Xenovenator

Autor:

Michał Siedlecki

---

Xenovenator (ksenowenator)
Dieta	prawdopodobnie wszystkożerny
Miejsce	Meksyk - Coahuila (formacja Cerro del Pueblo) ?USA - Nowy Meksyk (formacja Kirtland - ogniwo De-na-zin)
Czas	Trias 252 Jura 201,4 Kreda 143,1 66 ok. 73,5-72,5 Ma późna kreda (późny kampan)
Systematyka	Dinosauria Saurischia Theropoda Tetanurae Coelurosauria Maniraptora Paraves Troodontidae Troodontinae Troodontini
Rekonstrukcja przyżyciowa gatunku typowego Xenovenator espinosai. Autor: Connor Ashbridge. [[1]]

Wstęp

Xenovenator to rodzaj nietypowego troodontyda żyjącego na terenie Meksyku i prawdopodobnie południowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych w drugiej połowie epoki późnej kredy. Jego nazwa rodzajowa oznacza "dziwny łowca" (od połączenia greckiego wyrazu xenos ["dziwny"; "obcy"], z łacińskim słowem venator ["łowca"]), co odnosi się do najbardziej charakterystycznej cechy tego teropodda jaką była kopulasta głowa, bardzo podobna do głów pachycefalozaurów.

Gatunki

X. espinosai

Etymologia: Epitet gatunkowy upamiętnia Luisa Espinosę, meksykańskiego paleontologa, który był jednym z pierwszych badaczy zajmujących się dinozaurami żyjącymi na terenie dzisiejszego Meksyku oraz był mentorem dla wielu innych paleontologów.

Czas: ok. ok. 73,5-72,5 Ma (późny kampan).

Miejsce: Meksyk - Coahuila (górna część formacji Cerro del Pueblo)

Materiał kopalny: holotyp (CPC 2973) to w większości kompletna puszka mózgowa, którą tworzą obie kości czołowe, obie k. ciemieniowe, obie k. oczodołowo-klinowe, obie k. bocznoklinowe (laterosphenoids), obie k. bocznopotyliczne (exoccipitals), obie k. przeduszne, k. podstawnoklinowa oraz k. podstawnopotyliczna. Materiał przypisany to dwie izolowane k. czołowe: lewa (CPC 2976) oraz prawa (CPC 3112).

Gatunek typowy. Miał bardziej rozbudowaną kopułę na głowie od X. robustus. Część jego materiału kopalnego została opisana w 2023 roku przez Aguillón-Martínez i Riverę-Sylvę.

X.? robustus

Etymologia: epitet gatunkowy oznacza z łaciny "masywny", co odnosi się do bardziej masywnej budowy k. czołowej tego gatunku od k. czołowej Saurornitholestes langstoni (Sullivan, 2006).

Czas: ok. 73,8-73,5 Ma (późny kampan)

Miejsce: USA - Nowy Meksyk (formacja Kirtland - ogniwo De-na-zin)

Materiał kopalny i historia taksonu: holotyp (SMP VP-1955) to prawa k. czołowa (oryginalnie uznana za lewą k. czołową), którą po raz pierwszy opisał Robert Sullivan w 2006 roku i nazwał Saurornitholestes robustus. Ponadto przypisał do tego gatunku okazy SMP VP-1901 (ząb) oraz SMP VP-1741 (pazur drugiego palca lewej kończyny tylnej) jako cf. Saurornitholestes robustus. Sullivan uważał, że omawiane szczątki należały do dromeozauryda o nieco masywniejszej budowie czaszki niż gatunek typowy zaurornitolesta - S. langstoni. W 2012 roku Turner i współpracownicy uznali, że okaz typowy omawianego gatunku nie wykazuje żadnych diagnostycznych cech rodzaju Saurornitholestes i uznali "S" robustus za nomen dubium. Dwa lata później, David Evans wraz ze współpracownikami stwierdzili, że choć wprawdzie SMP VP-1955 nie posiada cech diagnostycznych dla dromeozaurydów, tak ma pewne cechy charakterystyczne dla troodontydów, więc gatunek ten na pewno nie należy do rodzaju Saurornitholestes. W 2026 roku, Rivera-Sylva i współpracownicy tymczasowo przypisali ów gatunek do nowo utworzonego rodzaju Xenovenator, zaznaczając, że gatunek ten miał raczej płaską głowę, więc prawdopodobnie nie miał kopuły głowowej obecnej u X. robustus.

Budowa, paleobiologia i systematyka

Ksenowenator najprawdopodobniej nie różnił się ogólnym pokrojem ciała i trybem życia od lepiej poznanych troodontydów, takich jak Troodon. Oba gatunki różniły się od pozostałych przedstawicieli tej grupy detalami budowy kości czaszki, zwłaszcza kości czołowych i ciemieniowych; przy czym X. espinosae, jak już wspomniano, miał dość wydatną kopułę na głowie, która być może służyła do walk wewnątrzgatunkowych podczas toków. Cecha ta mogła powstać w wyniku działania doboru płciowego, które zbiegło się ze zwiększaniem opieki rodzicielskiej u maniraptorów. Analiza filogenetyczna umieściła oba gatunki ksenowenatora jako taksony siostrzane względem albertawenatora.

Spis gatunków

Xenovenator	Rivera-Sylva, Aguillón-Martinez, Flores-Ventura, Sánchez-Uribe, Guzman-Gutierrez i Longrich, 2026
X. espinosai	Rivera-Sylva, Aguillón-Martinez, Flores-Ventura, Sánchez-Uribe, Guzman-Gutierrez i Longrich, 2026
X.? robustus	(Sullivan, 2006) Rivera-Sylva, Aguillón-Martinez, Flores-Ventura, Sánchez-Uribe, Guzman-Gutierrez i Longrich, 2026
= "Saurornitholestes" robustus	Sullivan, 2006

Bibliografia

Aguillón-Martínez, M.C. & Rivera-Sylva, H.E. (2023). "A Troodontid (Theropoda: Troodontidae) Neurocranium from the Cerro del Pueblo Formation (Late Campanian) of Coahuila, Mexico". Paleontología Mexicana 12(2)

Evans, D.C., Larson, D.W., Cullen, T.M., & Sullivan, R.M. (2014). "“Saurornitholestes” robustus is a troodontid (Dinosauria: Theropoda)". Canadian Journal of Earth Sciences, 51(7), 730-734. doi:10.1139/cjes-2014-0073

Rivera-Sylva, H.E., Aguillón-Martinez, M.C., Flores-Ventura, J., Sánchez-Uribe, I.E., Guzman-Gutierrez, J.R. & Longrich, N.R. (2026). "A thick-skulled troodontid theropod from the Late Cretaceous of Mexico". Diversity. 18 (1): 38. doi:10.3390/d18010038

Sullivan, R.M. (2006). "Saurornitholestes robustus n. sp.(Theropoda: Dromaeosauridae) from the Upper Cretaceous Kirtland Formation (De-na-zin Member), San juan Basin, New Mexico". New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 35: 253-256.

Turner, A.H., Makovicky, P.J. & Norell, M.A. (2012). “A review of dromaeosaurid systematics and paravian phylogeny.” Bulletin of the American Museum of Natural History. 371, 1–206.