Eopinacosaurus
| Autor: | Michał Siedlecki |
| Eopinacosaurus (eopinakozaur) | |
|---|---|
| Dieta | roślinożerny |
| Miejsce | Chiny - Mongolia Wewnętrzna
|
| Czas | |
| Systematyka | Dinosauria |
 Rekonstrukcja przyżyciowa. Autor: Connor Ashbridge. [2] | |
Wstęp
Eopinacosaurus to rodzaj stosunkowo małego ankylozauryda żyjącego na terenie dzisiejszej środkowej Azji w drugiej połowie epoki późnej kredy. Do 2026 roku znany był jako drugi nazwany gatunek Pinacosaurus.
Etymologia
Nazwa rodzajowa pochodzi ze starożytnej greki i oznacza "wczesny płytkowy jaszczur" (eos - "świt"; pinax - "deska", "płytka", "tabliczka"; saurus - "jaszczur", "gad") co odnosi się do wcześniejszego wieku lub bycia bardziej pierwotnym od Pinacosaurus (Penkalski, 2026). Epitet gatunkowy oznacza "mefistofelesogłowy", co nawiązuje do Mefistofelesa, demona z dramatu Goethego, pt. "Faust", gdyż znaleziona czaszka omawianego taksonu przypominała autorom jego pierwotnego opisu głowę diabła (Godefroit i in., 1999).
Materiał kopalny
Holotyp (IMM 96BM3/1) to artykułowany szkielet osobnika wpółdorosłego. Tworzą go czaszka, oba półpierścienie szyjne oraz prawie kompletny szkielet pozaczaszkowy (brakuje tylko pewnych elementów kończyn i pancerza grzbietowego) wydobyty in situ. Okaz ten pochodzi z osadów stanowiska Bayan Mandahu, należących do dolnych warstw formacji Bayan Mandahu (Godefroit i in., 1999; Penkalski, 2026).
Do rodzaju Eopinacosaurus przypisano również tymczasowo (jako cf. E. mephistocephalus) okaz MPC-D 100/1337a, pochodzący z dolnej części profilu stanowiska w Tugrikin Shireh, którego osady należą do formacji Djadokhta. Tworzą go jeszcze nieopisana czaszka i kręgi szyjne. Czaszka jest nieco większa od czaszki okazu typowego, lecz ma słabo zachowany rejon nosowy (Penkalski, 2026).
Budowa i systematyka
Eopinakozaur był niewielkim ankylozaurydem, dość podobnym do pinakozaura. Odróżniał się od niego brakiem wycięcia w ornamentacji czaszki ponad nozdrzami oraz długimi i smukłymi rogami na kościach łuskowych, sięgającymi wyraźnie za tylny brzeg czaszki. Szerokość czaszki w okolicach tych rogów była większa niż w okolicy nadoczodołowej. E. mephistocephalus nie miał też wcięcia na kości łzowej (Arbour i Currie, 2015). Godefroit i in. (1999) wymieniali też inne różnice dotyczące czaszki, łopatki oraz kończyn przednich. Bazują one jednak na porównaniu z osobnikiem P. grangeri będącym w innym wieku niż okaz typowy E. mephistocephalus. Być może więc niektóre z tych cech są związane z ontogenezą. Taką opinię potwierdzają to również Burns i in. (2011). Autorzy ci podają jednak, że oprócz różnicy w kształcie i wielkości rogów na kościach łuskowych, oba gatunki różnią się kształtem dachu czaszki za oczodołami (u gatunku typowego jest on płaski, a u E. mephistocephalus – okrągły) oraz jedną cechą kości biodrowej. Jednak wg Arbour (2014) pierwsza z tych różnic jest trudna do oceny. Penkalski (2026) potwierdził poprzednie diagnozy, lecz zakwestionował część cech diagnostycznych proponowanych przez zespół Godefroit'a w 1999 r., m.in. kształt i orientację oczodołów oraz detale dotyczące kształtu kości łzowej i kości ciemieniowej oraz widoczność nozdrzy zewnętrznych. Ponadto zauważył, iż w przypadku pewnych cech czaszki przypomina on Saichania.
Opisany w 1999 r jako drugi gatunek pinakozaura, P. mephistocephalus, przez kilkanaście lat był uznawany za drugi ważny gatunek tego rodzaju (choć Paul [2010 i kolejne wydania] sądził, że prawdopodobnie był to męski osobnik gatunku P. grangeri). Wg kilku analiz filogenetycznych te gatunki nie tworzyły jednak kladu (zobacz hasło o Ankylosauria). Rozbieżności te mogą również wynikać z różnego wieku badanych okazów. Holotyp E. mephistocephalus jest bowiem okazem współdorosłym, a najlepiej zachowane okazy P. grangeri należą do młodych osobników. Ważność obu gatunków i ich przynależność do jednego rodzaju postulują m.in.: Burns i in. (2011); Arbour (2014); Arbour i Currie (2016). Penkalski (2026) argumentował przeniesienie gatunku P. mephistocephalus do odrębnego rodzaju, ze względu na brak cech diagnostycznych obecnych u obu obecnie rozpoznawanych gatunków pinakozaura i minotaurazaura u okazu IMM 96BM3/1, takich jak brak piramidy noso-przedczołowej, wcięcia w k. łzowej, czy zgiętej łopatki; okaz ten za to posiadał cechy nieobecne u wspomnianych taksonów, np. głębszy rów zaoczodołowy, czy całkiem inne ułożenie kości okołonosowych. Analiza filogenetyczna umieściła holotyp i okaz przypisany jako taksony siostrzane, bardziej bazalne od Pinacosaurus i Minotaurasaurus (Penkalski, 2026).
Spis gatunków
| Eopinacosaurus | Penkalski, 2026 |
| E. mephistocephalus | (Godefroit, Pereda Superbiola, Li i Dong, 1999) Penkalski, 2026 |
| = Pinacosaurus mephistocephalus | Godefroit, Pereda Superbiola, Li i Dong, 1999 |
Bibliografia
Arbour, V.M. (2014) "Systematics, evolution, and biogeography of the ankylosaurid dinosaurs". Ph.D thesis, University of Alberta
Arbour, V.M., Currie, P.J. (2016) "Systematics, phylogeny and palaeobiogeography of the ankylosaurid dinosaurs". Journal of Systematic Palaeontology. doi:10.1080/14772019.2015.1059985
Burns, M., Arbour, V., Sissons, R., Currie, P. (2011). "Juvenile specimens of Pinacosaurus grangeri Gilmore, 1933 (Ornithischia: Ankylosauria) from the Late Cretaceous of China, with comments on the specific taxonomy of Pinacosaurus". Cretaceous Research. 32 (2011): 174–186. doi:10.1016/j.cretres.2010.11.007
Godefroit, P., Pereda-Suberbiola, X., Li, H., Dong, Z. (1999) "A new species of the ankylosaurid dinosaur Pinacosaurus from the Late Cretaceous of Inner Mongolia (P.R. China)", Bulletin de l'Institut Royal des Sciences Naturelles de Belgique, Sciences de la Terre 69, 17-36.
Penkalski, P. (2026). "The morphology and systematics of Pinacosaurus". Historical Biology, 1-42. doi:10.1080/08912963.2026.2633178
Paul, G.S. (2010) "Princeton Field Guide to Dinosaurs" wyd. Princeton University, Princeton i Oxford
![[2]](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Eopinacosaurus_mephistocephalus.png){kind=link}
![[1]](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Eopinacosaurus.jpg){kind=link}