryposaurus (Dinosauria: Hadrosauridae) from the late Campanian Kaiparowits Formation, southern Utah, USA". Zoological Journal of the Linnean Society. 151 (2): 351–376 [3]

Loewen, M. A.; Farke, A. A.; Sampson, S. D.; Getty, M. A.; Lund, E. K.; O'Connor, P. M. (2013). "Ceratopsid Dinosaurs from the Grand Staircase of Southern Utah" [w]: Titus, A. L.; Loewen, M. A. (red.). At the Top of the Grand Staircase-The Late Cretaceous of Southern Utah. Indiana University Press. pp. 488–503.

Lund, E. K., Sampson, S. D., & Loewen, M. A. (2016). "Nasutoceratops titusi (Ornithischia, Ceratopsidae), a basal centrosaurine ceratopsid from the Kaiparowits Formation, southern Utah". Journal of Vertebrate Paleontology, 36(2), e1054936. [4]

Ramezani, J., Beveridge, T. L., Rogers, R. R., Eberth, D. A., & Roberts, E. M. (2022). "Calibrating the zenith of dinosaur diversity in the Campanian of the Western Interior Basin by CA-ID-TIMS U–Pb geochronology". Scientific Reports, 12(1), 16026. doi:doi:10.1038/s41598-022-19896-w

Roberts, E. M., Deino, A. L., & Chan, M. A. (2005). "40Ar/39Ar age of the Kaiparowits Formation, southern Utah, and correlation of contemporaneous Campanian strata and vertebrate faunas along the margin of the Western Interior Basin". Cretaceous Research, 26(2), 307-318. doi:10.1016/j.cretres.2005.01.002

Roberts, E. M. (2007). "Facies architecture and depositional environments of the Upper Cretaceous Kaiparowits Formation, southern Utah". Sedimentary Geology, 197(3-4), 207-233. doi:10.1016/j.sedgeo.2006.10.001

Sampson, S.D., Loewen, M.A., Farke, A.A., Roberts, E.M., Forster, C.A., Smith, J.A. & Titus, A.L. (2010) "New Horned Dinosaurs from Utah Provide Evidence for Intracontinental Dinosaur Endemism". PLoS ONE 5 (9): e12292. [5]

Sampson, S.D., Lund, K.E., Loewen, M.A., Farke, A.A. & Clayton, K.E. (2013) "A remarkable short-snouted horned dinosaur from the Late Cretaceous (Late Campanian) of southern Laramidia". Proceedings of the Royal Society of London, series B [6]

Wiersma, J.P & Irmis, R.B. (2018) "A new southern Laramidian ankylosaurid, Akainacephalus johnsoni gen. et sp. nov., from the upper Campanian Kaiparowits Formation of southern Utah, USA". PeerJ 6:e5016 [7]

Zanno, L. E.; Loewen, M. A.; Farke, A. A.; Kim, G.-S.; Claessens, L. P. A. M.; McGarrity, C. T. (2013). "Late Cretaceous Theropod Dinosaurs of Southern Utah" (PDF). [w] Titus, A. L.; Loewen, M. A. (red.). At the Top of the Grand Staircase-The Late Cretaceous of Southern Utah. Indiana University Press. pp. 504–525.

Zanno, L.E., Varricchio, D.J., O'Connor, P.M., Titus, A.L. & Knell, M.J. (2011) "A New Troodontid Theropod, Talos sampsoni gen. et sp. nov., from the Upper Cretaceous Western Interior Basin of North America" PLoS ONE 6(9), e24487. [8]