Oldman: Różnice pomiędzy wersjami
(Na chwile obecną hasło jest skończone.) |
m (→Jaja) |
||
| (Nie pokazano 2 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) | |||
| Linia 8: | Linia 8: | ||
|miejsce = [[Kanada]] - Alberta | |miejsce = [[Kanada]] - Alberta | ||
|podjednostki = | |podjednostki = | ||
| − | |underlies = [[formacja]] [[ | + | |underlies = [[formacja]] [[Dinosaur Park]] |
| − | |overlies = [[formacja]] [[ | + | |overlies = [[formacja]] [[Foremost]] |
|miąższość = 40-120 m | |miąższość = 40-120 m | ||
|klimat = ciepły i wilgotny | |klimat = ciepły i wilgotny | ||
| Linia 30: | Linia 30: | ||
==Paleośrodowisko== | ==Paleośrodowisko== | ||
| − | [[Plik:Wendiceratops confronting Daspletosaurus.jpg|thumb|Rekonstrukcja paleośrodowiska formacji Oldman. Autor: ABelov2014 [ | + | [[Plik:Wendiceratops confronting Daspletosaurus.jpg|thumb|Rekonstrukcja paleośrodowiska formacji Oldman. Autor: ABelov2014 [https://www.deviantart.com/abelov2014/art/There-Was-No-Need-To-Give-Them-A-Place-773272431]]] |
Osady z formacji Oldman sugerują występowanie środowisk dobrze nawodnionych (bagna, mokradła i równiny zalewowe), które oddzielały względnie wyższe i suchsze obszary interfluwialne o niewielkiej powierzchni (kilkaset kilometrów kwadratowych). Klimat był prawdopodobnie umiarkowanie ciepły z sezonowymi opadami. Rośliny, które się zachowały wskazują na obecność drzew iglastych i innych oraz roślin słodkowodnych. Powodzie były częstym elementem tego środowiska. (Farlow, 1976; Eberth, 2005). | Osady z formacji Oldman sugerują występowanie środowisk dobrze nawodnionych (bagna, mokradła i równiny zalewowe), które oddzielały względnie wyższe i suchsze obszary interfluwialne o niewielkiej powierzchni (kilkaset kilometrów kwadratowych). Klimat był prawdopodobnie umiarkowanie ciepły z sezonowymi opadami. Rośliny, które się zachowały wskazują na obecność drzew iglastych i innych oraz roślin słodkowodnych. Powodzie były częstym elementem tego środowiska. (Farlow, 1976; Eberth, 2005). | ||
| Linia 296: | Linia 296: | ||
===Jaja=== | ===Jaja=== | ||
| − | Zelenitsky i Hills (1996) opisali gniazdo z 12 jajami oraz liczne fragmenty | + | Zelenitsky i Hills (1996) opisali gniazdo z 12 jajami oraz liczne fragmenty skorupek jaj ze stanowiska Devil's Coulee z południowej Alberty. Miały one wydłużony kształt, a ich średnica mogła wynosić 10-12 cm. Naukowcy nie wiedzą dokładnie, do jakich dinozaurów mogły należeć, ale podejrzewają, że zostały złożone przez bazalnych przedstawicieli [[Neornithischia]]. Dla tych jaj zdefiniowali dla nich nowy ootakson ''Prismatoolithus levis''. |
==Bibliografia== | ==Bibliografia== | ||
Aktualna wersja na dzień 07:50, 7 sie 2026
| Autor: | Paweł Konarzewski |
| Formacja Oldman | |
|---|---|
| Wiek |
ok. 78,6-76,3 Ma |
| Miejsce | Kanada - Alberta |
| Leży pod | formacja Dinosaur Park |
| Leży nad | formacja Foremost |
| Miąższość | 40-120 m |
| Klimat | ciepły i wilgotny |
| Litologia | piaskowce, mułowce i cienkie pokłady węgla |
 Zdjęcie przedstawiające stanowisko, w którym odnaleziono skamieniałości Wendiceratops. Źródło: Evans i Ryan, 2015 [3] | |
Wstęp
Formacja Oldman to jednostka geologiczna położona w stanie Alberta na terenie Kanady. Jej osady datuje się na późną kredę.
Etymologia
Nazwa formacji zapewne wywodzi się od rzeki Oldman, która przebiega przez obszar omawianej formacji.
Litologia
Formacja Oldman powstała podczas ogólnej fazy regresji Zachodniego Morza Wewnętrznego. Jest ona zbudowana głównie z piaskowców, mułowców oraz cienkich pokładów węgla. Jej miąższość wynosi 40 m, a w południowych obszarach prowincji Alberta może wynosić nawet do 120 m. Osady formacji Oldman zostały przetransportowane z obszarów dzisiejszej Montany, natomiast osady młodszej formacji Dinosaur Park pochodziły z północnej części Alberty. Najniższe osady formacji Oldman stykają się z formacją Foremost. Dotychczas sądzono, że piaskowce Herronton stanowią najwyższą część formacji Foremost, jednak obecnie przypuszcza się, że stanowią one podstawę dolnej części formacji Oldman. W najwyższej części omawiana jednostka ma kontakt z formacją Dinosaur Park. Granica pomiędzy formacjami jest niezgodna i diachroniczna, co oznacza, że jej wiek zmienia się przestrzennie. Granica staje się młodsza w kierunku południowej Alberty. Nieciągłość pomiędzy formacjami Oldman i Dinosaur Park ma ten sam wiek co nieciągłość oddzielająca ogniwa McClelland Ferry od Coal Ridge w formacji Judith River. Są one obecnie interpretowane jako jeden poziom nieciągłości, której wiek wynosi 76,3 Ma (Eberth, 2005; Fowler, 2017; Eberth 2024; Rogers i in., 2024)
Tradycyjnie w obrębie formacji Oldman wyróżniono trzy nieformalne ogniwa, na podstawie geometrii paleokanałów (dawnych koryt rzecznych) i sposobu nakładania się warstw piaskowców. Dolne i górne ogniwo zawierają głównie izolowane, soczewkowate wypełnienia dawnych koryt rzecznych. Środkowa część odznacza się obecnością połączonych paleokanałów tworzących wielowarstwowe pokłady piaskowców. Tę jednostkę nazywano Comrey Sandstone Zone. Jednak nowsze badania pokazują, że ten podział jest nie do końca prawidłowy. Nieformalne określenie górnego ogniwa (upper siltstone member) nie ma zastosowania w miejscach, gdzie formacja Oldman przekracza 100 m miąższości. Z kolei Comrey Sandstone Zone nie tworzy jednej ciągłej strefy piaskowcowej odpowiadającej mu w całej południowej Albercie (Eberth 2005; 2024).
Paleośrodowisko
Osady z formacji Oldman sugerują występowanie środowisk dobrze nawodnionych (bagna, mokradła i równiny zalewowe), które oddzielały względnie wyższe i suchsze obszary interfluwialne o niewielkiej powierzchni (kilkaset kilometrów kwadratowych). Klimat był prawdopodobnie umiarkowanie ciepły z sezonowymi opadami. Rośliny, które się zachowały wskazują na obecność drzew iglastych i innych oraz roślin słodkowodnych. Powodzie były częstym elementem tego środowiska. (Farlow, 1976; Eberth, 2005).
Ryan i Evans (2015) po opisaniu Wendiceratops zauważyli, że z dolnych warstw formacji Oldman oraz odpowiadającej jej wiekiem Judith River pochodziło dużo ceratopsydów (Albertaceratops, Medusaceratops, Judiceratops oraz Avaceratops). Założyli oni, że było to możliwe dzięki specjalizacji ekologicznej, a także wskazywali na dużą rotację fauny oraz szybką sukcesję spokrewnionych ze sobą gatunków.
Paleofauna
Paleofauna z formacji Oldman była typowa dla Ameryki Północnej w późnej kredzie. Głównymi grupami roślinożernych dinozaurów były ceratopsydy, leptoceratopsydy, hadrozaurydy, pachycefalozaury, ankylozaury oraz bazalni przedstawiciele Neornithischia. Na szczycie łańcucha pokarmowego stały tyranozaurydy, zaś w ich cieniu żyły mniejsze dromeozaurydy.
Dinozaury
| Dinozaury | ||||
|---|---|---|---|---|
| Takson | Ogniwo | Materiał kopalny | Komentarz | Grafika |
|
dolne |
TMP. 2001.26.1 - czaszka |
Centrozauryn blisko spokrewniony z Medusaceratops i Lokiceratops. |
| |
|
górne |
TMP 2009.037.0044 - niekompletny szkielet pozaczaszkowy |
Budowa tylnej kończyny albertadroma sugeruje zdolność do szybkiego biegu. |
| |
|
górne |
CMN 8804 - fragmentaryczna czaszka |
Najmniejszy znany dorosły centrozauryn. Być może nieokreślony gatunek Avaceratops lub nowy takson. | ||
|
środkowe (okaz CMN 8893) |
trzy osobniki |
Ten gatunek został odnaleziony również w formacji Judith River. |
| |
|
górne |
TMP 1989.069.0021 - kopuła czołowo-ciemieniowa |
Nieokreślony gatunek z rodzaju Brontotholus. |
| |
|
górne |
złoże kostne |
Ten gatunek został odnaleziony również w formacji Dinosaur Park. |
| |
|
górne |
CMN 8802 - niekompletna czaszka |
Pierwszy przedstawiciel rodzaju Chasmosaurus odnaleziony w omawianej formacji. | ||
|
środkowe |
dwa złoża kostne |
Pierwotnie był opisany jako Centrosaurus brinkmani. |
| |
|
górne |
szczątki młodocianych osobników |
Te okazy mogą reprezentować inne taksony niż C. stebingeri. |
| |
|
górne |
CMN 8506 - niekompletny szkielet |
Gatunek typowy rodzaju Daspletosaurus. |
| |
|
górne |
dwa okazy |
Trzeci ważny gatunek Daspletosaurus. Tyranozauryd ten został odkryty również w formacjach Judith River, Two Medicine i Dinosaur Park. |
| |
|
górne |
TMP 2015.044.0041 - nie podano |
Jedyny znany okaz Foraminacephale odnaleziony w omawianej formacji. |
| |
|
dolne |
TMP 2011.053.0027 - niekompletna kość czołowa |
Pierwszy nazwany leptoceratopsyd z omawianej formacji. |
| |
|
dolne |
złoże kostne młodocianych osobników |
Nieokreślony gatunek z rodzaju Gryposaurus. |
| |
|
górne |
TMP 1995.92.9 - paliczek stopy II-3 |
Ten gatunek został odnaleziony również w formacji Dinosaur Park. | ||
|
środkowe |
TMP 2010.077.0030 - niekompletna czaszka |
Nieokreślony gatunek z rodzaju Maiasaura. |
| |
|
środkowe |
TMP 2016.023.0039 - fragmentaryczna czaszka |
Potencjalny przodek parazaurolofa. |
| |
|
górne |
TMP 1987.089.0008 - prawa kość czołowa |
Nieokreślony gatunek z rodzaju Prenoceratops. |
| |
|
nie podano |
2 zęby, 2 kości zębowe i kość śródstopia IV |
Gatunek ten został odnaleziony również w formacjach Judith River, Dinosaur Park, Oldman, oraz Two Medicine. |
||
|
nie podano |
TMP 1972.027.0001 - kopuła czołowo-ciemieniowa |
Ten gatunek został odnaleziony również w formacji Dinosaur Park. |
||
|
?górne |
cztery okazy |
Holotyp oraz materiał przypisany mógł zostać odnaleziony w omawianej formacji lub Dinosaur Park. |
||
|
dolne |
złoże kostne |
Centrozauryn blisko spokrewniony z Sinoceratops. |
||
|
środkowe |
TMP 2008.045.0002 - częściowy artykułowany szkielet pozaczaszkowy |
Potencjalnie nowy takson. | ||
.jpg)
Jaja
Zelenitsky i Hills (1996) opisali gniazdo z 12 jajami oraz liczne fragmenty skorupek jaj ze stanowiska Devil's Coulee z południowej Alberty. Miały one wydłużony kształt, a ich średnica mogła wynosić 10-12 cm. Naukowcy nie wiedzą dokładnie, do jakich dinozaurów mogły należeć, ale podejrzewają, że zostały złożone przez bazalnych przedstawicieli Neornithischia. Dla tych jaj zdefiniowali dla nich nowy ootakson Prismatoolithus levis.
Bibliografia
Eberth, D. A. (2005). "The geology". [w:] Currie, P. J., & Koppelhus, E. B. (red.). "Dinosaur Provincial Park: A Spectacular Ancient Ecosystem Revealed". Indiana University Press: Bloomington and Indianapolis, pp. 54-82
Eberth, D. A. (2024). "Stratigraphic architecture of the Belly River Group (Campanian, Cretaceous) in the plains of southern Alberta: revisions and updates to an existing model and implications for correlating dinosaur-rich strata". Plos one, 19(1), e0292318. doi:10.1371/journal.pone.0292318
Farlow, J. O. (1976). "A consideration of the trophic dynamics of a Late Cretaceous large‐dinosaur community (Oldman Formation)". Ecology, 57(5), 841-857. doi:10.2307/1941052
Fowler, D. W. (2017). "Revised geochronology, correlation, and dinosaur stratigraphic ranges of the Santonian-Maastrichtian (Late Cretaceous) formations of the Western Interior of North America" PLoS ONE, 12(11), e0188426. doi:10.1371/journal.pone.0188426
Rogers, R. R., Eberth, D. A., & Ramezani, J. (2024). "The “Judith River–Belly River problem” revisited (Montana-Alberta-Saskatchewan): New perspectives on the correlation of Campanian dinosaur-bearing strata based on a revised stratigraphic model updated with CA-ID-TIMS U-Pb geochronology". GSA Bulletin, 136(3-4), 1221-1237. doi:10.1130/B36999.1
Zelenitsky, D. K., & Hills, L. V. (1996). "An egg clutch of Prismatoolithus levis oosp. nov. from the Oldman Formation (Upper Cretaceous), Devil's Coulee, southern Alberta". Canadian Journal of Earth Sciences, 33(8), 1127-1131. doi:10.1139/e96-085
- ↑ Ryan, M. J. (2007). "A new basal centrosaurine ceratopsid from the Oldman Formation, southeastern Alberta". Journal of Paleontology 81(2):376-396
- ↑ 2,0 2,1 Brown, C. M., Evans, D. C., Ryan, M. J., & Russell, A. P. (2013). "New data on the diversity and abundance of small-bodied ornithopods (Dinosauria, Ornithischia) from the Belly River Group (Campanian) of Alberta". Journal of Vertebrate Paleontology, 33(3), 495-520. doi:10.1080/02724634.2013.746229
- ↑ Ryan, M. J., Holmes, R., Mallon, J., Loewen, M., & Evans, D. C. (2017). "A basal ceratopsid (Centrosaurinae: Nasutoceratopsini) from the Oldman Formation (Campanian) of Alberta, Canada". Canadian Journal of Earth Sciences, 54(1), 1-14. doi:10.1139/cjes-2016-0110
- ↑ Loewen, M. A., Sertich, J. J. W., Sampson, S., O’Connor, J. K., Carpenter, S., Sisson, B., Øhlenschlæger, A., Farke, A. A., Makovicky, P. J., Longrich, N. & Evans, D. C. (2024). "Lokiceratops rangiformis gen. et sp. nov. (Ceratopsidae: Centrosaurinae) from the Campanian Judith River Formation of Montana reveals rapid regional radiations and extreme endemism within centrosaurine dinosaurs". PeerJ 12:e17224 doi:10.7717/peerj.17224
- ↑ Cuthbertson, R. S. & Holmes, R. B. (2010). “The first complete description of the holotype of Brachylophosaurus canadensis Sternberg, 1953 (Dinosauria: Hadrosauridae) with comments on intraspecific variation.” Zoological Journal of the Linnean Society, 159. 373-397. doi:10.1111/j.10963642.2009.00612.x.
- ↑ Freedman, E. A., & Horner, J. R. (2015). "A New Brachylophosaurin Hadrosaur (Dinosauria: Ornithischia) with an Intermediate Nasal Crest from the Campanian Judith River Formation of Northcentral Montana." PLOS One 10.11 (2015): e0141304 doi:10.1371/journal.pone.0141304
- ↑ Woodruff, D. C., Horner, J. R., Goodwin, M. B., & Evans, D. C. (2025). "The first pachycephalosaurid from the Late Cretaceous Two Medicine Formation: effects of the Western Interior Seaway on North American pachycephalosaurid evolution". Zoological Journal of the Linnean Society. 205 (2) zlaf087. doi:10.1093/zoolinnean/zlaf087
- ↑ Chiba, K., Ryan, M. J., Braman, D. R., Eberth, D. A., Scott, E. E., Brown, C. M., Holmes, R. B., Russell, A. P., & Evans, D. C. (2015). "Taphonomy of a monodominant Centrosaurus apertus (Dinosauria: Ceratopsia) bonebed from the upper Oldman Formation of southeastern Alberta". Palaios, 30(9), 655-667. doi:10.2110/palo.2014.094
- ↑ Campbell, J. A., Ryan, M. J., Schröder-Adams, C. J., Evans, D. C., & Holmes, R. B. (2018). "New insights into chasmosaurine (Dinosauria: Ceratopsidae) skulls from the Upper Cretaceous (Campanian) of Alberta, and an update on the distribution of accessory frill fenestrae in Chasmosaurinae". PeerJ 6:e5194 doi:10.7717/peerj.5194
- ↑ Ryan, M. J., & Russell, A. P. (2005). "A new centrosaurine ceratopsid from the Oldman Formation of Alberta and its implications for centrosaurine taxonomy and systematics". Canadian Journal of Earth Sciences, 42(7), 1369-1387. doi:10.1139/e05-029
- ↑ Ryan, M. J., Evans, D. C., & Shepherd, K. M. (2012). "A new ceratopsid from the Foremost Formation (middle Campanian) of Alberta". Canadian Journal of Earth Sciences 49 (10): 1251. doi:10.1139/e2012-056
- ↑ Joubarne, T., Therrien, F., & Zelenitsky, D. K. (2024). "Evidence of age segregation behavior in Hypacrosaurus stebingeri (Hadrosauridae: Lambeosaurinae) based on the taphonomic comparison of bonebeds from the Upper Cretaceous (upper Campanian) Oldman Formation of southernmost Alberta (Canada) and Two Medicine Formation of Montana (USA)". Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology, 653, 112416. doi:10.1016/j.palaeo.2024.112416
- ↑ Sharpe, H. & Brown, C.M. (2026). "A northern occurrence of Hypacrosaurus altispinus (Dinosauria: Hadrosauridae), with discussions on generic monophyly and hypodigm construction". Canadian Journal of Earth Sciences. doi:10.1139/cjes-2025-0094.
- ↑ Paulina Carabajal, A., Currie, P. J., Dudgeon, T. W., Larsson, H. C., & Miyashita, T. (2021). "Two braincases of Daspletosaurus (Theropoda: Tyrannosauridae): anatomy and comparison". Canadian Journal of Earth Sciences, 58(9), 885-910. doi:10.1139/cjes-2020-0185
- ↑ 15,0 15,1 Warshaw, E. A., Guevara, D. B., & Fowler, D. W. (2024). "Anagenesis and the tyrant pedigree: A response to “Re-analysis of a dataset refutes claims of anagenesis within Tyrannosaurus-line tyrannosaurines (Theropoda, Tyrannosauridae)". Cretaceous Research, 163, 105957. doi:10.1016/j.cretres.2024.105957
- ↑ Schott, R. K., & Evans, D. C. (2017) Cranial variation and systematics of Foraminacephale brevis gen. nov. and the diversity of pachycephalosaurid dinosaurs (Ornithischia: Cerapoda) in the Belly River Group of Alberta, Canada. Zoological Journal of the Linnaean Society. doi:10.1111/zoj.12465
- ↑ 17,0 17,1 Ryan, M. J., Micucci, L., Rizo, H., Sullivan, C., Lee, Y. -N., & Evans, D. C. (2023). "New Late Cretaceous leptoceratopsid (Dinosauria: Ceratopsia) from the Oldman Formation (Campanian) of Alberta, Canada". [w:] Lee, Y. -N. (red.). "Windows into Sauropsid and Synapsid Evolution: Essays in Honor of Prof. Louis L. Jacobs". Seoul: Dinosaur Science Center Press. pp. 151–165.
- ↑ Scott, E. E., Chiba, K., Fanti, F., Saylor, B. Z., Evans, D. C., & Ryan, M. J. (2022). "Taphonomy of a monodominant Gryposaurus sp. bonebed from the Oldman Formation (Campanian) of Alberta, Canada". Canadian Journal of Earth Sciences, 59(6), 389-405. doi:10.1139/cjes-2020-0200
- ↑ Longrich, N. R., & Currie, P. J. (2009). "A microraptorine (Dinosauria–Dromaeosauridae) from the late Cretaceous of North America". Proceedings of the National Academy of Sciences, 106(13), 5002-5007. doi:10.1073/pnas.0811664106
- ↑ McFeeters, B. D., Evans, D. C., Ryan, M. J., & Maddin, H. C. (2021). "First occurrence of Maiasaura (Dinosauria, Hadrosauridae) from the Upper Cretaceous Oldman Formation of southern Alberta, Canada". Canadian Journal of Earth Sciences, 58(3), 286-296. doi:10.1139/cjes-2019-0207
- ↑ McFeeters, B. D., Evans, D. C., Ryan, M. J., & Maddin, H. C. (2026). "A new parasaurolophin dinosaur (Hadrosauridae: Lambeosaurinae) from the Oldman Formation of southern Alberta". Canadian Journal of Earth Sciences. 63: 1-23. doi:10.1139/cjes-2026-0013
- ↑ Miyashita, T., Currie, P. J., & Chinnery-Allgeier, B. J. (2010). "First Basal Neoceratopsian from the Oldman Formation (Belly River Group), Southern Alberta". [w:] Ryan, M. J., Chinnery-Allgeier, B. J. & Eberth, D. A. (red.). "New Perspectives on Horned Dinosaurs: The Royal Tyrrell Museum Ceratopsian Symposium". Indiana University Press, pp, 83-90
- ↑ Mortimer, M. (online) [1]
- ↑ Dyer, A., Powers, M., & Currie, P. (2023). "Problematic putative pachycephalosaurids: Synchrotron µCT imaging shines new light on the anatomy and taxonomic validity of Gravitholus albertae from the Belly River Group (Campanian) of Alberta, Canada". Vertebrate Anatomy Morphology Palaeontology, 10(1). doi:10.18435/vamp29388
- ↑ Farke, A. A., Ryan, M. J., Barrett, P. M., Tanke, D. H., Braman, D. R., Loewen, M. A., & Graham, M. R. (2011). "A new centrosaurine from the Late Cretaceous of Alberta, Canada, and the evolution of parietal ornamentation in horned dinosaurs". Acta Palaeontologica Polonica, 56(4), 691-702. doi:10.4202/app.2010.0121
- ↑ Evans, D. C., & Ryan, M. J. (2015). "Cranial Anatomy of Wendiceratops pinhornensis gen. et sp. nov., a Centrosaurine Ceratopsid (Dinosauria: Ornithischia) from the Oldman Formation (Campanian), Alberta, Canada, and the Evolution of Ceratopsid Nasal Ornamentation". PLoS ONE 10(7): e0130007 doi:10.1371/journal.pone.0130007
- ↑ Scott, S. H. W., Ryan, M. J., & Evans, D. C. (2023). "Postcranial description of Wendiceratops pinhornensis and a taphonomic analysis of the oldest monodominant ceratopsid bonebed". The Anatomical Record, 1-18. doi:10.1002/ar.25045
