Kirtland

Z Encyklopedia Dinozaury.com
Wersja z dnia 21:08, 11 wrz 2025 autorstwa Paweł (dyskusja | edycje) (→‎Dinozaury)
Skocz do: nawigacja, szukaj 
Hasło w trakcie rozbudowy

Autor: Paweł Konarzewski

Formacja Kirtland
Wiek
252 201,4 143,1
66

ok. 75-73,5 Ma
późna kreda (kampan)

Miejsce USA - Nowy Meksyk i Kolorado
Podjednostki ogniwa Hunter Wash, Farmington i De-na-zin
Leży pod formacja Ojo Alamo (niezgodnie)
Leży nad formacja Fruitland
Miąższość do 254 m
Litologia łupki, iłowice, mułowce, piaskowce, zlepieńce i tufy
Kirtland Formation.jpg
Odsłonięcia skał (profil typowy) formacji Kirtland w stanie Nowy Meksyk. Fot. Kent G. Budge [2]

Wstęp

Formacja Kirtland to późnokredowa jednostka litologiczna położona w Basenie San Juan na terenie dzisiejszych Stanów Zjednoczonych (stan Nowy Meksyk i Kolorady). Osady tej formacji powstały w kampanie.

Etymologia

Nazwa formacji wywodzi się od nazwy miasta Kirtland znajdującym się w stanie Nowy Meksyk.

Litologia

Odsłonięcia skał formacji Kirtland w pobliżu Coal Creek. Fot. Nick Longrich [1].

Formacja Kirtland w swojej najniższej części styka się z Fruitland. Tworzą ją iłowce, piaskowce, zlepieńce oraz tufy, które można spotkać miejscami. Ogniwa Farmington oraz De-na-zin są zbudowane piaskowców i iłowców układających się w formie soczewek. W północno-zachodniej części Basenu San Juan (rejonie rzeki La Plata) występują zlepieńce żwirowe zbudowane z kwarcu i jaspisu. Skały te są wypełnione drobnoziarnistym piaskiem i mułem. Przyjmują one barwy od czerwonych (różne odcienie) do żółtych. Z kolei w zachodniej i południowo-zachodniej części pojawiają się miejscowo zlepieńce i purpurowe iłowce. W rejonie Pinyon Mesa występują warstwy tufów o różnej miąższości oraz grubsze pokłady piaskowców z dużą zawartością materiału andezytowego. Piaskowce formacji są drobno- do średnioziarniste, z przewagą frakcji drobnoziarnistej. Wcześniej uważano, że ogniwo Naashoibito należy do omawianej formacji, jednak obecnie zaliczane jest do młodszej formacji Ojo Alamo, od której oddziela je wyraźna niezgodność stratygraficzna [1] o czasie trwania ok. 3,5 Ma (Fassett i Hinds, 1971; Sullivan i Lucas, 2006; Fowler, 2017).

Paleofauna

Paleofauna z formacji Kirtland była typowa dla późnej kredy Ameryki Północnej. Głównymi roślinożernymi dinozaurami były ceratopsydy pachycefalozaurydy, hadrozaurydy oraz ankylozaury. Obok nich roślinami mogły się żywić również ornitomimozaury ora owiraptorozaury. Na szczycie łańcucha pokarmowego stały tyranozauroidy, zaś w ich cieniu żyły mniejsze dromeozaurydy oraz troodontydy. Zbiorniki wodne zamieszkały żółwie oraz krokodylomorfy, a w przestrzeni powietrznej panowały pterozaury.

Dinozaury

Dinozaury
Takson Ogniwo Materiał kopalny Komentarz Grafika

Ahshislepelta minor [2][3][4]

Hunter Wash

SMP VP-1930 - niekompletny szkielet pozaczaszkowy

Dinozaur pancerny mogący być ankylozaurydem lub nodozaurydem.

Ahshislepelta LM.png

Anasazisaurus horneri [5][6][7][8]

Farmington

BYU 12950 - niekompletna czaszka

Takson mogący należeć do rodzaju Kritosaurus.

Anasazisaurus horneri.png

Bistahieversor sealeyi [9]

Hunter Wash i Farmington

dwa okazy (NMMNH P-27469 i NMMNH P-25049)

Tyranozauroid mogący być tyranozaurydem. Gatunek ten został odnaleziony również w formacji Fruitland.

Bistahieversor.jpg

Bisticeratops froeseorum [10][11]

Farmington

NMMNH P-50000 - prawie kompletna czaszka

Ten chasmozauryn dawniej był przypisywany do rodzaju Pentaceratops. Znany osobnik ma ślady ugryzień po ataku drapieżnika.

Bisticeratops skull (NMMNH P-50000).jpg

Kritosaurus navajovius [7]

De-na-zin

dwa okazy (AMNH 5799 i USNM 8629)

Hadrozauryd mający charakterystyczny garb na nosie.

Kritosaurus navajovius.png

Naashoibitosaurus ostromi [5][7]

De-na-zin

NMMNH P-16106 - niekompletny szkielet

Dawniej był uważany za jeden z okazów Kritosaurus.

Naashoibitosaurus ostromi.png

Navajoceratops sullivani [12]

Hunter Wash

SMP VP-1500 - fragmentaryczna czaszka

Ten dinozaur może być członkiem anagenetycznej linii rozwojowej, wiodącej od Pentaceratops do Anchiceratops.

200px

Nodocephalosaurus kirtlandensis [3]

De-na-zin

dwa okazy (SMP VP-900 i SMP VP-1957)

Ankylozauryd o niepewnej pozycji systematycznej.

200px

Parasaurolophus tubicen [13][14]

De-na-zin

trzy okazy (PMU.R1250, NMMNH P-25100 i SMP VP-2202)

Drugi ważny gatunek Parasaurolophus.

"Pentaceratops" fenestratus [12]

prawdopodobnie Hunter Wash

PMU 24923 - prawie kompletny szkielet

Prawdopodobnie reprezentuje nowy, nieznany nauce takson.

200px

?Saurornitholestes sullivani [15]

De-na-zin

SMP VP-1270 - niemalże kompletna lewa kość czołowa

Gatunek ten może nie należeć do rodzaju Saurornitholestes.

Saurornitholestes robustus [16][17]

De-na-zin

lewa kość czołowa, ząb i drugi pazur stopy (SMP VP-1955 i SMP VP-1901 i SMP VP-1741)

Pierwotnie był opisany jako dromeozauryd, lecz obecnie uważa się za troodontyda.

Sphaerotholus goodwini [18]

De-na-zin i ?Farmington

NMMNH P-27403 - niekompletna czaszka; ?NMMNH P-30068 - niekompletna czaszka

Jeden z najbardziej zaawansowanych pachycefalozaurydów.

Stegoceras novomexicanum [19][20][21]

Hunter Wash

dwa okazy (NMMNHP - 70009 i SMP VP - 2790)

Takson o niepewnej pozycji systematycznej. Gatunek ten został odnaleziony również w formacji Fruitland.

200px

Titanoceratops ouranos [22][23]

prawdopodobnie Hunter Wash

OMNH 10165 - niekompletny szkielet

Najstarszy znany przedstawiciel Triceratopsini. Dawnej był uważany za jeden z okazów Pentaceratops. Jego szczątki mogły być odnalezione w omawianej formacji lub Fruitland.

200px

Terminocavus saelayi [12]

Hunter Wash

NMMNH P-27468 - fragmentaryczna czaszka

Ten dinozaur może być członkiem anagenetycznej linii rozwojowej, wiodącej od Pentaceratops do Anchiceratops.

200px

Ziapelta sanjuanensis [24]

Hunter Wash i De-na-zin

dwa okazy (NMMNH P-64484 i NMMNH P-66930)

Przedstawiciel grupy Ankylosaurini.

Ziapelta.png

Bibliografia

Fassett, J. E., & Hinds, J. S. (1971). "Geology and fuel resources of the Fruitland Formation and Kirtland Shale of the San Juan Basin, New Mexico and Colorado (Vol. 676)". US Government Printing Office

Fowler, D. W. (2017). "Revised geochronology, correlation, and dinosaur stratigraphic ranges of the Santonian-Maastrichtian (Late Cretaceous) formations of the Western Interior of North America". PLoS ONE, 12(11), e0188426. doi:10.1371/journal.pone.0188426

Sullivan, R. M., & Lucas, S. G. (2006). "The Kirtlandian land-vertebrate “age”–faunal composition, temporal position and biostratigraphic correlation in the nonmarine Upper Cretaceous of Western North America". New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 35, 7-29.

  1. ↑ przerwa w osadzaniu się warstw skalnych mogącą wynikać np. z erozji lub przyczyn geologicznych
  2. ↑ Burns, M. E., & Sullivan, R. M. (2011). A new ankylosaurid from the Upper Cretaceous Kirtland Formation, San Juan Basin, with comments on the diversity of ankylosaurids in New Mexico. New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 53, 169-178.
  3. ↑ 3,0 3,1 Arbour, V. M., & Currie, P. J. (2016). "Systematics, phylogeny and palaeobiogeography of the ankylosaurid dinosaurs". Journal of Systematic Palaeontology, 14(5), 385-444. doi:10.1080/14772019.2015.1059985
  4. ↑ Rivera-Sylva, H. E., Frey, E., Stinnesbeck, W., Carbot-Chanona, G., Sanchez-Uribe, I. E., & Guzmán-Gutiérrez, J. R. (2018). "Paleodiversity of Late Cretaceous Ankylosauria from Mexico and their phylogenetic significance". Swiss Journal of Palaeontology, 137(1), 83-93. doi:10.1007/s13358-018-0153-1
  5. ↑ 5,0 5,1 Hunt, A. P., & Lucas, S. G. (1993). "Cretaceous vertebrates of New Mexico". Bulletin-New Mexico Museum of Natural History and Science, 2: 77-92.
  6. ↑ Lucas, S. G., Spielmann, J. A., Sullivan, R. M., Hunt, A. P., & Gates, T. (2006). "Anasazisaurus, a hadrosaurian dinosaur from the Upper Cretaceous of New Mexico. New Mexico: New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin 35; 293-297.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Prieto-Márquez, A. (2014). "Skeletal morphology of Kritosaurus navajovius (Dinosauria: Hadrosauridae) from the Late Cretaceous of the North American south-west, with an evaluation of the phylogenetic systematics and biogeography of Kritosaurini". Journal of Systematic Palaeontology, 12(2), 133-175. doi:10.1080/14772019.2014.770417
  8. ↑ Sullivan, R. M., & Lucas, S. G. (2015). "Cretaceous vertebrates of New Mexico". Fossil Vertebrates in New Mexico. Albuquerque: New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 68, 105-129.
  9. ↑ Carr, T. D., & Williamson, T. E. (2010). "Bistahieversor sealeyi, gen. et sp. nov., a new tyrannosauroid from New Mexico and the origin of deep snouts in Tyrannosauroidea". Journal of vertebrate Paleontology, 30(1), 1-16. doi:10.1080/02724630903413032
  10. ↑ Dalman, S. G., & Lucas, S. G. (2018). "New evidence for predatory behaviour in Tyrannosaurid dinosaurs from the Kirtland Formation (Late Cretaceous, Campanian)". New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 79: 113-124
  11. ↑ Dalman, S., Jasinski, S., & Lucas, S. (2022). "A New Chasmosaurine Ceratopsid from the Upper Cretaceous (Campanian) Farmington Member of the Kirtland Formation, New Mexico". New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin. 90: 127-153
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 Fowler, D. W., & Fowler, E. A. F. (2020). "Transitional evolutionary forms in chasmosaurine ceratopsid dinosaurs: evidence from the Campanian of New Mexico". PeerJ, 8, e9251.doi:10.7717/peerj.9251
  13. ↑ Sullivan, R. S., & Williamson, T. E. (1999). "A new skull of Parasaurolophus (Dinosauria: Hadrosauridae) from the Kirtland Formation of New Mexico and a revision of the genus". New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin. 15: 1-52.
  14. ↑ Sullivan, R. M., Lucas, S. G., & Jasinski, S. E. (2011). "The humerus of a hatchling lambeosaurine (Dinosauria, Hadrosauridae) referable to cf. Parasaurolophus tubicen from the Upper Cretaceous Kirtland Formation (De-na-zin Member), San Juan Basin, New Mexico". New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 53: 472-474.
  15. ↑ Jasinski, S. E. (2015). "A new dromaeosaurid (Theropoda: Dromaeosauridae) from the Late Cretaceous of New Mexico". New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 67: 79-87.
  16. ↑ Sullivan, R. M. (2006). "Saurornitholestes robustus n. sp.(Theropoda: Dromaeosauridae) from the Upper Cretaceous Kirtland Formation (De-na-zin Member), San juan Basin, New Mexico. New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 35: 253-256.
  17. ↑ Evans, D. C., Larson, D. W., Cullen, T. M., & Sullivan, R. M. (2014). "“Saurornitholestes” robustus is a troodontid (Dinosauria: Theropoda)". Canadian Journal of Earth Sciences, 51(7), 730-734. doi:10.1139/cjes-2014-0073
  18. ↑ Williamson T. E., & Carr, T. D. (2002). "A new genus of highly derived pachycephalosaurian from western North America". Journal of Vertebrate Paleontology. 22 (4): 779-801
  19. ↑ Jasinski, S. E. & Sullivan, R. M. (2011). "Re-evaluation of pachycephalosaurids from the Fruitland-Kirtland transition (Kirtlandian, late Campanian), San Juan Basin, New Mexico, with a description of a new species of Stegoceras and a reassessment of Texacephale langstoni". New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 53: 202-215.
  20. ↑ Williamson, T. E., & Brusatte, S. L. (2016). "Pachycephalosaurs (Dinosauria: Ornithischia) from the Upper Cretaceous (upper Campanian) of New Mexico: A reassessment of Stegoceras novomexicanum". Cretaceous Research 62: 29-43 doi:10.1016/j.cretres.2016.01.012
  21. ↑ Jasinski S. E. & Sullivan, R. M. (2016). "The validity of the Late Cretaceous pachycephalosaurid Stegoceras novomexicanum (Dinosauria: Pachycephalosauridae)". New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin, 74: 107-115.
  22. ↑ Lehman T. M. (1998). "A gigantic skull and skeleton of the horned dinosaur Pentaceratops sternbergi from New Mexico". Journal of Paleontology, 72(5), 894-906
  23. ↑ Longrich, N. R. (2011). "Titanoceratops ouranos, a giant horned dinosaur from the late Campanian of New Mexico". Cretaceous Research, 32(3), 264-276. doi:10.1016/j.cretres.2010.12.007
  24. ↑ Arbour, V. M., Burns, M. E., Sullivan, R. M., Lucas, S. G., Cantrell, A. K., Fry, J., & Suazo, T. L. (2014). "A new ankylosaurid dinosaur from the Upper Cretaceous (Kirtlandian) of New Mexico with implications for ankylosaurid diversity in the Upper Cretaceous of western North America". PLoS One, 9(9), e108804. [[doi:
Źródło: „https://encyklopedia.dinozaury.com/index.php?title=Kirtland&oldid=36872”